CVDR724090_1ArcheologiebeleidnlregelingbeleidsregelHof van Twente2009-12-15gmb-2024-374976Archeologiebeleid "Een Archeologische inventarisatie, verwachtings- en beleidsadvieskaart" Hof van TwenteN.v.t.gemeenteraadruimtelijke ordening, verkeer en vervoer2009-12-15De tekst in dit document is vrij van auteursrecht en databankrecht2009-12-152026-05-01ArcheologiebeleidOnbekend.ArcheologiebeleidRapport een archeologische inventarisatieBijlage 2 AHN kaartBijlage 5a Kern DeldenBijlage 5b Kern DiepenheimBijlage 5c Kern GoorBijlage 5e WaardenkaartBijlage 6 Archeolandschappelijke eenheidenkaartBijlage 5d Kern MarkeloArcheologiebeleid

Rapport een archeologische inventarisatie, verwachtings- en beleidsadvieskaartNovember 2009INHOUDSOPGAVEADMINISTRATIEVE GEGEVENS 1SAMENVATTING 511 _ Aanleiding 71.2 _ Doelstelling 71.3 _ Ligging van het gebied 814 _ Leeswijzer 82 _ ONDERZOEKSOPZET 921 _ Inleiding 92.2 _ Landschappelijke inventarisatie 92.3 _ Archeologische inventarisatie 1024 _ Veldinspectie 1025 _ De archeolandschappelijke eenhedenkaart 1026 _ De archeologische verwachtingskaart 1127 _ De archeologische beleidsadvieskaart 123 _ LANDSCHAPPELIJKE ONTWIKKELING 1331 _ Algemeen 1332 _ Geologische en geomorfologische ontwikkeling 13321 _ Pleistoceen 133.2.2 _ Holoceen 153.3 _ Landschap, bodem en de relatie met de archeologie 163.3.1 _ Inleiding 163.3.2 _ Zandgronden 16333 _ Veengronden 184 __ BEWONINGS- EN ONTGINNINGSGESCHIEDENIS 241 _ Paleolithicum 242 _ Mesolithicum en neolithicum 2343 _ Bronstijd 2844 _ IJzertijd 3245 _ Romeinse tijd 364.6 _ Vroege middeleeuwen 3847 _ Historische ontwikkeling (late middeleeuwen - nieuwe tijd) 43471 _ Inleiding 43472 _ De belangrijkste kernen 43Landweren 48Kastelen en havezaten 49Ontginning van het buitengebied 59 48 erstoringen 605 _ DE ARCHEOLOGISCHE VERWACHTINGSKAART 6151 _ Inleiding 615.2 _ Analyse van bekende archeologische waarden 615.3 _ Archeologisch verwachtingsmodel 6654 _ Kaartopbouw 6755 _ Beperkingen 696 BELEIDSKADER 7161 _ Verdrag van Valletta en wetswijzigingen 716.1.1 _ Algemeen 716.1.2 _ De Monumentenwet 1988 en WAMZ 716.2 _ Archeologie en ruimtelijke ordening 7263 _ Gemeentelijk archeologiebeleid 73BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente64 _ Beleidsadviezen6.4.1 _ Inleiding642 _ AMK-terreinen6.43 _ Gemeentelijke archeologische monumenten6.4.4 _ Zones met een zeer hoge archeologische verwachting voor de ate middeleeuwen ennieuwe tijd6.4.5 _ Zones met een hoge archeologische verwachting6.4.6 _ Zones met een middelhoge archeologische verwachting6.4.7 _ Zones met een lage archeologische verwachting648 _ Toevalsvondsten6.5 _ Het archeologische trajectGERAADPLEEGDE LITERATUUR EN KAARTENWebsitesBIJLAGENBijlage 1 — overzicht van geologische en archeologische tijdvakkenBijlage 2 — hoogtekaart met bodemverstoringenBijlage 3 — verklarende woordenlijstBijlage 4 — catalogusa — catalogus AMK-terreinenb — catalogus waarnemingenc — catalogus historische erven 1500d — catalogus meldingen heemkundeverenigingene — catalogus onderzoeksmeldingenBijlage 5 — archeologische waardenkaarta - detailkaart historische kern Deldenb — detailkaart historische kern Diepenheimc - detailkaart historische kern Goord - detailkaart historische kern Markeloe - Gemeente Hof van TwenteBijlage 6 — archeolandschappelijke eenhedenkaartBijlage 7 — archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart737374767677787879808587BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteSamenvattingIn opdracht van de gemeente Hof van Twente heeft BAAC bv voor het gehelegrondgebied van de gemeente een archeologische inventarisatie uitgevoerd envervolgens een archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart opgesteld. Op deverwachtingskaart staan naast de reeds bekende archeologische waarden ook de teverwachte archeologische waarden in de vorm van zones met een bepaalde trefkans.Hiermee wordt een beeld verkregen waar archeologische sporen en vondsten in debodem aanwezig kunnen zijn. Door aan de verwachtingskaart beleidsadviezen tekoppelen, ontstaat een kaart die gebruikt zal worden om een archeologisch beleid tekunnen voeren.De archeologische verwachtingszones in de gemeente zijn bepaald door delandschapskenmerken en de bekende archeologische waarden te koppelen, waarnavervolgens aan elke archeolandschappelijke eenheid een archeologische verwachtingkan worden toegekend. De aanwezigheid van een bepaald landschapstype zegtimmers veel over de oorspronkelijke hoogteligging, de hydrologische situatie en debodemvruchtbaarheid: de drie factoren die bij de locatiekeuze van nederzettingen enakkers in het verleden een belangrijke rol speelden.De bekende archeologische en historische waarden zijn op de verwachtingskaartopgenomen, omdat in de directe omgeving ervan archeologische resten in de bodemaanwezig kunnen zijn. In de tabellen in de bijlagen is daartoe tevens aangegeven hoenauwkeurig de ligging van de waarden kon worden bepaald. De informatie over de opde verwachtingskaart opgenomen bodemverstoringen is afkomstig van de provincie envan gedetailleerde bodemkaarten. Daarnaast zijn ontgrondingen te herkennen uit desterke reliëfverschillen op de gedetailleerde hoogtekaart van de gemeente. Omdatslechts sporadisch bekend is tot op welke diepte de bodem is verstoord, is alleen hettype verstoring op de verwachtingskaart opgenomen. Zonder vervolgonderzoek is nietuit te sluiten dat er ter plaats van gesignaleerde bodemverstoringen nog onverstoordearcheologische resten in de bodem aanwezig kunnen zijn. Aan de verwachtingszonesis vervolgens een beleidsadvies gekoppeld, resulterend in een archeologischebeleidsadvieskaart.De archeologische beleidsadvieskaart kan als instrument worden gebruikt om bij dekeuze van toekomstige bouwlocaties de archeologie zoveel mogelijk te ontzien. In eenoogopslag is zichtbaar waar de kans het hoogst is om archeologische resten in debodem aan te treffen. Verder kan worden bepaald welke gebieden archeologischdienen te worden onderzocht bij de aanvraag van vergunningen voor werkzaamhedendie kunnen leiden tot verstoring van de bodem. Bij een hogere verwachting is eerderarcheologisch onderzoek noodzakelijk. De gemeente haakt hierbij aan bij hetprovinciale beleid, omdat dit beleid een praktische insteek heeft. Kleine bodemingrepenzijn hierbij over het algemeen vrijgesteld van onderzoek.Tot slot wordt kort ingegaan op de onderliggende wetgeving. Uitgangspunt van de Wetop de Archeologische Monumentenzorg is behoud van archeologische resten op delocatie waar ze in de bodem voorkomen (in situ). De gemeente heeft een belangrijkerol bij het behoud en beheer van ondergrondse archeologische resten. Zo is degemeente verplicht bij bodemingrepen rekening te houden met en inzicht teBAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twenteverschaffen in zowel de bekende archeologische waarden als de te verwachtenarcheologische resten. In de praktijk gebeurt dit door toetsing van aanvragen voorbouw-, sloop- en aanlegvergunningen in het kader van de Woningwet, bij nieuweplanologische ontwikkelingen en bestemmingsplanprocedures (projectbesluiten).Ook wordt ingegaan op het stappenplan en de kwaliteitseisen voor de uitvoering vanarcheologisch onderzoek. Archeologisch onderzoek mag alleen worden uitgevoerddoor bedrijven die over een opgravingsvergunning beschikken. Tot slot dient te wordenvermeld dat er een meldingsplicht bestaat bij het (onverwacht) aantreffen vanarcheologische vondsten (buiten archeologisch onderzoek).BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente1111.2Figuur 1.1' SIKB 2007InleidingAanleidingIn opdracht van de gemeente Hof van Twente heeft BAAC bv (onderzoeks- enadviesbureau voor Bouwhistorie, Archeologie, Architectuurhistorie en Cultuurhistorie)een archeologische inventarisatie uitgevoerd, waarna een archeologischeverwachtings- en beleidsadvieskaart voor de gemeente is opgesteld. Aanleiding is deWet op de Archeologische Monumentenzorg. Deze wet, die op 1 september 2007 vankracht is geworden, geeft aan dat de gemeente inzicht dient te hebben in de (teverwachten) archeologische waarden binnen haar grondgebied. Tevens is het voor degemeente gewenst om bij geplande bodemingrepen en wijzigingen inbestemmingsplannen de archeologie al in een vroeg stadium bij de planvorming tekunnen betrekken. Hiertoe is het hebben van een gemeentelijk archeologiebeleidessentieel. Het onderzoek is mede mogelijk gemaakt door een subsidie van deprovincie Overijssel.DoelstellingHet doel van onderhavig onderzoek is inzicht te krijgen in de aanwezigearcheologische waarden én in de kans dat archeologische resten in de ondergrondaanwezig zijn binnen de gemeentegrenzen van Hof van Twente om zo te kunnenkomen tot een goed onderbouwd gemeentelijk archeologiebeleid.Waar van toepassing is het onderzoek uitgevoerd conform de KwaliteitsnormNederlandseArcheologie (KNA), versie 3.1°.E_ RijssenHoltenHof van TwenteEHaaksbergen4_Het grondgebied van de gemeente Hof van Twente (Hof van Twente, 2009)BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente1.314Ligging van het gebiedHet onderzoeksgebied betreft het gehele grondgebied van de gemeente Hof vanTwente en beslaat een oppervlakte van circa 21.850 ha. Figuur 1.1 geeft hetgemeentelijk grondgebied weer, inclusief de ligging van de verschillende kernen. Debelangrijkste kernen binnen de gemeente zijn Delden, Diepenheim, Goor en Markelo.Daarnaast is sprake van een aantal kleinere kernen, waaronder Hengevelde enBentelo. De gemeente grenst aan de gemeenten Rijssen-Holten, Wierden, Almelo,Borne, Hengelo, Haaksbergen, Berkelland en Lochem. De gemeenten Rijssen-Holten,Almelo, Borne, Hengelo en Berkelland beschikken reeds over een gemeentelijkearcheologische verwachtingskaart.LeeswijzerIn onderliggende rapportage staan de resultaten van het onderzoek beschreven. Na ditinleidende hoofdstuk is een hoofdstuk gewijd aan de onderzoeksopzet. Vervolgenswordt ingegaan op de inhoudelijke achtergrond van de landschappelijke ontwikkelingvan het gebied (hoofdstuk 3), de bewoningsgeschiedenis (hoofdstuk 4) en hetverwachtingsmodel in hoofdstuk 5 en het beleidskader in hoofdstuk 6. Ten slotte is ereen lijst met de geraadpleegde bronnen zoals literatuur, kaartmateriaal en websites.BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente22122OnderzoeksopzetInleidingOm tot een gemeentelijke archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart tekomen is het onderzoek opgesplitst in een aantal fasen.In de eerste fase is een inventarisatie gemaakt van de landschappelijke opbouw.Gelijktijdig met de landschappelijke inventarisatie zijn de bekende archeologischewaarden geïnventariseerd (fase 2). Hierbij is gekeken naar de huidige kennis enkennislacunes van de verschillende archeologische perioden en de relatie met degrotere (archeo-) regio. Op basis van deze inventariserende fasen is eenarcheolandschappelijke eenhedenkaart vervaardigd. Vervolgens heeft eenveldinspectie plaatsgevonden (fase 3).Op basis van de relatie tussen landschappelijke ligging en de locatie vanarcheologische waarden, gecombineerd met locatiekeuzefactoren, is eenarcheologische verwachtingskaart opgesteld (fase 4). Vervolgens is aan deverschillende verwachtingseenheden een bepaald advies gekoppeld, waarmee eenarcheologische beleidsadvieskaart is ontstaan (fase 5). In de navolgende paragrafenwordt per fase een uitgebreide beschrijving van de werkwijze weergegeven.Landschappelijke inventarisatieIn fase 1 is de ontwikkeling van het landschap door de tijd heen geanalyseerd. Immers,tot aan de Middeleeuwen was het nederzettingspatroon en het landgebruik in deomgeving voor een belangrijk deel gekoppeld aan de landschappelijkeomstandigheden.Het landschap is geanalyseerd door gegevens van de bodemkaart?, geomorfologischekaart? en een gedetailleerd hoogtemodel (AHN) te combineren. Verder is gebruikgemaakt van gedetailleerde bodemkaarten van het gebied.Voor gebieden die ten tijde van de bodemkartering bebouwd waren, zijn sommigebodemgegevens niet voorhanden. Voor deze zones zijn de gegevens geëxtrapoleerden zo nodig aangevuld op basis van historische kaarten en het hoogtemodel.Bij de inventarisatie van mogelijke bodemverstoringen binnen de gemeente is gebruikgemaakt van een drietal bronnen.e ontgrondingsvergunningen: De locaties met ontgrondingen zijn gebaseerd opverleende ontgrondingsvergunningen van de provincie Overijssel. Eendergelijke vergunning is in principe verplicht bij afgraving van minimaal 500 mgrond. Bij de ontgrondingsvergunningen is echter geen informatie voorhandenof de ontgronding ook daadwerkelijk heeft plaatsgevonden of over de dieptevan ontgronding. Een ontgrondingsvergunning wordt veelal aangevraagd in hetkader van grootschalige ontzandingen, maar ook bij het diepploegen vanlandbouwpercelen;« bodemkaart / geomorfologische kaart: Op de diverse kaarten staan diversesoorten bodemverstoringen aangegeven. Zo is aangegeven in welke gebiedenhet veen is afgegraven ten behoeve van de turfwinning en welke percelenvergraven zijn bij de ruilverkavelingen;° Stiboka, 1983° Alterra, 2008* Ruilverkavelingsgebied Holten-Markelo: Van der Hurk, 1967; Landinrichtingsgebied Diepenheim: Van der Wertf 19979BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente232425e Actueel Hoogtebestand Nederland: Op het AHN zijn percelen met onnatuurlijkelineaire of rechthoekige structuren zichtbaar die lager liggen dan omringendepercelen. Dit betekent dat de bodem in dergelijke percelen afgegraven ofgeëgaliseerd is.Archeologische inventarisatieOp basis van de bekende gegevens is een overzicht gemaakt van bekendearcheologische vindplaatsen en vondstmeldingen. Hiervoor zijn diverse bronnengeraadpleegd, waaronder het ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS) van deRijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en gegevens uit de literatuur. Tevens iser contact geweest met lokale amateurarcheologen, verenigd in diverse historischeverenigingen.° Bij aanvang van het project is een bijeenkomst georganiseerd met deverenigingen. Aan de verenigingen zijn topografische kaarten verstrekt met het verzoekgegevens aan te vullen. De aangeleverde gegevens zijn verwerkt in het rapport en opde kaarten. Tevens is de verenigingen de mogelijkheid geboden commentaar televeren op het conceptrapport en kaartmateriaal.Op basis van historische bronnen en historisch kaartmateriaal zijn de verwachtearcheologische vindplaatsen geïnventariseerd. Hierbij gaat het om prehistorische totmiddeleeuwse bewoningsporen en verder om laat- en post-middeleeuwse elementenen gebouwen. Hieronder vallen ook eventuele oude dorpskernen in het buitengebied,oude hoeven en erven, waterstaatkundige werken, kloosters, sluis- of damcomplexen,versterkte huizen, et cetera. Oude kaarten en rapporten die gebruikt zijn:« de digitale versie van de oudste kadastrale kaarten (‘kadastrale minuten’) uit deperiode 1817-1832, (Historisch Centrum Overijssel);e oude topografische kaarten (voor zover beschikbaar en relevant);e Bonnekaarten uit de periode 1860-1940;e archeologische rapporten van BAAC en andere bedrijven.VeldinspectieNa vervaardiging van de archeolandschappelijke eenhedenkaart vond eenveldinspectie plaats, waarbij aan de hand van de kaart het gebied visueel (met namesteilranden, reliëf en natuurlijke grenzen) is gecontroleerd. Er zijn geen boringenuitgevoerd, aangezien er geen grote onduidelijkheden waren.De archeolandschappelijke eenhedenkaartDe verschillende landschappelijke eenheden zoals dekzandruggen, -vlakten enbeekdalen vormen de ondergrond van de archeolandschappelijke eenhedenkaart.De archeologische en relevante cultuurhistorische gegevens zijn op deze ondergrondgeprojecteerd, waarbij elke archeologische vindplaats dan wel historisch relictgenummerd is. De gegevens zijn eveneens verzameld in een database. Op dezemanier ontstaat er een gedetailleerde kaart waarop de bekende archeologischewaarden, de daarmee samenhangende cultuurhistorische relicten en de reconstructievan het oorspronkelijke landschap staan aangegeven. Vervolgens is de relictenkaartaangevuld met tal van archeologische en cultuurhistorische gegevens, bestaande uit:° De historische verenigingen: Stichting Historisch Goor, Vereniging Old Deep'n Diepenheim, HistorischCentrum Hof van Twente, Stichting Heemkunde Markelo, Vereniging heemkunde Ambt Delden en StichtingDe Hofmarken10BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente26e Archeologische monumenten en terreinen met een bepaalde archeologischewaarde. Deze terreinen staan op de Archeologische Monumentenkaart (AMK);e Archeologische vindplaatsen, achterhaald met behulp van ARCHIS (uit hetCentraal Archeologisch Archief van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed);e Bebouwingszones rond 1830, gebaseerd op de kadastrale kaart uit 1830 (Bron:Historisch Centrum Overijssel);e Cultuurhistorische relicten. Deze zijn gebaseerd op:o Oude (topografische) kaarten. Er zijn vele oude kaarten van het gebied.Naast de bovengenoemde kadastrale kaart uit omstreeks 1832 en detopografische kaart uit 1850 zijn ook kaarten uit andere periodenonderzocht;o De Cultuurhistorische Atlas Overijssel (CHW). Op deze kaart staangegevens over cultuurhistorische relicten;o Aangeleverde gegevens van de diverse historische verenigingeno Literatuurstudie: een deel van de relicten is achterhaald door hetbestuderen van literatuur. Met behulp van (oude) topografische kaartenworden zij vervolgens opgespoord.De archeolandschappelijke eenhedenkaart is vervaardigd met een kaartschaal1:10.000 en bestaat uit de volgende kaartlagen:« archeologische monumenten (weergegeven met gebruikelijke kleuren);e archeologische onderzoeksmeldingen;e bekende archeologische locaties, weergegeven naar complextype (symbool) enarcheologische periode (kleur);e historische elementen naar categorie (symbool) zijn allen weergegeven metzwarte kleur;e landschappelijke eenheden (stuwwal, grondmorenerug, dekzandrug, -vlakte,etc.).De archeologische verwachtingskaartArcheologische vindplaatsen liggen niet willekeurig verspreid door het landschap, maarblijken veelal te liggen in landschappelijke zones die in het verleden geschikt warenvoor bewoning. Hierdoor zijn gebieden aan te wijzen waar veel archeologischevindplaatsen dicht bij elkaar liggen, terwijl in andere gebieden tot op heden nauwelijksarcheologische resten zijn gevonden.Op basis van kennis over de relatie tussen het nederzettingspatroon en het landschapin het verleden kunnen voorspellingen worden gedaan over de plaatsen waarnederzettingen aangetroffen kunnen worden. Dergelijke voorspellingen zijn vooralbelangrijk voor de perioden tot de Late Middeleeuwen, waarvoor historische bronnen(zeer) schaars zijn of ontbeken en cartografische bronnen geheel ontbreken. Dit heeftgeleid tot een archeologische verwachtingskaart met schaal 1:10.000 waarbijvlakdekkend en op perceelniveau zichtbaar is welke archeologische verwachting ergeldt voor een bepaald terrein. Deze verwachting is een weergave van hetverwachtingsmodel dat op basis van de voorgaande fasen is opgesteld. Het verschil inde verschillende verwachtingszones is een verschil in dichtheid aan te verwachtenarcheologische vindplaatsen. In een zone met een hoge archeologische verwachtingis, op basis van de huidige kennis binnen de archeologische wetenschap, een groteredichtheid aan archeologische vindplaatsen te verwachten dan in zones met een lageverwachting.11BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente27De verwachtingskaart bestaat uit de volgende kaartlagen:1. Terreinen en puntlocaties waar archeologische resten al zijn vastgesteld;2. Archeologische verwachtingslaag;3. Terreinen waar de eventueel aanwezige archeologische resten mogelijk zijnverstoord of opgeruimd door bodemingrepen in het verleden.De archeologische beleidsadvieskaartAan zowel deze bekende archeologische waarden als de verwachtingszones (bv.middelhoge verwachting) is in fase 5 een beleidsadvies gekoppeld, resulterend in eenbeleidsadvieskaart.De beleidsadviezen zijn gekoppeld aan de verschillende eenheden op dearcheologische verwachtingskaart, zodat een archeologische beleidsadvieskaartontstaat.12BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente334132Landschappelijke ontwikkelingAlgemeenDe gemeente Hof van Twente ligt in het oostelijke dekzandgebied. Binnen het gebiedkomen stuwwallen, hellingafzettingen, smeltwaterafzettingen, dalen, dekzand- enstuifzandafzettingen voor’. Daarnaast komen in het gebied moerige tot venige grondenvoor’. De afzettingen die zich momenteel aan de oppervlakte bevinden, zijn gevormden afgezet in het Pleistoceen en het Holoceen (zie bijlage 1).Geologische en geomorfologische ontwikkeling3.2.1 PleistoceenIn het Pleistoceen bereikte het landijs ons land gedurende de Saalien ijstijd (van circa370.000 tot 130.000 v. Chr.). Aan de rand van de ijslobben werden oudere afzettingendoor de druk van het ijs opgestuwd tot stuwwallen. De ijslobben hadden een dikte vanminimaal 225 m.° Binnen de gemeente bevinden zich diverse stuwwallen, zoals in deomgeving van Markelo de Markelose berg, Kattenberg, Herikerberg en deDingspelerberg, De Hulpe en de Hemmel. Ten westen van Elsen bevindt zich deFriezenberg. Ook ten noordwesten van Delden bevindt zich een stuwwal. Deijsuitbreiding in het Saalien gebeurde in fases. De gehele gemeente is bedekt geweestmet landijs. Door de verschillende ijsuitbreidingsfases zijn de stuwwallen plaatselijkoverreden.Het landijs nam puin en grind met zich mee. Door het uitsmelten van puin uit het landijsin combinatie met kleiig/siltig materiaal dat door het schuiven van het ijs over deondergrond ontstond, werd keileem gevormd. Keileem® is ook afgezet op destuwwallen (Formatie van Drenthe).'° Door verwering en erosie is deze echter terplaatse van de hoge stuwwallen grotendeels verdwenen.!! In de lagere terreindelen isnog wel keileem aanwezig. Keileem is relatief ondoorlatend en heeft een grote invloedop de grondwaterstanden. De stuwwallen bij Hengevelde en Delden bestaangrotendeels uit overreden keileem. Rondom Markelo bestaan de stuwwallen uitgestuwde onder-pleistocene, midden-pleistocene en tertiaire formaties, uit keileem enuit fluvioglaciale afzettingen.’? Deze laatste betreffen afzettingen die zijn afgezet doorsmeltwater.Bij het afsmelten van het landijs ontstond ruimte tussen de ijsmassa zelf en destuwwal. Smeltwater en het sediment dat door het smeltwater werd getransporteerdvulde deze ruimtes op, waardoor smeltwaterstromen aan de randen van de ijslobontstonden (zie afbeelding 3.1).'° Nadat het landijs volledig gesmolten was, bleef hetsediment dat door de smeltwaterstromen werd verplaatst in het landschap achter in devorm van smeltwaterterrassen, -heuvels en -glooïngen (Laagpakket vanSchaarsbergen van de Formatie van Drenthe).© Alterra 2007, Van Dodewaard en Kiestra 1990, Van de Hurk 1967, Stiboka 19837 Van Dodewaard en Kiestra 1990, Van de Hurk 1967, Stiboka 1983° Berendsen 1998* Laagpakket van Gieten van de Formatie van Drenthe, De Mulder et al. 2003'° De Mulder et al. 2003.|! Stiboka 1983'2 TNO 2000.° Alterra 2007 en Van de Hurk 196713BAAC bv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteVoorbeelden van smeltwaterheuvels zijn de Friezenberg en de Apenberg, terwijl deBorkeld een voorbeeld is van een smeltwaterterras.Hoogte in m. E1'—\XL \ . ATïs 7DE05 2 Stognerendijb Vorm ontstaan na afsmelten van het sE SmeltwateratzetingenGestuwde atzettingenFiguur3.1 _ Schematische voorsteliing van het ontstaan van een smeltwaterterras waarbij met E3 de momenteel nogin het terrein aanwezige smeltwaterterassen, -heuvels en -glooiingen worden aangegeven!*Tijdens de Weichselien ijstijd (van circa 115.000 tot 11.755 jaar geleden) bereikte hetlandijs Nederland niet. Wel heersten er periglaciale condities. De ondergrond waspermanent bevroren en door het koude en droge klimaat was er weinig vegetatie.Doordat de ondergrond bevroren was, moest sneeuwsmeltwater en regenwateroppervlakkig afstromen. Hierdoor werden op de hellingen van de stuwwalsmeltwaterdalen gevormd. Veel van deze dalen hebben een asymmetrische vorm.Deze vorm is ontstaan doordat de permafrost op de zuidelijke helling eerder ontdooidedan de schaduwrijke noordelijke hellingen. De ontdooide bodem kon makkelijkereroderen en afglijden dan de bevroren helling en hierdoor ontstond aan de zonkant eenflauwere en langere helling.'®Onderaan de smeltwaterdalen werd het door het smeltwater geërodeerde materiaal ineen waaiervorm afgezet.'° Dergelijke puinwaaiers zijn aanwezig ten westen vanMarkelo en Elsen en ten noorden van Delden ter hoogte van Elbertsbosch.In het Midden-Weichselien ontstond door het oppervlakkig afstromende sneeuw- ensmeltwater tussen de stuwwallen een stelsel van beken en riviertjes. Door de beken enriviertjes werden fluvioperiglaciale afzettingen afgezet die bestaan uit fijn tot grof zand,grind, leemlagen en veenbandjes.'7Door het koele en droge klimaat kon lokaal zand gemakkelijk door de wind wordenverplaatst. Dit zand werd als dekzand op de fluvioperiglaciale smeltwaterafzettingen entegen de randen van de stuwwal afgezet.'®Binnen de gemeente is dekzand aanwezig in de vorm van dekzandruggen,dekzandvlaktes en gordeldekzand. Gordeldekzand is dekzand dat als een gordel rondlokale hoogtes zoals de stuwwalresten is afgezet. Gordeldekzand is aanwezig aan devoet van onder andere de Friezenberg, Herikerberg, Markelerberg, de stuwwal vanDelden en ten zuiden van Bentelo.1* tiboka/RGD 1977'* Berendsen 19981$ Laagpakket van Schaarsbergen van de Formatie van Drenthe, De Mulder et al. 200317 Laagpakket van Singraven van de Formatie van Boxtel, De Mulder et al. 200318 Laagpakket van Wierden van de Formatie van Boxtel, De Mulder et al. 200314BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteDekzandvlaktes kunnen zijn ontstaan doordat het dekzand min of meer vlak is afgezet,of doordat het dekzand is verspoeld. Deze verspoeling kan reeds in het Weichselienhebben plaatsgevonden. Na de verspoeling kan weer enige verstuiving plaatsvinden.'°Binnen het gebied kunnen de dekzandvlaktes ook zijn ontstaan doordat de lagereterreindelen met veen bedekt zijn en de hogere delen afgegraven of geëgaliseerd. Inde dekzandafzettingen zijn duinvormen aanwezig. Indien deze afzonderlijk als rug teonderscheiden zijn, dan zijn deze op de landschapseenhedenkaart opgenomen alsdekzandrug. Indien meerdere welvingen en hoogteverschillen voorkomen, dan is dit opde kaart opgenomen onder de eenheden dekzandruggen en gordeldekzandwelvingen.3.2.2 HoloceenIn het Holoceen (vanaf circa 8000 v. Chr.) verbeterde het klimaat. De permafrostontdooide en het regen- en smeltwater kon weer in de bodem trekken. Desmeltwaterdalen kwamen hierdoor droog te staan.Doordat de in de ondergrond aanwezige keileem ondoorlatend is, wordt de waterafvoerbelemmerd. Ook dekzandruggen blokkeren plaatselijk de ontwatering. Plaatselijkzorgen schijngrondwaterstanden en kwelwater voor vochtige omstandigheden.Daarnaast steeg door het afsmelten van het landijs uit het Weichselien de zeespiegelen daarmee de grondwaterspiegel. Reeds vanaf het begin van het Holoceen groeit erveen in het dal van de Regge (De Mulder et al. 2003). Vanaf het Laat-Atlanticum (circa5100 jaar BP) wordt door de vochtige lokale omstandigheden en slechte afwateringook elders veen gevormd binnen de gemeente zoals in het gebied ten westen vanMarkelo en Stokkum, maar ook ter hoogte van Herikervlier, het dal van de Holtdijkschebeek en in het Elsener- en Deldenerbroek.Het veen breidde zich vanuit depressies in het landschap uit naar de omliggendegebieden. Het veen wordt gerekend tot het Laagpakket van Griendtsveen van deFormatie van Nieuwkoop. Het veen is vanaf de 18° eeuw voornamelijk inmarkeverband afgegraven voor turfwinning.2Het gebied is in de loop der tijd ontwaterd door het graven en rechttrekken vanverschillende waterlopen zoals de Regge, Holtdijkssche beek, de Schipbeek,Bolksbeek, Buurserbeek en Hagmolenbeek.?'Tot het moment dat de mens zich met de waterafvoer ging bemoeien, werd door debeken bij overstromingen in de lage terreindelen beekklei afgezet waarbijleekeerdgronden zijn ontstaan.?2 Binnen de gemeente bevinden dergelijke grondenzich alleen ter hoogte van Ziethoverhoek (ten westen van Delden).?° Het laaggelegengebied ten noordoosten van Goor lag in het verleden binnen het overstromingsbereikvan de Boven Regge en de Bolscherbeek.Door verschraling van de grond kon in het dekzandgebied opnieuw verstuivingplaatsvinden. Verschraling van de grond kan optreden door boskap, het steken vanheideplaggen en door overbeweiding. Secundaire verstuivingen van dekzand zijnbekend vanaf de Bronstijd, maar vonden voornamelijk in de Middeleeuwen plaats. Inde secundair verstoven zanden (Laagpakket van Kootwijk van de Formatie van Boxtel)zijn duinvormen en uitblazingslaagtes aanwezig. De secundair verstoven dekzanden'° tiboka/RGD 1977® Stiboka 1983?! Stiboka 1979? Laagpakket van Singraven van de Formatie van Boxtel, De Mulderet al. 2003® Stiboka 197915BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente3.3* Spek 2004zijn op de landschapseenhedenkaart opgenomen als stuifduinen en komen plaatselijkvoor bij De Borkeld.Landschap, bodem en de relatie met de archeologie3.3.1 InleidingDe bodemopbouw is sterk gerelateerd aan het landschap waar men zich bevindt. Deafzettingen waarin de bodem is gevormd (moedermateriaal) en de grondwaterstandhebben grote invloed op de bodemvorming. De verspreiding van archeologischevindplaatsen vertoont over het algemeen ook een duidelijke relatie met het landschapen de bodemgesteldheid. Bewoning vindt voornamelijk plaats op de hoger gelegen endaarmee drogere delen van het landschap. In de periode dat de mensen als jagers enverzamelaars leefden (paleolithicum tot neolithicum, bijlage 1) vormden overgangen inhet landschap gunstige bewoningslocaties, vanwege de aanwezige biodiversiteit. In deperiode dat mensen als landbouwers leefden (neolithicum tot en met nieuwe tijd), wasnaast de beschikbaarheid van water ook de natuurlijke bodemvruchtbaarheid belangrijkvoor locatiekeuze en de meer permanente vestiging van nederzettingen. Binnen hetgebied komen voornamelijk zandgronden voor. Plaatselijk zijn deze afgedekt met veen.3.3.2 ZandgrondenPodzolgrondenOp de grofzandige tot grindige smeltwaterafzettingen, de stuwwal, dehellingafzettingen langs de stuwwal en de fijnere dekzandafzettingen komen vannature podzolgronden voor. Podzolering is een proces waarbij zwakke humuszurenuitgespoeld worden naar diepere lagen. Het ijzer dat in het zand aanwezig is, wordtdoor deze zuren opgelost en naar een dieper niveau meegevoerd. Hierdoor ontstaateen grijze uitspoelingslaag (E-horizont) en op een dieper niveau een (rood)bruineinspoelingslaag (Bhs-horizont). Bij een intact bodemprofiel van een podzolbodemworden eventuele archeologische resten verwacht binnen 50 cm beneden maaiveld.Door de slechte afwatering en de daarmee samenhangende hoge grondwaterstandenzijn ter plaatse van dekzandvlaktes en de voet van de stuwwallen veldpodzolbodemsaanwezig. Veldpodzolgronden hebben een lage bodemvruchtbaarheid en zijn relatiefnatte bodems met een hoge grondwaterstand.%*Ter plaatse van de stuwwal komen voornamelijk drogere haarpodzolgronden enplaatselijk holtpodzolgronden voor. Haarpodzolgronden zijn droge, arme en daardoorrelatief onvruchtbare zandgronden. Holtpodzolgronden zijn lemiger dan haar- enveldpodzolgronden en daardoor vruchtbaarder. Op de Herikerberg bevindt zich eengrote zone met holtpodzolgronden. In zones met holtpodzolgronden worden over hetalgemeen meer nederzettingen aangetroffen dan op armere grondenEnkeerdgronden en laarpozolgrondenIn de Late Middeleeuwen ging men akkers bemesten met bosstrooisel of heideplaggendie met potstalmest doordrenkt waren. Zo ontstond na verloop van tijd eenophoogpakket (esdek) bestaande uit humeus zand. Indien dit ophoogpakket dikker isdan 50 cm, dan is sprake van een enkeerdgrond. Onder het esdek kunnen deoorspronkelijke podzolbodem of oude in cultuur gebrachte gronden nog begravenaanwezig zijn.16BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteAan de voet van de diverse stuwwallen zijn grote escomplexen aanwezig, zoals bijMarkelo, maar ook op de noordhelling van de Herikerberg, in de omgeving van Elsenen op de stuwwal van Delden. In het dekzandgebied is bijna elke dekzandrug afgedektmet een esdek.Een esdek biedt bescherming aan eventuele archeologische resten uit de periodenvoor de late middeleeuwen die in de top van het originele dekzandprofiel aanwezig zijn.Archeologische resten zijn te verwachten aan de basis van het esdek en in de top vande mogelijk nog aanwezige onderliggende bodem of een cultuurlaag.Gronden waar een esdek aanwezig is met een dikte tussen de 30 en 50 centimeterworden laarpodzolgronden genoemd als de van nature aanwezige bodem eenveldpodzolgrond is. Laarpodzolgronden zijn in het gebied aan te treffen op de top vande Hemmel en de Hulpe, in de omgeving van Pothoek en tevens op de welvingen inhet dekzandgebied.BeekeerdgrondenTer plaatse van de lage delen van de dekzandvlakte ten westen van Markelo, rondDiepenheim/Hengevelde, tussen het Elsenerbroek en Deldenerbroek en in het dal vande diverse beeklopen is op de bodemkaart een beekeerdgrond aangegeven.Beekeerdgronden zijn kenmerkend voor gebieden met een hoge grondwaterstand,waardoor de organische stof in de humushoudende bovengrond minder snel wordtafgebroken. Door de aanvoer van organische stof ontstaat na verloop van tijd eenbodem met een matig dik humeus dek (15-30 cm). De beekeerdgronden bevattenroestvlekken tot in de bovengrond. De aanwezigheid van roestvlekken duidt op een(zeer) slechte ontwateringstoestand van de ondergrond van deze bodem en dus opperiodieke wateroverlast. In de laagste delen van het landschap is de kans op deaanwezigheid van archeologische nederzettingen daarom klein.In beekdalen, zoals die van de Regge, zijn echter juist bijzondere resten teverwachten?, met name in overgangszones waar direct naast het beekdal eendekzandrug ligt. Hierbij moet gedacht worden aan bijvoorbeeld kortstondig gebruiktekampementen van jagers en verzamelaars*®, voorden en bruggen, depotvondsten,dumpplaatsen van nederzettingsafval en voorzieningen voor de visvangst. De vochtigebodemgesteldheid zorgt er voor dat eventuele archeologische resten goedgeconserveerd blijven. Juist langs de Regge dient dus rekening te worden gehoudenmet dergelijke archeologische resten.GooreerdgrondenTer plaatse van de dekzandvlakte ter hoogte van het Markelosche Broek en enkeleversnipperde locaties zoals een zone ten oosten van Hengevelde komengooreerdgronden voor. Gooreerdgronden zijn net als de beekeerdgronden kenmerkendvoor gebieden met een hoge grondwaterstand. Gooreerdgronden verschillen met debeekeerdgronden door de iets minder lage ligging in het landschap, waardoogr geenroestvlekken in de bovengrond aanwezig zijn. Net als bij de beekeerdgronden is dekans op de aanwezigheid van archeologische nederzettingen klein. De vochtigebodemgesteldheid zorgt er voor dat eventueel aanwezige archeologische resten goedgeconserveerd blijven.® Gerritsen en Rensink 2004® Deeben e al, 200517BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteDuin- en vlakvaaggronden Voor de stuifzanden in de omgeving van De Borkeld zijn op de bodemkaart?7 duin- envlakvaaggronden aangegeven. Duinvaaggronden zijn jonge bodems en hebben eenzeer dunne humushoudende bovengrond (A-horizont tot 10 cm) die op het nog weinigdoor bodemvorming veranderde moedermateriaal ligt (het gele zand: C-horizont).Vlakvaaggronden verschillen van de duinvaaggronden door de aanwezigheid van eenhoge grondwaterstand, zodat roest en grijze vlekken kunnen voorkomen.Archeologische resten kunnen in zowel een duin- als vlakvaaggrond bij een intactbodemprofiel in theorie worden verwacht op of binnen 30 cm beneden maaiveld.Vanwege de jonge leeftijd van deze bodems is dat vaak niet het geval. Door de liggingin een stuifzandgebied dient echter rekening te worden gehouden met verschillendesedimentatiefasen, waarbij oudere bodems (en dus leefniveaus) kunnen zijn afgedektmet jongere stuifzanden. Onder een vondstloze C-horizont van een duinvaaggrondkunnen nog begraven bodems met bewoningssporen en/of oudere vondstniveausvoorkomen. Indien archeologische resten overstoven zijn, dan biedt het stuifzanddekbescherming tegen invloeden van bovenaf, wat de conservering van archeologischeresten ten goede komt.3.3.3 VeengrondenVeengronden ontstaan in de laagste delen van het landschap met een permanent hogegrondwaterstand. Ook in zones met een slechte afwatering kunnen veengrondenontstaan. Afhankelijk van de dikte van het moerige materiaal is sprake van eenmoerige grond?® of van een veengrond.?®Binnen het plangebied komen veengronden voor ten noordwesten, noordoosten enzuidoosten van de stuwwal bij Markelo. Ten noorden van Delden komt daarnaast veenvoor in een aantal beekdalen.Daar waar het veen over hoger gelegen delen van het landschap is gegroeid, kanonder het veen nog de voormalige podzolbodem aanwezig zijn. Indien dit binnen 120cm beneden maaiveld is, is dit als zodanig in de bodemclassificatie weergegeven.Tot aan de ontwatering en veenontginning waren de veengebieden vanwege denatheid van het landschap niet tot weinig geschikt voor bewoning. De kans op deaanwezigheid van archeologische resten van nederzettingen in het veengebied uit deperiode Neolithicum tot en met de Middeleeuwen en/of Nieuwe tijd is daardoor klein.Dit betekent echter niet dat in het veengebied geen archeologische resten aanwezigkunnen zijn. In het veengebied kunnen kuppelpaden, rituele deposities en lossevondsten gerelateerd aan de jacht en houtkap aanwezig zijn. De bodemgesteldheidzorgt ervoor dat eventuele archeologische resten goed geconserveerd blijven.Daarnaast moet in het veengebied rekening gehouden worden met eventuelearcheologische resten uit de perioden van voor de veenvorming. Ter plaatse van deonder het veen aanwezige podzolbodem zouden bewoningsresten uit de periodePaleolithicum tot en met het Mesolithicum aanwezig kunnen zijn.7 Van de Hurk 1967 en Stiboka 198328 Indien binnen 80 cm beneden maaiveld een laag van maximaal 40 cm materiaal met veel organische stof (moerigmateriaal) aanwezig is® Indien binnen 80 cm beneden maaiveld een laag van tenminste 40 cm materiaal met veel organische stof (moerigmateriaal) aanwezig is18BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteMoerige grondenMoerige gronden bevinden zich in het gebied van het Markelosche Broek, deHerikervlier, het Elsenerveld en —veen en het Elsenerbroek. Moerige gronden beslaanbinnen de gemeenten een veel grotere oppervlakte dan de veengronden.Het veenpakket is bij een moerige grond dunner dan ter plaatse van de veengronden.De moerige bodems worden onderscheiden in moerige eerdgronden en moerigepodzolgronden. De moerige eerdgronden bevinden zich ter plaatse van de vanoorsprong lager gelegen terreindelen, terwijl de moerige podzolgronden juist op de vanoorsprong iets hoger gelegen terreindelen liggen. Ter plaatse van de moerige grondenkunnen archeologische resten uit de periode vanaf de ontwatering en deveenontginning aanwezig zijn. Daarnaast kunnen losse vondsten aanwezig zijn die terelateren zijn aan de ontginning. Rituele deposities en losse vondsten uit de periodenvan voor de veenontginning kunnen aanwezig zijn, maar zijn waarschijnlijk reedstijdens de ontginning aangetroffen of verstoord.Ter plaatse van de dekzandverhogingen onder het veen, ofwel de moerigepodzolgronden, kunnen bewoningsresten aanwezig zijn uit de perioden van voor deveenvorming. Daar waar de onderliggende bodem nog door een veenlaag wordtafgedekt, zullen eventueel aanwezige archeologische resten goed geconserveerd zijn.Omdat de veendikte ter plaatse van de dekzandverhogingen geringer was dan in delaagtes is het echter mogelijk dat de top van de dekzandkopjes, en daarmee hetarcheologisch relevante niveau, reeds is verstoord tijdens de ontginning.VeengrondenBinnen de gemeente zijn slechts enkele zones waar veengronden aanwezig zijn, zoalsin het gebied De Slagen ten westen van Markelo, het dal van de Holtdijksche beek ende Herikervlier.Het veen bevindt zich ter plaatse van natte en daarmee voor bewoning mindergeschikte terreindelen. Bewoningssporen van voor de ontginning worden daarom nietin het veen verwacht. Eventueel aanwezige rituele deposities en losse vondsten uit deperiode van voor de veenontginning kunnen in dit veen wel aanwezig zijn.Bewoningsresten uit de periode vanaf de ontwatering en de veenontginning kunnenaanwezig zijn. Indien archeologische resten aanwezig zijn uit de ontginningsperiode,dan zijn dit waarschijnlijk losse vondsten. Eventueel aanwezige archeologische restenin de top van het dekzand onder het veen zullen naar verwachting intact zijn, omdat hetafdekkende veenpakket zorgt voor een goede conservering.19BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente20BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente41Figuur 4.1Bewonings- en ontginningsgeschiedenisPaleolithicumOverijssel was voor eenzesde deel geschikt en aantrekkelijk voor bewoning tussen14.000 v.Chr. en 1000 n.Chr. (late laat paleolithicum - vroege middeleeuwen).° In hetlaat paleolithicum zwierven jagers door Twente die jacht maakten op rendieren.Bovendien leefden zij ook van eetbare planten, bessen en zaden. Men gebruikte(vuur)-stenen werktuigen die nog ruw en nauwelijks bewerkt waren. Vondsten uit hetvroege- en midden paleolithicum verschillen van die van jongere perioden. Deze oudevondsten (sporen uit paleolithicum tot vroeg mesolithicum zijn nog niet bekend) kunnenmet name aangetroffen worden op stuwwallen, omdat deze oud genoeg zijn omdergelijke vondsten te herbergen. Overige midden-paleolithische vondsten liggen tediep onder het dekzand verborgen. In Twente zijn nog nauwelijks vondsten ofvindplaatsen uit het paleolithicum bekend. In de onderstaande tekst wordt meldinggemaakt van enkele paleolithische vondsten uit de gemeente Hof van Twente.Vondstlocaties uit het paleolithicum (zie volgende pagina)Vondstlocaties en waarnemingenDe oudste in ARCHIS geregistreerde vondst uit het noordelijke deel van de gemeenteis gevonden nabij Deldenerbroek. Het betreft een zogenaamde vuurstenen Mousterienspits die is aangetroffen in de wegverharding van de Zomerweg. De vondst zou tedateren zijn in het midden Paleolithicum (CAA-nr. 2686). Deze vondst is echteraangevoerd van elders en betreft dus geen in-situ vindplaats.Rond natuurgebied De Borkeld, in een zone met grondmoreneruggen en —glooiingen,zijn twee waarnemingen bekend uit het paleolithicum. Het betreft een vuurstenen klingen een schrabber uit het laat Paleolithicum, alsmede (bewerkt) vuursteen uit globaalhet late paleolithicum tot de bronstijd (CAA-nr. 2630). In dezelfde omgeving zijn nogeen aantal vuurstenen vondsten aangetroffen in de vorm van geretoucheerdewerktuigen, afslagen, kernen en klingen uit het laat paleolithicum (CAA-nr. 4932). Dezevondst is echter voorzien van administratieve coördinaten, hetgeen betekent dat deexacte vindplaats niet bekend isTen zuiden van het Elsenerbroek is een vuurstenen schrabber uit het laat paleolithicumgevonden (CAA-nr. 19302).Rond Goor zijn enkele waarnemingen uit het paleolithicum gedaan. Tijdens eenbooronderzoek voor de ontwikkeling van het bedrijventerrein Zenkeldamshoek in Goorzijn in het esdek twee vuurstenen afslagen en een vuurstenen kling aangetroffen (laatpaleolithicum-mesolithicum; CAA-nr. 59015).Verder is ten westen van Goor een vuurstenen steker uit het laat paleolithicumgevonden, een zogenaamde krombeksteker (CAA-nr. 4869). Tevens zijn vuurstenengeretoucheerde klingen, kernen, stekers en stukken vuursteen uit het laat paleolithicumtot mesolithicum gevonden. Net ten noorden van Goor zijn nog twee vuurstenenafslagen aangetroffen uit deze periode (CAA-nr. 59017).Tenslotte zijn ten noordwesten van Markelo twee vuurstenen klingen en eengeretoucheerde kling aangetroffen (laat paleolithicum; CAA-nr. 3054). In hetplangebied Domelaar I! te Markelo is tijdens een booronderzoek een vuurstenen°% Rappol (red.) 1993, 16921Uen JOHS2wamL awewe9 n>auioared sonesonspuon &Gmap pesnease & vopayuoo oyfiaddeuwspue e o ) oBAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente42Figuur 4.2werktuig aangetroffen uit het paleolithicum.°! De afgeronde hoeken duiden op transportdoor water, waarmee kan worden aangenomen dat het een vondst betreft dieafkomstig is van elders.Mesolithicum en neolithicumNa de ijstijd werd het landschap in het mesolithicum (8800 — 4900 v. Chr.) bedekt doorbossen afgewisseld met moerassen. De bewoning van Overijssel in het mesolithicumen neolithicum was dan ook gecentreerd op dekzandruggen, stuwwallen, stuifzand ensmeltwaterafzettingen die in deze provincie als eilanden in het natte en lagerelandschap lagen. De bewoners van Twente waren jagers/verzamelaars die leefden vande jacht, visvangst en eetbare planten. Hun werktuigen bestonden uit stenen bijlen,speer- en pijlpunten. Deze voorwerpen waren fijner bewerkt en kleiner dan die uit hetpaleolithicum. In het neolithicum (5300-2000 v.Chr) werd het jagen en verzamelensteeds minder belangrijk. In deze periode nam akkerbouw en veeteelt een steedsgrotere plaats in. Het zwervend bestaan werd vervangen door plaatsvaste boerderijen.Daarnaast werden nieuwe technieken voor het bewerken van steen gebruikt zoalspolijsten en slijpen. Ook werd begonnen met het bakken van aardewerk dat vaak metgeometrische lijnen versierd werd. In het neolithicum worden drie culturenonderscheiden: Trechterbekercultuur (2500-1800 v.Chr.), de Standvoetbekercultuur(2400-1900 v.Chr.) en de Klokbekercultuur (2000-1600 v.Chr.).Vondsten en vondstlocatiesIn de gemeente is een groot aantal vindplaatsen uit het mesolithicum en neolithicumaanwezig. De meeste vindplaatsen uit deze periode kenmerken zich door de vondstvan vuurstenen artefacten. Binnen de gemeente zijn een vijftal zones aan te duidenwaar dergelijke vindplaatsen aanwezig zijn. Daarnaast zijn enkele geïsoleerdevuursteenvindplaatsen aanwezig.De zones waar op basis van de landschappelijke ligging een duidelijke concentratievuursteenvindplaatsen aanwezig is, zijn:A: Stuwwal en sandrafzettingen: De Borkeld;B: Zone met gordeldekzandwelvingen: stuwwal Herikerberg en omgeving;C: Stuwwal Delden;D: Bentelerheide;E: Rond Elsenerbroek;F: Het overige gebied (geïsoleerde vondstlocaties).Per zone worden de vindplaatsen besproken evenals de relatie met delandschappelijke ligging.Vondstlocaties uit het mesolithieum en neolithicum (zie volgende pagina)Zone A (De Borkeld)In een groot gebied rond De Borkeld (tussen Lutteke Veld en Elsen) bevinden zich veelvuursteenvindplaatsen. De vindplaatsen bevinden zich voornamelijk op de stuwwallenen op de smeltwaterheuvels en —terrassen, maar er zijn ook vindplaatsen op degrondmoreneruggen.Het betreft enkele vuursteenvindplaatsen uit het Mesolithicum waarvan diversevondsten in de vorm van vuurstenen werktuigen, maar ook afslagen en kernen zijn3 vondstmeldingsnummer 40594423Uen JOHS2wamL awewe9 nDiyposow sone>ospuonBAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twenteaangetroffen.°? Er zijn echter meer vindplaatsen uit het neolithicum bekend.°° Zo zijn inhet noordelijke deel van het Elsenerveld vijf vuursteenconcentraties aangetroffen(CAA-nr. 19311). De concentraties hebben afmetingen van maximaal 10 x 20 meterwaarmee de kleine omvang van dergelijke vindplaatsen nog eens is bevestigd.Naast vele vindplaatsen die duiden op kampementen zijn ook diverse lossevuursteenvondsten in het gebied aangetroffen. Enkele vindplaatsen uit het laatneolithicum bevatten naast vuursteen ook fragmenten aardewerk. Zo is op hetElsenerveld een nederzetting aangetroffen waarbij een scherf aardewerk isaangetroffen die is versierd met wikkeldraadstempels (CAA-nr. 19310). Op hetGroningeresch en —veld zijn 20 fragmenten Trechterbekeraardewerk gevonden (CAAnrs. 2616 en 13790). Andere vindplaatsen met dergelijk aardewerk zijn aangetroffenten noorden van Markelo (CAA-nr. 2637) en bij Elsen (CAA-nr. 2643). In Elsen istevens klokbekeraardewerk aangetroffen (CAA-nr. 2618) en een versierde rand vaneen potbeker (CAA-nr. 2618).Zone B (gordeldekzanden stuwwal Herikerberg)Aan de voet van de stuwwal tussen Markelo en Goor (de Herikerberg) zijn in de zonemet gordeldekzandafzettingen diverse vuursteenvindplaatsen aanwezig.** Zo zijn in debuurt van Stokkum een kern, enkele klingen, afslagen, een spits en werktuigenaangetroffen uit het midden tot laat neolithicum (CAA-nr. 19324).Ten westen van Goor, aan de zuidelijke voet van de Herikerberg, zijn meerderevindplaatsen bekend met diverse vuurstenen werktuigen (een sikkel, spitsen,schrabbers) evenals halffabrikaten en afslagen. Drie vindplaatsen dateren uit hetmesolithicum (CAA-nrs. 4869, 13795 en 18841) en eveneens drie andere vindplaatsenuit het neolithicum (CAA-nrs. 4870, 4871 en 21540). Bij twee van deze laatsevindplaatsen zijn ook scherven aardewerk aangetroffen die kunnen wordentoegeschreven aan de Trechterbeker-cultuur (CAA_nrs. 4870 en 4871).Zone C: stuwwal DeldenVan de stuwwal bij Delden zijn zes vuursteenvindplaatsen bekend, waarvan drie uit hetmesolithicum (CAA-nrs. 4722, 13702 en 32106) en twee uit het neolithicum (CAA-nrs.4720 en 4723).Zone D: BentelerheideIn het zuidoosten van de gemeente, ten zuiden van Bentelo, bevindt zich eengrondmorenerug. In de zone met gordeldekzand om deze rug heen zijn op deovergang naar een beekdal enkele vuursteenvindplaatsen bekend.°5 Ook hier betrefthet vindplaatsen uit zowel het mesolithicum (CAA-nrs. 4724, 4726, 13456 en 13703)als het neolithicum (CAA-nrs. 4725 en 4727).Zone E (Elsenerbroek)De hiervoor beschreven vuursteenvindplaatsen liggen allen op de stuwwal, of juist opde overgang van de stuwwal naar het lager liggende deel van het landschap. In hetElsenerbroek bevindt zich een concentratie van vuursteenvindplaatsen die hiervan°2 CAA-nrs. 2632, 13003, 19302; vondstmeldingen 405942, 405943, 405944 en 4059453 CAA-nrs. 2520, 2527, 2560, 2564, 26186, 2818, 2629, 2631, 2635, 2637, 2638, 2843, 2844, 4932, 4936,4941, 4958, 13469, 13726, 13772, 13773, 13790, 13791, 18017, 19309, 19310, 19311, 19321, 29300,22214, 30627, 43946, 50652, 402651* CAA-nrs. 4869, 4870, 4871, 13795, 18841, 19324 en 215403 CAA-nrs. 4724, 4725, 4726, 4727, 13458, 1370325BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twenteafwijkt.°° Het landschap ter plaatse betreft het beekdal van de Boven-Regge waarlangseen aantal kleine dekzandkopjes liggen. De vindplaatsen dateren allen uit hetmesolithicum. Slechts één vuurstenen werktuig is mogelijk in het neolithicum tedateren. De vindplaatsen wijken hiermee af van de andere concentraties aanvuursteenvindplaatsen in de gemeente waar zowel mesolithische als neolithischevindplaatsen aanwezig zijn.Naast de diverse vuurstenen afslagen, klingen en werktuigen is bij een van devindplaatsen een vermoedelijke haardplaats aangetroffen (CAA-nr. 19288), waarmeeduidelijk sprake is van een jachtkampement. Op een andere vindplaats zijn in totaal 60vuurstenen artefacten aangetroffen tijdens een waarderend veldonderzoek in 2006(CAA-nr. 21518). Er was sprake van twee dekzandkopjes die echter geëgaliseerdbleken te zijn. 7Zone F Geïsoleerde vuursteenvindplaatsenNaast de genoemde concentraties aan vuursteenvindplaatsen zijn ook enkelegeïsoleerde locaties bekend waar bewerkt vuursteen is aangetroffen. Zo is in debebouwde kom van Goor (Kevelhammerhoek) een kampement uit het mesolithicumaangetroffen op een dekzandkopje naast een beekdal (CAA-nr. 4896). Ook is eenvuursteenvindplaats aangetroffen op een rug naast een uitblazingslaagte, ten westenvan Diepenheim (CAA-nr. 21654) waarbij in een proefputje circa 40 vuurstenenartefacten uit het mesolithicum zijn aangetroffen.Ten zuidoosten van Diepenheim is bij De Horde een vuursteenvindplaats aangetroffenop een dekzandrug langs de Diepenheimsche molenbeek (vondstmelding 403554). Hetbetreft diverse vuurstenen artefacten in de vorm van afslagen, kernen, afvalstukken eneen kling. Een aantal vondsten zijn zeer globaal gedateerd (tussen Paleolithicum enBronstijd), terwijl andere vondsten niet gedateerd kon worden.Ten slotte zijn ten zuidoosten van Azelo twee vuursteenvindplaatsen aangetroffen bijde aanleg van een aardgastransportleiding. De ene vindplaats ligt op een noordoostzuidwest georiënteerde dekzandrug waar in totaal 4528 artefacten zijn verzameld(vondstmelding 405817). De vondsten dateren globaal tussen het Mesolithicum en devroege bronstijd. Tevens zijn drie fragmenten verbrand bot gevonden. De anderevindplaats bevindt zich iets zuidelijker waar enkele losse vondsten zijn aangetroffen inde vorm van een vuurstenen kling en drie vuurstenen afslagen (vondstmelding405829). Het aangetroffen vuursteen duidt op de aanwezigheid van kampementen vanjagers/verzamelaars in het gebied, met name op dekzandkoppen en -ruggen.°® Deverwachting is dat de sporen hiervan zich nog verder over het terrein uitstrekken.Overige vondstenNaast vuursteen en natuursteen werd in het mesolithicum ook bot bewerkt totwerktuigen. Binnen de gemeente is maar een vondstlocatie bekend waar bewerkt botuit deze periode is aangetroffen. Het betreft een dissel van elandsgewei, te dateren inhet vroege mesolithicum tot vroege neolithicum die op de stuwwal van de Herikerbergis aangetroffen.%9 CAA-nrs. 13475, 13828, 19298, 13299, 21517, 21518, 21519, 21520, 402653, 402655°7 Van den Berghe 2006.* scholte Lubberink 20082, 60.°9 CAA-nr. 488026BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteAardewerkvindplaatsenIn het neolithicum is men aardewerk gaan maken, Naast vindplaatsen waarbij zowelvuurstenen werktuigen als aardewerk is aangetroffen, zijn ook enkele vondstlocatiesbekend waar alleen aardewerkvondsten uit het Neolithicum zijn aangetroffen. Hetbetreft een locatie op de Noordachteres op de stuwwal net ten noorden van Markelo(CAA-nr 55702) waarbij niet nader gespecificeerd aardewerk is aangetroffen. Ook iseen fragment aardewerk uit het laat-neolithicum aangetroffen op een locatie op eengrondmorenerug nabij Elsen (CAA-nr. 2641) ter plaatse van een nederzetting uit delate bronstijd (zie paragraaf 4.3).Een losse vondst betreft die van een standvoetbeker (zigzag-beker) uit het laatneolithicum op een dekzandrug bij Hengevelde (CAA-nr. 4867).GrafheuvelsDe oudst voorkomende grafheuvels in de gemeente dateren uit het neolithicum*°, enmet name uit het laatste deel van deze periode. De datering van de heuvels looptveelal door tot de bronstijd of ijzertijd. De ligging van de grafheuvels uit het neolithicumbeperkt zich tot het gebied van De Borkeld (Elsenerveld) in een zone met voornamelijkgordeldekzandwelvingen en op de stuwwal van de Herikerberg (CAA-nrs. 4853 en13814).De heuvels variëren in diameter en hoogte. Zo heeft een grafheuvel op het Elsenerveld(CAA-nr. 2599) een diameter van 12 meter en een hoogte van 60 centimeter, terwijleen grafheuvel langs de Oude Rijssenseweg een diameter heeft van 15 meter en circa75 centimeter hoog is.Enkele grafheuvels zijn niet meer aanwezig in het landschap (CAA-nr. 2598), zijn zeerverstoord (CAA-nrs. 4853, 2626 en 2627) of hebben een onduidelijke registratie inARCHIS (CAA-nr. 2593 en 2644).Ook staan in ARCHIS enkele grafheuvels geregistreerd die oorspronkelijk een dateringin het neolithicum hadden, maar waarvan is gebleken dat het (hoogstwaarschijnlijk)een natuurlijke heuvel betreft. Dit betreft een tweetal heuvels ten westen van Markelo(CAA-nrs. 37201, 37830). Op de Herikerberg bevindt zich een heuvel die eenuitkijkheuvel of prieel blijkt te zijn (CAA-nr. 37202).Volgens gegevens in ARCHIS zou op de zuidhelling van de Friezenberg een sterkvervallen hunebed aanwezig moeten zijn (CAA-nr. 2579). In het jaar 1856 isgeconstateerd dat het hunebed erg beschadigd is, maar wel duidelijk herkenbaar. Opdit moment is de bewuste locatie niet bekend en ook in literatuur is niet meer informatieover dit mogelijke hunebed te vinden.Depotvondsten en/of losse vondsten in de vorm van (vuur)stenen werktuigenVan de 49 locaties waar vuurstenen of natuurstenen voorwerpen in de vorm van bijlenof hamers zijn aangetroffen is van het merendeel (30 locaties) de exacte vondstlocatieonbekend. Deze vondsten staan ook met administratieve coördinaten in ARCHIS.*!Wel is duidelijk dat het overgrote deel van de administratief geplaatste bijlenaangetroffen moeten zijn in de omgeving van de stuwwal tussen Markelo en deBorkeld. Het betreft een aantal hamerbijlen (0.a. typen R/S hamerbijl en Breitkeil), tweegerölikeule, een spitzhaue, en ruim twintig bijlen (type fels-rechteckbeilen, flintrechteckbeilen en fels-ovalbeilen) Een aantal vondsten is niet nader gespecificeerd inARCHIS.“9 CAA-nrs. 2556, 2557, 2558, 2582, 2593, 2598, 2599, 2626, 2627, 4853 en 13814%' CAA-nrs. 2606, 2710, 3057, 3058, 3675, 4655, 4728, 4863, 4865, 4874, 4876, 4877, 48T78, A879, 4883,4884, 4885, 4886, 4887, 4888, 4889, 4893, 4895, 4913, 4914, 4933, 4937, 4942, 4943, 4395927BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente43Van negentien vondstlocaties van bijlen uit het mesolithicum en/of neolithicum is devondstlocatie redelijk tot goed bekend.‘2 Opvallend is dat deze bijlen juist in de lageredelen van het landschap zijn gevonden, zoals het Deldenerbroek, het gebied tussenDiepenheim en Hengevelde.Uit het gebied ten noorden van Goor met kleine dekzandruggen in een relatief natlandschap zijn 6 vondstlocaties bekend. Er zijn twee stenen hamerbijlen uit het laatneolithicum gevonden (CAA-nrs. 4860 en 13474). Uit deze periode stamt ook een FlintRechteckbeil (CAA-nr. 44862). Daarnaast staan in ARCHIS een stenen spitzhaue uithet Mesolithicum- vroeg Neolithicum geregistreerd (CAA-nr. 2636), een gerölikeule(midden-mesolithicum tot neolithicum; CAA-nr. 19312) en een stenen FelsRechteckbeil uit het midden-neolithicum tot bronstijd (CAA-nr. 711).Uit het gebied in de driehoek Goor, Diepenheim en Hengevelde zijn vier vondstlocatiesbekend. Drie locaties betreft de vondst van een Fels-Rechteckbeil (midden-neolithicumtot bronstijd): Langs het dal van de Boven-Regge ten zuiden van Goor (CAA-nr. 4861),Ten noorden van Hengevelde (CAA-nr. 4866) en langs de Diepenheimsche molenbeekten zuidoosten van Diepenheim (CAA-nr. 4900). Op deze laatste locatie is ook eenzandstenen geröllkeule aangetroffen (CAA-nr. 4901). De vondst stamt uit de periodemidden-mesolithicum tot midden-neolithicum. Een kilometer noordoostwaarts, langs dePoelsbeek is tot slot een stenen hamerbijl (zogenaamde P1-hamer) aangetroffen, tedateren in het laat-neolithicum (waarneming 4912).In de zone met gordeldekzandafzettingen ten noordwesten van Markelo zijn op vierlocaties bijlen aangetroffen. Drie locaties bevinden zich in de directe omgeving vanDomelaar (CAA-nrs. 3052, 3056 en 3339), terwijl de vierde vondst in de dorpskern vanMarkelo is gedaan (CAA-nr. 4875). Van deze laatste locatie staan slechts summieregegevens in ARCHIS geregistreerd. Het is dan ook niet uit te sluiten dat het eenadministratief geplaatste vondst betreft.In het oostelijke deel van de gemeente, in de omgeving van Bentelo, zijn eveneenstwee vondstlocaties gesitueerd in de directe omgeving van beeklopen. Het betreft eenvuurstenen bijl langs het beekdal van de Diekkers strang ten zuidoosten van Bentelo(CAA-nr. 13715) en een stenen hamerbijl Iang in het dal van de Nieuwlandsbeektussen Bentelo en Delden (CAA-nr. 4721).In het zuidwestelijke deel van de gemeente, in de omgeving van de Bolksbeek en deSchipbeek, zijn twee bijlen gevonden. Het betreft respectievelijk een Fels-Rechteck- eneen Flint-Ovalbeil (CAA-nrs. 4910 en 4911).BronstijdDe overgang van het neolithicum naar de bronstijd (2000-800 v.Chr.) was zeergeleidelijk. Vuursteen blijft namelijk nog lange tijd een belangrijke grondstof naastbrons. Gedurende deze periode treedt er een sterke vernatting op van het gebied tengevolge van de stijging van het grondwaterniveau (als gevolg van de alsmaar stijgendezeespiegel). Het geleidelijk vochtiger wordende karakter van met name het westelijkeen centrale deel van de gemeente, maakte deze zones vanaf de bronstijd steedsminder aantrekkelijk voor permanente vestiging van bewoning.42 CAA-nrs. 2636, 2702, 2711, 3052, 3056, 3339, 4721, 4860, 4861, 4866, 4875, 4900, 4901, 4910, 4911,4912, 13474, 13715, 19312, 4486228BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteFiguur 4.3In de periode veranderde het landschap door het kappen van bomen en deintensivering van de landbouw. De kale plekken in het landschap herstelden zich weerbehalve daar waar het vee graasde. Ter plaatse ontstonden dan ook heidevelden. Zowerden grafheuvels uit de bronstijd bedekt met heideplaggen. Grondstoffen voorbronzen voorwerpen werden geïmporteerd, deze kwamen vanuit het oosten naarNoord-Europa. Van het brons werden wapens gemaakt zoals bijlen, dolken en speren,maar ook sierraden. Ook werd nog steeds gebruik gemaakt van (vuur-) stenenvoorwerpen, evenals been en gewei. De doden werden in deze periode begraven ingrafheuvels die vaak gegroepeerd bij elkaar lagen. In de late bronstijd werdverbranding echter steeds meer in gebruik.Binnen de gemeente is een groot aantal grafvelden uit de bronstijd bekend. Dezegrafvelden zijn herkenbaar aan verhogingen in het landschap. De hoogtes variëren van0,50-2,50 m. De diameters liggen tussen 10 en 22 m. De terreinen waarop degrafvelden liggen betreffen over het algemeen hoger gelegen terreinen. De percelenmet grafvelden hebben een hoge tot zeer hoge archeologische waarde. Zestiengrafvelden hebben een beschermde status. Veel grafheuvels zijn door zowelmenselijke als dierlijke ingravingen aangetast. Bovendien zijn sommige grafheuvelsdoor de aanleg van wegen, afgravingen en ploegen deels vernield. In de jaren ‘90 iseen groot deel van de heuvels gerestaureerd. Dit vond plaats door middel vanopvulling met zand van de ingravingen, het verwijderen van beplanting en het afdekkenvan de grafheuvel door het opwerpen van plaggen.Naast de grafvelden zijn nog talloze vondsten gedaan en vindplaatsen bekend.Op basis van de landschappelijke opbouw is voor concentraties vindplaatsen uit debronstijd een indeling in drie zones gemaakt:Zone A: stuwwal Markelo-De BorkeldZone B: stuwwal Delden en omliggend grondmorene-gebiedZone C: dekzandgebied (overig gebied)De vindplaatsen uit de bronstijd zullen per zone besproken worden.Vondstlocaties uit de bronstijd (zie volgende pagina)Zone A Stuwwal Markelo-De BorkeldBinnen zoneA is een groot aantal grafvelden aangetroffen, met name in de kern Elsenen Markelo. Rondom Elsen zijn in totaal 34 grafheuvels bekend met een datering vanhet (laat) neolithicum-bronstijd. ‘° Hiervan bestaan vier vindplaatsen uit twee of meerdan twee grafheuvels. De overige vindplaatsen bestaan uit geïsoleerde grafheuvels.Rondom Markelo zijn verschillende groepen grafheuvels, evenals enkele geïsoleerdeheuvels aangetroffen.’* Ook deze heuvels dateren uit het (laat-) neolithicum-bronstijd.Van één grafheuvel is de datering onbekend. Mogelijk dat het een heuvel uit de ijzertijdbetreft. Ook bij Herike bevinden zich drie groepen grafheuvels uit het laat neolithicumbronstijd.° Op de zuidhelling van de Herikerberg op camping Monte Bello liggen tweegrafheuvels. Op het terrein van bungalowpark Hessenheem bevinden zich tweegroepen grafheuvels bestaande uit respectievelijk twee en drie grafheuvels. Tennoordwesten van Herike is een urn gevonden met crematieresten uit de late bronstijdtot vroege ijzertijd. Het betreft hier een na-bijzetting in een oudere grafheuvel.*3 CAA-nrs. 2514, 2549 tot en met 2555, 2561, 2583, 2585, 2588 tot en met 2592, 2594, 2595, 2596, 2597,2608 tot en met 2615, 2624, 2625, 13267, 17976, 17977, 37197.** CAA-nrs. 4839 tot en met 4844, 4846 tot en met 4850, 37203, 46321, 46322 en 402657;monumentnummer 2573.*S CAA-nrs. 4851, 4852, 4855 tot en met 4858.29Uen JOHS2wamL awewe9 plaswoig nesospuonspronssp 7 gv Ydr &Smeape o7 p vapauuas ayfjaddeuspuer eBAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteNaast de grafheuvels zijn vindplaatsen met vondstmateriaal en in een enkel gevalsporen bekend. Zo zijn op een terrein aan de Hochtweg te Elsen sporen en vondstenuit de bronstijd blootgelegd (CAA-nr. 13726).‘® De sporen vormen mogelijk eenplattegrond van 10,5 x 6 m. Het aardewerk bestaat uit scherven handgevormdaardewerk uit de late bronstijd.In het noordwesten van de gemeente is een hoeveelheid aardewerk uit de latebronstijd met meerdere soorten versieringen aangetroffen, die toegeschreven wordtaan de Eems-cultuur (CAA-nr. 2641). Daarnaast is ook een paalkuil uit dezelfdeperiode gevonden.Op twee locaties is een depot gevonden met bronzen voorwerpen. Zo is eenbronsdepot van vijf bronzen armbanden uit de late bronstijd aangetroffen (CAA-nr.2580) en een bronsdepot bestaande uit een kokerbijl (type Seddin) en twee kokerbijlenvan het type Hunze-Eems uit de late bronstijd. Ze worden toegeschreven aan deEems-cultuur (CAA-nr. 4935).Daarnaast is een aantal losse vondsten aangetroffen in de vorm van bronzen bijlen,zoals een vleugelbijl uit de midden tot late bronstijd (CAA-nr. 2623), een kokerbijl uit delate bronstijd (CAA-nr. 4939) en een randbijl uit de midden bronstijd (CAA-nr. 4940).In de buurt van Markelo zijn meerdere bronzen lanspunten uit de bronstijd gevonden(CAA-nr. 4836 en 4862), evenals bij Herike (CAA-nr. 4838) en Stokkum (CAA-nr.4837).Bij een zandafgraving ten noordoosten van Markelo zijn diverse vondsten aangetroffenwaaronder houtskool, bewerkt vuursteen en aardewerk uit de vroege bronstijd (CAA-nr.4818). CAA-nr. 19297 betreft in een maïskuil aangetroffen aardewerk, (bewerkt)vuursteen en natuursteen uit de bronstijd.Op diverse locaties in de omgeving van Markelo en de Herikerberg iswikkeldraadaardewerk gevonden, daterend in de vroege bronstijd (CAA-nrs. 2637,4871, 4881 en 18015). Ten slotte is ten noorden van Markelo aardewerk gevonden datwordt toegeschreven aan de Hilversum-cultuur uit de midden-bronstijd (CAA-nr.21539).Zone B Stuwwal Delden en omliggend grondmorene-gebiedIn zone B, de stuwwal van Delden en het gebied met grondmorene-afzettingen,bevinden zich grafheuvels, nederzettingssporen, en losse vondsten. Het betreftvoornamelijk aardewerk en daarnaast is bewerkt vuursteen aangetroffen.Op het Koematenveld (Deldeneresch) bevindt zich een grafveld met 22 grafheuvels uitde bronstijd dat als beschermd monument staat geregistreerd (CMA-nr. 75).°7 Deheuvels zijn gelegen op een gordeldekzandrug met een westzuidwest-oostnoordoostoriëntatie. Vermoedelijk gaat het om een aantal midden-bronstijd grafheuvelswaartegen een aantal urnenveldheuvels (heuvels met een diameter kleiner dan 10 m)is aangelegd.Zoals reeds beschreven in de paragraaf over het neolithicum zijn tijdens de opgravingop terrein De Haar te Buren 875 fragmenten Wikkeldraad-aardewerk aangetroffenwaarvan 25 scherven versierd zijn (vondstmelding 405817). Bovendien zijn onder devondstlaag vijf paalsporen blootgelegd van 20-30 cm diep.‘3 Aangenomen is dat deze“* Monumentnummer 2809.*7 CAA-nrs. 1290 en 2685.*® scholte Lubberink 2008a, 58.31BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente44sporen uit de vroege bronstijd dateren en dat deze onderdeel zijn van een omvangrijkenederzetting in het gebied.“?Een losse vondst betreft onder andere een fragment handgevormd aardewerk uit delate bronstijd tot vroege ijzertijd dat bij Delden is aangetroffen (CAA-nr. 2687). In deomgeving van Azelo is ook dergelijk aardewerk aangetroffen (CAA-nr. 2703), en bijZiethover hoek ten westen van Delden is bewerkt vuursteen en een fragmentwikkeldraadaardewerk uit de vroege ijzertijd gevonden (CAA-nr. 4658).Zone C DekzandgebiedZone C betreft het dekzandgebied binnen de gemeente. In deze zone zijn, naast debijlen die reeds bij het Neolithicum zijn besproken, slechts enkele losse vondstengedaan. In de omgeving van Goor zijn (op verschillende locaties) drie bronzenlanspunten gevonden uit de midden — en/of late bronstijd (CAA-nrs. 2602, 4819 en4894). Ook is net ten westen van Goor handgevormd aardewerk gevonden dat kanworden toegeschreven aan de Wikkeldraad-cultuur (CAA-nr. 4870).IJzertijdHeel Nederland kan in de ijzertijd (800-12 v.Chr.) getypeerd worden als ‘een gebiedmet een rijke schakering aan bewoonde landschappen’.°” Vanaf de vroege ijzertijd lijktelk landschapstype geschikt bevonden voor bewoning of exploitatie. Zelfs in delaaggelegen, natte gebieden zijn nederzettingen te vinden. De aard van denederzettingen was meestal kleinschalig en ook de huizen waren, zeker vergelekenmet de bronstijdhuizen, vrij klein in omvang. Als gevolg van de fysieke omstandighedenzoals wateroverlast, concentreerde de bewoning zich in groepen van huizen. Pastegen het eind van de ijzertijd, tegen het begin van de jaartelling, begint ook debewoning op de zandgronden enigszins samen te klonteren in gehuchten. Debewoners op deze zandgronden hadden de eigenschap zich om de 20 tot 30 jaar (ééngeneratie) binnen een territorium van een aantal vierkante kilometers te verplaatsen.Na enkele generaties keerde men weer terug op een eerder bewoonde locatie,waardoor de nederzetting een zogenaamde ‘zwerfcyclus’ of ‘Yomgang’ had gemaakt. Dezwerfafstand van de nederzettingen lijkt gedurende de ijzertijd af te nemen naar matede agglomeratie van de bewoning begint toe te nemen. Het handgevormde aardewerkin het eerste millennium v.Chr. kenmerkte zich met name van noord naar zuid instijlverschillen, waarbij Noord-Nederland vooral affiniteiten vertoonde met het Duitsegebied en Zuid-Nederland aanvankelijk met westelijk Centraal-Europa(urnenveldculturen), maar in de vijfde eeuw v.Chr. vooral met Noord-Frankrijk (imitatievan Marne-aardewerk). Het rivierengebied van Midden-Nederland lijkt altijd een soortovergangsgebied te zijn geweest. Vanaf de vierde eeuw v.Chr. ontwikkelen zich inNederland regionaal steeds meer stijlverschillen.*’In de ijzertijd kwamen naast bronzen ook ijzeren voorwerpen voor. In Twente werdijzererts in moerrassen gewonnen. Met nieuwe technieken konden hogeresmelttemperaturen bereikt worden. Er zijn in Twente echter niet veel ijzeren objectenteruggevonden vanwege het wegroesten van het ijzer in de grond. Gedurende deijzertijd heeft er ook een ontwikkeling plaatsgevonden in het grafbestel. De vroegeijzertijd staat in de hogere delen van Nederland vooral bekend om de urnenvelden encrematiegrafvelden met individuele grafmonumenten. Vanaf de midden-ijzertijd raken*° scholte Lubberink 20082, 60.°9 Van den Broeke, 2005b: 683.°! Van den Broeke 2005a: 612.32BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteFiguur 4.4©? ARCHISde urnenvelden in onbruik en ontstaan er nieuwe grafvelden, terwijl de archeologischwaarneembare grafrituelen in grote lijnen gelijk blijven. Vaak in associatie metgrafvelden zijn cultusplaatsen teruggevonden. Dit kunnen offerplaatsen zijn in de vormvan sloten of kuilen, maar ook monumentale structuren die een centrale plaats kunneninnemen binnen een grafveld. In Twente worden de grafvelden aangetroffen op dehoger gelegen delen van het landschap. Urnenvelden zijn onder andere bekend inDelden, Elsen, Goor en Markelo.°?Vondsten en vondstlocatiesUit de ijzertijd zijn in Hof van Twente diverse urnenvelden bekend. Deze velden zijn teherkennen aan kleine en lage heuveltjes in hoger gelegen delen van het landschap. Inenkele urnenvelden konden geen verhogingen meer vastgesteld worden. Deafmetingen van de heuvels zijn kleiner dan die van grafheuvels uit de bronstijd. Dediameter en hoogtes verschillen, maar liggen tussen 5 en 9,5 m respectievelijk tussen0,25 en 0,70 m. Ook deze heuveltjes zijn, evenals die uit de bronstijd, aangetast dooronder andere ingravingen en in de jaren 80 en 90 van de twintigste eeuwgerestaureerd. De percelen met urnenvelden hebben een hoge tot zeer hogearcheologische waarde. Eén urmnenveld heeft een beschermde status (CAA-nr. 1291).Naast de urnenvelden zijn nederzettingssporen en losse vondsten aangetroffen.Op basis van de landschappelijke opbouw is voor concentraties vindplaatsen uit deijzertijd een indeling in drie zones gemaakt:Zone A: Stuwwal Markelo-De BorkeldZone B: Stuwwal Delden en omliggend grondmorenegebiedZone C: Dekzandgebied (overig gebied)De vindplaatsen uit de ijzertijd zullen per zone besproken worden.Vondstlocaties uit de ijzerlijd (zie volgende pagina).Zone A Stuwwal Markelo-De BorkeldBinnen de kernen Elsen en Markelo zijn tien op de stuwwal gelegen urnenveldenbekend.° In en rondom Elsen bevindt zich een achttal urnenvelden uit de latebronstijd-ijzertijd. Hieronder bevindt zich een veld met zes heuveltjes, een veld met drieheuvels, een met 24 heuvelijes, een urnenveld met een kringgreppel en een vierkantegreppel en een veld met dertig kringgreppels. Bij een onderzoek in 1976/77 zijn dezekringgreppels aangetroffen met bijbehorende begravingen van crematieresten in urnen,bijzettingen en enkele brandkuilen. De overige twee urnenvelden hebben eenonbekend aantal begravingen. Volgens Archis I! zijn de urnenvelden gemeld, maar nuverdwenen.Ten noorden van Markelo bevindt zich waarschijnlijk een urnenveld uit de latebronstijd-ijzertijd. In 1932 is hier handgevormd aardewerk van een dubbelconische urnen crematieresten gevonden. Een tweede urnenveld bevindt zich in de buurt vanMarkelo (CAA-nr. 1280). Het gaat om een urnenveld uit de late bronstijd-vroege ijzertijdwaar geen nadere informatie over beschikbaar is.Op een terrein aan de Driebelterweg te Markelo bevindt zich een tweetal grafheuvelswaarvan één heuvel vermoedelijk uit de ijzertijd dateert (CMA-nr. 988 met beschermdestatus).°* De datering van de heuvel is gebaseerd op de afmetingen. De diameter vande grafheuvel is 9, de hoogte bedraagt 0,5 m.° CAA-nrs. 1279, 1280, 1281, 1282, 2572, 2573, 2586, 2587, 2601, 13278, 13813, 17975, 43992 en 43996.54 CAA-nr. 4843.33uen JoH a2wamL z3ua2wa9 pluazh sanesopspuon $oo Bangee Gmseape © ov pe vapauuas ayfjaddeupspuer ostannpeeepei® 2 eumenaus 27 jeanegenee aaSnauateupsei temns oz 2aiseusuneBAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteAan de Petersweg te Stokkum ligt een terrein met de restanten van een urnenveld uitde vroege ijzertijd (CAA-nrs. 1284, 2368, 3287, 3507, 3598 en 4892).° Sinds 1922 zijnbegravingen ontdekt in de omgeving van boerderij Grevens. Deze bestonden uit urnenmet crematieresten, ook binnen een kringgreppel en bijpotjes.Behalve urnenvelden is in Archis ook melding gemaakt van losse vondsten zoalsaardewerk en metaal en nederzettingssporen.Zo zijn op diverse locaties fragmenten aardewerk aangetroffen, zoals bij Elsen (CAAnrs. 2584, 2633) , Herike (CAA-nrs. 18017, 19321), Markelo (CAA-nrs. 3053, 4890,43959, 55702, 13791). Op de Noordachteres zijn naast aardewerk ook sporen in devorm van kuilen en paalkuilen aangetroffen (CAA-nrs. 43946, 43959 en 50652).Bij Stokkum zijn een stenen hamerbijl van het type Baexem uit de late bronstijd totmidden ijzertijd gevonden (CAA-nr. 98) evenals een ijzeren lanspunt die globaal kanworden gedateerd in de ijzertijd tot vroege middeleeuwen.Zone B Stuwwal Delden en omliggend grondmorenegebiedOp de stuwwal Delden zijn een urnenveld en twee vondstlocaties aangetroffen.Het urnenveld dateert uit de late bronstijd-vroege ijzertijd en bestaat uit 13 grafheuvels(CAA-nr. 1291).5 In 1999 zijn de heuvels gerestaureerd. Toch zijn de heuvels alsgevolg van achterstallig onderhoud vaak onherkenbaar. Over grafheuvel 1/1 loopt eenuitgesleten pad, op heuvels 1/3 en 1/4 zijn beschadigingen door dieren veroorzaaktwaargenomen en van heuvel 1/9 is de top afgeplat. Het is onbekend in welke staat degrafheuvels verkeren.Bij de opgraving Azeler Esch waar ook vondsten uit het neolithicum en bronstijd zijnaangetroffen (zie paragrafen 4.2 en 4.3) zijn ook resten uit de ijzertijd blootgelegd(vondstmelding 405824).°7 Er zijn diverse sporen als paalsporen en kuilenaangetroffen die plaatselijk dichte clusters vormden. Daarnaast zijn tientallenfragmenten van weefgewichten gevonden evenals 41 stuks handgevormd aardewerk.In het zuidelijk deel van de Azeler Esch is een nederzetting uit de vroege-middenijzertijd aangetroffen. Deze bestaat uit diverse paalgaten en kuilen, en 200 fragmentenhandgevormd aardewerk waarvan circa 150 stuks uit één kuil afkomstig waren.Op de stuwwal ten westen van Delden is een waterput aangetroffen uit vermoedelijk devroege tot midden ijzertijd (CAA-nr. 32106), evenals aardewerk uit dezelfde periode(CAA-nr. 32106; 2695). Ook bij Azelo zijn tientallen fragmenten aardewerk uit deijzertijd gevonden (CAA-nr. 2684).Zone C DekzandgebiedZoneC is het dekzandgebied binnen de gemeente. In deze zone wordt op basis vaneen toponiem de ligging van een urnenveld vermoed. Tussen Hengevelde en Goor ligtnamelijk ‘Het Aschpotterveld' (CAA-nr. 4854). Er zijn nog geen concrete aanwijzingenvoor.Andere vondstlocaties in het dekzandgebied betreffen vondsten die reeds in deparagraaf van de bronstijd zijn besproken.© Monumentnummer 2548.° Monumentnummer 73 met beschermde status.°7 |n het tracé van de gasleiding. Scholte Lubberink 2007, 5.35BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente45Figuur 4.5Romeinse tijdIn de Romeinse tiĳd (circa 12 v. tot 450 na Christus) lag het grondgebied van Hof vanTwente ten noorden van de /imes en dus buiten de grenzen van het Romeinse rijk. Welmoet er, gezien de “importvondsten” van onder andere aardewerk, in dit gebied handelzijn gedreven met de Romeinen. De invloed van de Romeinen is dus wel voelbaaraanwezig.Tijdens de Romeinse tijd werd het huidige Twente bewoond door de stammen van deChamaven, Bructeren en Tubanten, ook wel Tuvanten geheten. Omstreeks het jaar300 hebben de Tuvanten zich verenigd met andere vrije Germaanse stammen tot destam van de Salische Franken. Het is aannemelijk dat de naam Twente is afgeleid vande naam Tubanten of Tuvanten.Vondstlocaties en waarnemingenUit de Romeinse periode zijn binnen de gemeente Hof van Twente enkele vondstengedaan. De meeste vondsten stammen uit de westelijke helft van de gemeente, slechtseen paar liggen in het oosten. Bij Elsen is, ten westen van de Rijssenseweg, eennederzettingsterrein uit de 4° — 5° eeuw gevonden, de overgangsperiode van deRomeinse tijd naar de vroege middeleeuwen. Elders in Nederland zijn sporen uit dezeperiode relatief zeldzaam en wordt vaak aangenomen dat het landschap ontvolktraakte. Deze nederzetting, met een grootte van mogelijk wel 2 hectare, is op dearcheologische monumentenkaart gewaardeerd als een terrein van zeer hogearcheologische waarde (CMA-nr. 2808; CAA-nrs. 17980, 22188). Twee onderzoekendie op het terrein hebben plaatsgevonden, hebben geleid tot veel archeologischeresten in de vorm van aardewerk, bronzen en ijzeren voorwerpen, botmateriaal maarook twee waterputten, greppels, paalkuilen en dergelijke.Ten zuidwesten van deze nederzetting zijn in het Groningeresch en —veld 20fragmenten handgevormd aardewerk uit de Romeinse tijd gevonden. Het gaat hier omnederzettingsafval. De vondsten zijn gedaan ter plaatse van het AMK-terrein 13618(terrein van hoge archeologische waarde), waarop ook vondsten uit andere periodenzijn gedaan. Een andere nederzetting is aangetroffen bij een opgraving in het kadervan de aanleg van een cunet van een aardgastransportleiding ten zuiden van Azelo(vondstmelding 405827).53 Hier bevindt zich een inheems-Romeinse nederzetting uitde laat-Romeinse tijd. Naast diverse vondsten is onder andere een houten waterputaangetroffen. Het hout is dendrochronologisch gedateerd op het jaar 272-273.Vondstlocaties uit de Romeinse tjd (zie volgende pagina)Daarnaast zijn binnen de gemeente Hof van Twente diverse losse vondstenaangetroffen uit de Romeinse tijd, waaronder enkele Romeinse munten in Delden(CAA-nrs. 18718 en 22181) en ten zuiden van Diepenheim (CAA-nr. 1060) en eenbronzen ring uit de omgeving van het Elsenerbroek (CAA-nr. 19308).Twee waarnemingen in ARCHIS duiden mogelijk op een grafveld. Zo is op een nietnader gespecificeerde locatie in de Entervenen handgevormd aardewerk gevondendaterend uit de 3° eeuw, waaronder enkele urnen (CAA-nr. 2566). Ook ten zuiden vanMarkelo staan in ARCHIS enkele administratief geplaatste waarnemingengeregistreerd, waaronder een kannetje (CAA-nr. 4962), een olielampje (CAA-nr. 4963)en handgevormd aardewerk (CAA-nr. 4822).° scholte Lubberink 2007, 5.36Vondstioaties Romeinse tijdHof vanGemeente Twene greteost Ae n&oreig A Landschappelijke eenheden emoo r weekeat Steetost e dkE S aprelekze eredeezendnelingenBAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente46 Vroege middeleeuwenVanaf de vijfde eeuw kwamen Twente en Salland in toenemende mate onder deinvloed van de Saksen. Aan het eind van de achtste eeuw werd de streek echteringelijfd bij het Frankische rijk van de Karolingen, die er militaire vestigingen stichtten(0.a. Oldenzaal). De Franken voerden een actieve kersteningspolitiek met tal vankerkelijke en parochiale stichtingen. De komst van de Franken betekende eenduidelijke breuk in de bewoningsgeschiedenis van de regio: geen enkeleMerovingische of vroeg-Karolingische nederzetting in Oost-Nederland bleefaantoonbaar bewoond tot in de Late Middeleeuwen. Dit is mogelijk het gevolg van denieuwe bezitsverhoudingen en herinrichting van het cultuurlandschap waardoor denederzettingen in de loop van de Middeleeuwen verplaatst werden*°.Aan het einde van de 8° eeuw — begin van de 9° eeuw kwam het Twentse gebiedonder de macht te staan van het Frankische Rijk, waarvan Karel de Grote de meestbekende keizer is. Deze Frankische overheersing ging samen met de kerstening vanhet gebied. Christelijke missionarissen waarvan men vermoed dat ze in Twentewerkzaam waren, zijn Lebuïnus (of Liafwin), Marchelm (of Mercellinus) en Plechelmus.Twente werd onder de Franken een gouw. Rond 804 werd de gouw Twente omgezet inhet graafschap Twente met aan het hoofd daarvan een graaf. Deze was derepresentant van de Frankische keizer en zetelde nabij het huidige Goor. DeFrankische heersers stichtten hun eigen militaire vestigingen in het gebied.De negende eeuw werd vooral gekenmerkt door invasies uit het noorden, die langs dezee en de rivieren plaatsvonden. Tegen de Vikingen uit Zweden, Noorwegen enDenemarken waren de Franken nauwelijks bestand. Grote delen van Europa werdenslachtoffer van plotselinge en snelle plunderingen en ontvoeringen ten behoeve vanslavernij, waartegen de Frankische koningen weinig bescherming konden bieden. In834 zijn de Vikingen het Nederlandse rivierengebied opgevaren, waarbij onder andereDeventer en Zutphen zijn geplunderd en platgebrand.Vondsten uit de vroege middeleeuwen zijn binnen de gemeente Hof van Twente bijnaalleen gedaan in het westelijke deel van de gemeente (Fig. 4.6). Veruit de meestevondsten uit de vroege middeleeuwen hangen samen met grafvelden. Bij Elsen is ookeen nederzetting ontdekt uit de 4° — 5° eeuw (de overgang van de Romeinse tijd naarde vroege middeleeuwen). Deze is reeds besproken in de paragraaf over de Romeinsetijd. Vondsten uit de vroege middeleeuwen D en late middeleeuwen A worden in deparagraaf over de late middeleeuwen en nieuwe tijd besproken.Figuur4.6 _ Vondstlocaties uit de middeleeuwen (zie volgende pagina)Vondstlocaties en waarnemingenBinnen de gemeente zijn enkele vondstlocaties bekend die kunnen duiden op deaanwezigheid van een nederzetting op die locatie of in de directe omgeving er van.Zo is langs de Rijssenseweg ten zuiden van Elsen een fragment gedraaid aardewerkgevonden dat waarschijnlijk uit de Merovingische tijd stamt (CAA-nr. 2629). De vondstis gedaan in het slootprofiel.° Van Beek, Groenewoudt et al. 2007: 28.38Vondstlocaties middeleeuwen Hof vanGemeente Twene B aprelekze ootedekendeeigen (aoeelsezsndg andinen utang e>gEToememegen ecndrtetngen zeBAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteEnkele kilometers westelijker, aan de rand van het natuurreservaat De Borkeld, is eenvroegmiddeleeuwse houten waterput gevonden (CAA-nr. 2563). Er wordt in Archis nietvermeld of er ook andere vondsten zoals bijvoorbeeld aardewerk bij zijn gedaan.Eveneens aan de rand van het natuurreservaat, maar iets meer noordoostwaartsgelegen (ten zuidoosten van de Friezenberg) is in ARCHIS een tweede waarneminggeregistreerd. Het gaat hierbij om de vondst van een kom of schaal uit de vroegemiddeleeuwen B tot C. Omdat de vondst is aangekocht is de vindplaats ervan nietgeheel zeker. Het is ook goed mogelijk dat de kom of schaal afkomstig is van deHerikerberg (deze locatie bevindt zich meer zuidwaarts).Ten zuidoosten van Azelo is tijdens een opgraving onder andere een fragmentHessens-Schortens aardewerk uit de vroege middeleeuwen B en C gevonden(vondstmelding 405831). Tot slot is in de omgeving van de Enter Venenkogelpotaardewerk aangetroffen (CAA-nr. 2566). Uit de informatie in ARCHIS blijkt dathet om een administratieve plaatsing gaat.Ten zuidoosten van Diepenheim zijn op het terrein de Horde enkele fragmenten vaneen bolpot uit de vroege middeleeuwen C aangetroffen tijdens een archeologischeveldkartering (vondstmelding 4035540Binnen de gemeente zijn een aantal bijzondere grafvelden uit de vroege middeleeuwenbekend. Zo is in de bebouwde kom van Markelo, ter hoogte van het Papenveld, eenFrankisch rijengrafveld ontdekt in 1950 (CAA-nr. 4817). Een deel ervan was al grondigverstoord geraakt door het toedoen van arbeiders. De rest van de graven isarcheologisch onderzocht. In totaal was er sprake van 110 graven, die uiteenvallen indrie groepen qua oriëntatie en ligging. De doden waren bijgezet in uitgeholdeboomstammen. Er waren geen grafgiften meegegeven. Er zijn üÜberhaupt geenvondsten gedaan tijdens het onderzoek. Het grafveld stamt uit de periode vroegemiddeleeuwen B en C en heeft zich vermoedellijk nog verder uitgestrekt.5!Oostelijker, op de Herikerberg, zou een complete ijzeren Karolingische vleugellans uitde vroege middeleeuwen C zijn gevonden (CAA-nr. 24147). De vondst is mogelijkafkomstig uit een inhumatiegraf en heeft een lengte van 46 centimeter. Het is echter devraag of deze vondst wel van de Herikerberg afkomstig is, omdat het aan de lansaangekoekte grind daartegen pleit.Eveneens van de Herikerberg afkomstig is de vondst van het fragment van een spatha,een soort lang tweesnijdend zwaard (CAA-nr. 22201). Mogelijk gaat het hier om eengrafvondst. Deze vondst is gedaan aan het einde van de 19° eeuw bij de bouw van eentoren op de top van de Herikerberg. De spatha stamt uit de vroege middeleeuwen C enheeft een lengte van 93 centimeter. Tegelijkertijd is ook een niet complete (scrama)sax of langsax uit dezelfde periode gevonden (CAA-nr. 22200).Ook van de Herikerberg afkomstig is de waarneming van een grafveld uit de vroegemiddeleeuwen B en C (waarneming 1054). Hier zijn rond 1909 een kom of schaal,knikpot, scramasax (een aan één kant snijdend zwaard), twee miniatuurknikwandpotten en een spatha (een lang zwaard) gevonden. °? Mogelijk hangen dewaarnemingen 22200 en 22201 die vlakbij zijn gelegen met dit grafveld samen.Ten zuiden van de Herikerberg, in het Driebelter veld, is ook een waarneming van eenvroegmiddeleeuws (vroege middeleeuwen B) grafveld geregistreerd (waarneming°9 schorn 2001.® Informatie afkomstig uit Berichten van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek nummer1950/3 en 1950/8.®? Zie ook Berichten van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, jaargang 27, 1977,pagina 80 (catalogusnummer 352).40BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente4836). Als aanvullende informatie staat echter aangegeven dat de vondsten zijngedaan ten noorden van de weg van Markelo naar Goor. De locatie zoalsweergegeven in Archis kan dus niet correct zijn en moet meer noordelijker zijngeweest, vlakbij waarneming 24127, 22201, 22200 en 1054. Het is goed mogelijk datze deel uitmaken van hetzelfde grafveld. De vondsten bestaan uit twee ijzerenzwaarden (typen: ‘scramasax’en ‘spatha’ ) en drie knikwandpotten.Tenslotte zijn ook uit de omgeving van Diepenheim vondsten aangetroffen diesamenhangen met een grafveld uit de vroege middeleeuwen. In 1940 zijn tenzuidoosten van Diepenheim twee kogelpotten en vier complete kommen of schalen uitde vroege middeleeuwen B en C aangetroffen (CAA-nr. 1061).41uen JoH a2wamL z3ua2wa9 anatn sanesonspuon a 4seen gCmm voeze 7 p go p& vapauuas ayfjaddeuspuer eBAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente47 Historische ontwikkeling (late middeleeuwen - nieuwe tijd)4.7.1 InleidingVanaf de late middeleeuwen is een ommekeer zichtbaar. In de perioden voor de latemiddeleeuwen was de mens vooral afhankelijk van het omringende landschap. Vanafde late middeleeuwen wordt steeds beter zichtbaar dat de mens de eigenleefomgeving zelf begint aan te passen. Nederzettingen worden niet meer langs bekenen rivieren gesticht, maar juist ook op kruispunten van wegen. Daarnaast wordtgrootschalig in de natuur ingegrepen door aanleg van onder andere greppels enlandbouwpercelen. Vanaf deze periode zijn daarnaast steeds meer historische bronnenen kaarten beschikbaar. Om een archeologische verwachtingsmodel voor de latemiddeleeuwen en nieuwe tijd op te stellen, is daarom in mindere mate gekeken naar delandschapsopbouw, maar zijn diverse historische bronnen geraadpleegd.In Overijssel nam het aantal nederzettingen vanaf de late middeleeuwen sterk toe. Erontstaan diverse dorpjes, veelal gelegen op de overgang van de hoger gelegenakkergronden naar de lager gelegen natte graslanden. Enkele dorpjes groeiden uit totsteden. Drie kernen krijgen in de loop van de late middeleeuwen stadsrechten, teweten Goor (1263), Delden (1325) en Diepenheim (1422). De stadjes werdenomgracht en voorzien van bruggen en poorten. In de volgende paragrafen wordt dehistorische ontwikkeling van deze kernen beschreven, maar ook die van het gebiedwaarin diverse kastelen, havezaten en boerderijen hebben gestaan.De belangrijkste vondstlocaties uit de nieuwe tijd zijn weergegeven in Figuur 4.7.Figuur47 _ Vondstlocaties uit de nieuwe tijd (zie vorige pagina)4.7.2 De belangrijkste kernenDeldenDe eerste schriftelijke vermelding van Delden dateert uit het jaar 1036. Uit eengoederenlijst is op te maken dat Bisschop Meinwerk van Paderborn goederen schonkaan het klooster Busdorf bij Paderborn, dat door hemzelf werd opgericht.In 1118 wordt voor het eerst melding gemaakt van een kerk in Delden. Delden moet indie tijd niet meer geweest zijn dan een buurschap. In dit buurschap ontstond eennederzetting van ambachts- en kooplieden.De locatie van deze nederzetting is niet bekend. Er zijn meerdere zones waar het‘oude' Delden wordt verwacht. Zo heeft archeologisch onderzoek plaatsgevonden tenwesten van Delden (CAA-nr. 32901) waarbij echter geen resten zijn aangetroffen(waarneming 32106). Er werden slechts enkele losse vondsten (keramiek?) uit circa de12° eeuw gedaan. De ligging van deze locatie op de stuwwal lijkt een minder logischedan de zone ten zuiden van Delden ter plaatste van de kernen Vossenbrink en SintAnnabrink (aan de voet van de stuwwal, nabij een beek).Uit militair-strategische overwegingen werd rond 1322 het oude Delden verplaatst naarhet Nije Delden (rondom de kerk), de locatie van het huidige Delden. In 1325 werddoor bisschop Frederik II van Sierck aan Delden stadsrechten verleend.6?63 Stenvert, Kolman en Olde Meierink, 1998, p. 8343BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteFiguur 4.6Het stadje werd omsloten door een cirkelvormige wal en gracht en had tweestadspoorten: in het westen de Goorsepoort en in het oosten de Woolderpoort (figuur4.6). Delden kreeg veel te verduren tijdens Het Nederlandse Opstand (begin van deTachtigjarige Oorlog). Het stadje werd in 1583 en 1584 ingenomen, geplunderd en inbrand gestoken door de Spaanse en Staatse troepen. Midden zeventiende eeuw(1655) werd het stadje getroffen door een stadsbrand die een groot deel van debebouwing in de as legde. Meer dan 120 gebouwen waaronder het stadhuis, hetgasthuis en een armenhuis vielen ten prooi aan de vlammen. De Oude Kerk is thanshet enige gebouw dat deze brand overleefde.In de jaren 1771-1775 kreeg Delden een economische stimulans nadat in opdracht vanCarel George de Twicklervaart werd gegraven, die het stadje met de rivier de Reggeverbond. Nadat de spoorlijn Zutphen-Enschede was aangelegd en Delden in 1866 eenstation kreeg, begon het stadje zich te ontwikkelen als forensenplaats voor het nabijgelegen Hengelo.In 1886 werden boringen uitgevoerd naar drinkwater en stuitte men bij toeval opzoutlagen, de eerste ontdekking van zout in Nederlandse bodem. Toen tijdens deEerste Wereldoorlog de zoutimport uit Duitsland stil kwam te liggen besloot men in1918 om zelf zout te gaan winnen voor de Nederlandse markt. Dit leidde tot devestiging van de zoutindustrie in het nabij gelegen Boekelo.Delden breidde zich in 1925 uit met een klein villapark dat ten oosten van de stadskerntot stand kwam. Buiten het villapark breidde Delden zich in het zuidwesten ook uit meteen woningbouwwijk. Na de Tweede Wereldoorlog breidde Delden zich zuidelijk uit totaan het in 1934 aangelegde Twenthekanaal.Delden op de kaart van Jacob van Deventer (circa 1560 AD). Het noorden is boven.44BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteFiguur 4.7Archeologische vondstlocatiesHet stadscentrum van het huidige Delden is aangewezen als archeologisch monument,te weten een terrein van acheologische waarde (CMA-nr. 13968). Tijdens onderzoek in1988 aan de Langestraat en Kerkstraat werd een knuppelpad van elzen- enberkenhout aangetroffen, dat kan worden gedateerd in de periode 1300-1380 (CAA-nr.13835) en tevens een laatmiddeleeuwse schoen*. In 1989 werd door de toenmaligeROB in samenwerking met de AWN een deel van de oude laatmiddeleeuwsestadsgracht van Delden opgegraven, die gedempt is in 1864 (CAA-nr. 17999). Ook zijn(boor)onderzoeken uitgevoerd naar de gracht ter hoogte van Noordwal 24 en terhoogte van Zuidwal 3.55DiepenheimDiepenheim ontstond in de heerlijkheid Diepenheim. De omgrachte nederzetting had in1422 reeds stadsrechten.°® De kapel van het Huis Diepenheim werd in 1224 verheventot parochiekerk waardoor de scheiding met de parochie Markelo, waartoe Diepenheimvoordien had behoord, een feit werd. De kerk werd ingewijd aan de H. Johannes deEvangelist. De industriële revolutie, die er mede voor zorgde dat steden als Enschedeen Oldenzaal steeds groter groeiden, ging aan Diepenheim voorbij waardoor het voorwat betreft het aantal inwoners de kleinste stad van Twente is gebleven. Tot ver in detwintigste eeuw was de agrarische sector de belangrijkste bron van inkomsten.Diepenheim op de Hottingerkaart (1783). NB: de kaart is oost-georiënteerd; het noorden ís links!+ Mededeling dhr. D. Lohuis55 Mededeling dhr. D. Lohuis©® stenvert, Kolman en Olde Meierink, 1998, p. 12645BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteArcheologische vondstlocatiesHet centrum van Diepenheim is een terrein van archeologische waarde (CMA-nr.13974). In het westen ervan, op de locatie “kasteelbelt”, heeft zich een havezatebevonden (CAA-nr. 4899). Tijdens een opgraving in 1974 ter plaatse van de NH kerkzijn menselijke graven uit de nieuwe tijd en muurwerk uit de late middeleeuwen ennieuwe tijd onderzocht (CAA-nr. 4906). Aan de noordelijke rand van het centrum is in1983 keramiek uit de tweede helft van de late middeleeuwen B en nieuwe tijdgevonden (CAA-nr. 13631). Ook is in het stadscentrum een benen glis uit de latemiddeleeuwen gevonden (identieke CAA-nrs. 4907 en 4908). Deze had een lengte van23 centimeter en was gemaakt uit het middenhandsbeen van een paard.GoorGoor ontstond op de plaats langs de belangrijke weg van Deventer naar Duitsland bijeen voorde door de Regge. Nabij deze plaats verrees ook de parochiekerk.De oudste kern van Goor bestond uit een omgrachte lintbebouwing langs deKerkstraat. Aan het eind van de dertiende eeuw ontstond er een tweede kern, 't Schildgenaamd. Deze kern lag circa vijfhonderd meter naar het noorden, voor de poort vande mogelijke twaalfde-eeuwse burcht Goor.°7 Door een planmatige ophoging ontstonder een ovaal plateau dat wel een gracht, maar geen muur kende. In 1263 kreeg Goorstadsrechten van bisschop Hendrik | van Vianden van Utrecht, de territoriale heerserover het Oversticht (Overijssel).Goor werd verscheidene malen ingenomen. Voor het eerst in 1498 door de Heer vanWisch. Voor het laatst in 1597 toen prins Maurits de staatse overste IJsselstein wist teontzetten, die het stadje in 1581 had veroverd en daarbij veel schade aan gebouwenhad toegebracht. Nadien werden de versterkingen geslecht en ontstond een openstadje.In het midden van de negentiende eeuw bestond Goor uit 208 huizen die werdenbewoond door 1600 inwoners, die hun bestaan hoofdzakelijk vonden in de daaraanwezige calicotsfabrieken en linnen- en pellenweverijen.°? De aanwezigheid van eenhaven aan de rivier de Regge zorgde daarbij voor de aan- en afvoer van grondstoffen.De textielindustrie, die vrijwel geheel in handen was van de familie Jannink, zou tot nade Tweede Wereldoorlog bepalend zijn voor Goor. Ook andere zaken, zoals de aanlegvan de spoorlijn Zutphen-Enschede, de spoorlijn Hellendoorn-Neede en ook, zij het inmindere mate, het graven van het Twenthekanaal, droegen bij aan de ontwikkeling vanGoor. Tot het begin van de twintigste eeuw bleef Goor een klein stadje met eenslingerende lintbebouwing en twee kernen (zie figuur 4.8). Vanaf die tijd breidde hetstadje zich voornamelijk in noordelijke en zuidelijke richting uit.In de Tweede Wereldoorlog werd het centrum van Goor op 27 maart 1945weggevaagd door geallieerde bommenwerpers die Duitse opslagplaatsen wildenvernietigen. Deze werden niet getroffen, maar wel 82 burgers werden slachtoffers.Eind jaren veertig van de vorige eeuw werd het centrum herbouwd, waarbij ruimte werdgeschapen voor de doorgang van onder meer vrachtverkeer.°7 stenvert, Kolman en Olde Meierink, 1998, p. 15168 Van der Aa, 1839-1851, p. 65946BAAC bv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteFiguur4.8 _ Goorop de kaartJvan Jacob van Deventer (circa… Merdis.1560 AD). Hetenoorden ligt boven.Archeologische vondstlocatiesHet oude stadscentrum van Goor is een terrein van archeologische waarde (CMA-nr.13972). In het historische centrum hebben diverse archeologische onderzoekenplaatsgevonden. Zo is in 1983 een laat-middeleeuwse kloostermop gevonden aan deHengevelderstraat (CAA-nr. 13650). In datzelfde jaar 1983 vond een opgraving plaatsop de locatie van de laatmiddeleeuwse stadsgracht. In de ophogingslagen in de grachtwerden kogelpotaardewerk, protosteengoed en overig aardewerk uit de 14° tot 19°eeuw gevonden (CAA-nr. 13713). Tijdens een opgraving aan de Grotestraat werden17° eeuws aardewerk en de funderingsresten van een stadspoort opgegraven. Dezepoort is vóór circa 1560 gebouwd (CAA-nr. 13787).Tijdens proefsleuvenonderzoek in 2008 (vondstmelding 409381) aan de Hengevelderstraat zijn resten gevonden uit de 14° en de 17° eeuw. Het betreft de resten van eengebouw, dat aan de hand van het in de sporen aangetroffen aardewerk tussen 1325 en1400 gedateerd wordt. De resten uit de 17° eeuw bestaan uit een oven, een poer eneen waterput. Van de oven is het echter niet geheel zeker dat deze uit de 17° eeuwdateert. Het vondstmateriaal bestaat uit steengoed uit Siegburg en Langerwehe,protosteengoed, wandtegels, kogelpotaardewerk en grijsbakkend aardewerk.Ook staat in ARCHIS de vondst van vier (fragmenten van) ruitersporen en tweelemmetten van een mes geregistreerd op de locatie “stadsgracht’”. De waarneming isten zuidwesten van Goor geplaatst, maar omdat het een administratieve plaatsingbetreft, zal de vondstlocatie gezien het toponiem “stadsgracht” eerder in het centrumvan Goor gezocht moeten worden. De vondsten dateren uit de late middeleeuwen totnieuwe tijd.47BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteMarkeloOudtijds werd de nederzetting Marclo genoemd, dat volgens sommigen grensoord zoubetekenen.°° Markelo duidt dan op een bos ('lo’) dat een afscheiding of grens (‘mark’)aangeeft. Op de Dingspelerberg bevond zich een belangrijke regionale dingplaats,waar volgens Saksisch gewoonrecht vanaf de vroege middeleeuwen (ongeveer 350 naChristus) tot zeker 1200 recht gesproken werd. Sinds de vijftiende eeuw maaktMarkelo deel uit van het richterambt Kedingen.Archeologische vondstlocatiesHet oude centrum van Markelo (zie ook Bijlage 5d) is geen AMK-terrein. In het noordenvan Markelo heeft in 1999 archeologisch onderzoek plaatsgevonden, waarbij enkelekuilen en twee spiekers met middeleeuws aardewerk werden gevonden (CAA-nr.43959). Ook werden een palenrij en enkele greppels uit de vroege middeleeuwen D totlate middeleeuwen A aangetroffen (CAA-nr. 43946). Iets ten westen daarvan is in2003/2004 archeologisch onderzoek uitgevoerd (CAA-nr. 55702) waarbij onder anderetwee hutkommen, vijf huisplattegronden (waaronder viermaal van het type Gasselte),een greppel, een fragment van een Pingsdorf tuitpot, veel kogelpotaardewerk, driewaterputten, zeven spiekers en meerdere fragmenten proto-steengoed werdengevonden. Deze vondsten stammen uit de vroege middeleeuwen C of D tot de latemiddeleeuwen. Voor Markelo mag dus tenminste een middeleeuwse ouderdom en duseen lange bewoningsgeschiedenis verondersteld worden.4.7.3 LandwerenBinnen de gemeente bevinden zich op enkele plaatsen de resten van landweren (zieook Fig. 4.7), die hieronder besproken zullen worden:Op het landgoed Twickel, ten noordoosten van Delden, bevindt zich een zandwal meteen breedte van 5 meter en een hoogte van 0,7 meter. Hij is gelegen tussen tweesmalle, steilwandige slootjes van circa 2 meter breed. Het is een fraaie, kaarsrechtewal die vroeger lag op de grens van twee marken. Het resterende stuk op landgoedTwickel is circa 800 meter lang. Hij stamt uit de late middeleeuwenB tot nieuwe tijd B.De zandwal is aangeduid als terrein van hoge archeologische waarde (AMK-nr. 13809;CAA-nr. 34007).Een tweede landweer is gelegen ten noorden van deze landweer en ligt parallel aan de(zuidzijde van de) Veldweg, op de grens met de gemeente Hengelo. Het zandlichaamheeft een breedte van circa 4 meter bij een hoogte van 0,7 meter. Ook deze wal wordtgeflankeerd door twee greppels. De zandwal is eveneens aangeduid als terrein vanhoge archeologische waarde (AMK-nr. 13810; CAA-nr. 38606). Een analyse van hetAHN heeft geen aanwijzingen opgeleverd van nog onbekende landweren.In het Elsenerveld in het westen van de gemeente bevindt zich een groot beschermdterrein van zeer hoge archeologische waarde, waar zich onder andere meerderegrafheuvels bevinden (AMK-nr. 975). Hier bevinden zich ook de resten van een(mogelijke) driedubbele landweer uit de late middeleeuwen. Het noordoostelijkegedeelte valt net buiten het beschermde terrein. De hoogte van de landweer bedraagtcirca 1 meter. Vanwege het feit dat flankerende greppels ontbreken, is het niet69 Van der Aa, 1839-1851, p. 68848BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twentehelemaal zeker dat het een landweer betreft. Er zijn op het terrein ook karrensporen uit(hoofdzakelijk) de latere middeleeuwen aanwezig.4.7.4 Kastelen en havezatenIn het buitengebied van de gemeente bevinden zich enkele kastelen en een grootaantal havezaten. Een havezate is een versterkt huis, hofstede, hof of hoeve.Oorspronkelijk was het een benaming voor een grote boerderij met land, later eenspeciale term voor landelijke huizen waarvan de bewoners speciale rechten genoten.Dit laatste meestal in verband met het lidmaatschap van de ridderschap. Deverschillende kastelen en havezaten worden hierna beschreven. De gebruikteinformatie is afkomstig uit Archis (waarnemingen, AMK terreinen en vondstmeldingen)en de publicatie door Gevers & Mensema over de havezaten in Twente.7%Kastelen en havezaten rond DeldenTwickelNet ten noorden van Delden bevindt zich kasteel Twickel of Twickelo (Fig. 4.9). Hetbetreft een terrein met een hoge archeologische waarde (AMK-nr. 13800), tevens is inArchis een waarneming geregistreerd (CAA-nr. 2683). De geschiedenis van kasteelTwickel begint in 1347, het jaar waarin Herman van Twickelo het huis Eysink koopt,waarbij ook een watermolen behoort. Waarschijnlijk wordt in het begin van dezestiende eeuw een nieuw huis gebouwd dat in 1640 wordt uitgebreid met eenvernieuwde zuidvleugel. Tussen de jaren 1650 en 1670 werd de aanleg van een Uvormig voorplein met poort, bouwhuizen, stallen en een moestuin gerealiseerd. In dezejaren komen ook de twee haaks op elkaar gerichte lanen tot stand: de Twickelerlaan ende Kooidijk.Omstreeks 1692 wordt het kasteel uitgebreid met de monumentale galerijvleugel, hettrappenhuis en twee hoekpaviljoens. Tevens worden de lanen verlengd en hetgrondbezit uitgebreid. Tenslotte werd in de negentiende eeuw door de toenmaligebewoners eerst het park en later het huis gerenoveerd. De resten van de havezatebevinden zich op de achterplaats van het huidige kasteel. In augustus 1978 zijn dezeresten opgegraven.79 Gevers & Mensema 2004.49BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteFiguur4.9 _ Kasteel Twickel rond 1905Het goed WarmtinkTen westen van Delden bevindt zich de locatie van het goed Warmtink. Hoewel inARCHIS gesproken wordt over een havezate, wordt het volgens Gevers & Mensema(2004) niet tot de havezaten gerekend. Het betreft een terrein met een hogearcheologische waarde (CMA-nr. 15495), tevens zijn in Archis twee waarnemingengeregistreerd (CAA-nrs. 2682 en 21574). Warmtink, ook wel Wermerting genoemd,werd in 1430 voor het eerst genoemd. Het goed werd in de 19° eeuw afgebroken. Terplaatse werd een nieuwe boerderij gebouwd. De resten van het oude gebouw liggenonder en rond deze hoeve. Ook zou nog een gracht aanwezig zijn. Op het terrein zijnfragmenten roodbakkend en grijsbakkend aardewerk gevonden, alsmede fragmentenkacheltegels.Havezate HachmeuleTen noorden van het dorp Bentelo bevindt zich een terrein met de restanten van dehavezate Hachmeule. Het betreft een terrein met een hoge archeologische waarde(CMA-nr. 13855), tevens zijn in Archis twee waarnemingen geregistreerd (CAA-nrs.4652 en 29745). De havezate ontleent zijn naam aan de watermolen De Hagmolen dieal in de 14° eeuw bestaan moet hebben. De eerste vermelding van het goed dateert uitomstreeks 1335. In 1585-1586 bestond het uit een erve zonder boer en werd het nietverpacht. In 1675 telde het nog vier vuursteden, maar zeven jaar later waren het er nogmaar twee. In 1864 werd de erve vermaakt als ‘boerenplaats de Hagmolen'’. In hetbegin van de 19° eeuw, vóór 1820 is de havezate gesloopt. Tot in het midden van de19° eeuw was de huisplaats nog herkenbaar in het landschap. Na 1866 (nadat deHagmolen was afgebrand) werden de gronden opnieuw verkaveld en een gedeelte vande grachten werd gedempt. In augustus 1982 zijn een aantal proefputten haaks op dehoofdburcht gegraven, waarbij houten funderingspalen werden aangetroffen.Bovendien werd duidelijk dat vrijwel alle sporen van gebouwen door uitbraak warenverdwenen. Slechts een klein fragment van de stenen fundering was nog aanwezig.Wel werden een grote hoeveelheid aardewerk (veel grijsbakkend aardewerk en50BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteSiegburgs steengoed'’, houten borden, een tinnen lepel en veel leer (waaronder eenkinderschoentje) gevonden.Havezate BackenhagenDe havezate Backenhagen is gelegen in de buurtschap Deldenerbroek. Het terreinheeft een hoge archeologische waarde (CMA-nr. 13799), tevens is in Archis eenwaarneming geregistreerd (CAA-nr. 2681). De havezate is genoemd naar Johan deBaecke en zijn vrouw Anna Hagen die bij de al bestaande boerderij Rotgerinck eenedelmanshuis bouwden dat ze Backenhagen noemden. Een van de oudstevermeldingen van het erf “Rotgerinck” dateert uit 1371. De Baecke kreeg in 1611 heterf in bezit. In 1631 liet de familie een nieuw huis bouwen. In 1675 werd dit bij hetbetalen voor belasting voor zeven vuursteden aangeslagen. In 1732 werd het huisBaeckenhagen beschreven /getekend als een eenvoudig langwerpig huis, omgevendoor een gracht en met een vaste brug. Waarschijnlijk is het in 1631 verrezen huisomstreeks 1730 aan beide kanten uitgebreid. Omstreeks 1826 werd het vervallen goedhersteld en legde men een tuin aan in Engelse stijl. In 1848 werd het oude huisafgebroken en er verrees een nieuw, meer oostelijk gelegen landhuis. De fundamentenvan de oude havezate zijn nog in de ondergrond aanwezig.Havezate DubbelinkTen zuiden van het buurtschap Azelo bevindt zich de havezate Dubbelink. Het terreinheeft een hoge archeologische waarde (CMA-nr. 13798), tevens is in Archis eenwaarneming geregistreerd (CAA-nr. 2680). Dubbelink werd in 1475 voor het eerstgenoemd. In 1686 bestond het goed Dubbelink uit een huis, een bouwhuis en een stal.In 1696 werd het nogmaals geïnspecteerd en hoewel het werd aangeslagen voor viervuursteden, moet het geheel onaanzienlijk zijn geweest en wellicht enigszins in verval.Omstreeks 1752 is het gesloopt. In het begin van de 20° eeuw waren de grachten vande havezate nog duidelijk zichtbaar, terwijl in 1974 er nog maar weinig van degrachtrestanten te zien was. Binnen de gracht bevond zich een puinconcentratie. Voorde rest zijn er geen vondsten gedaan. De huidige, nog aanwezige boerderij die in 1838werd gebouwd staat buiten de gracht.Het goed GraesTen zuidoosten van Azelo en vlak ten oosten van de havezate Dubbelink bevond zichhet huis Graes. Hoewel in ARCHIS gesproken wordt over een havezate, wordt hetvolgens Gevers & Mensema (2004) niet tot de havezaten gerekend. Van dit verdwenengoed zijn alleen nog het restant van de gracht en enkele grondsporen bewaardgebleven (CAA-nr. 2679).Kastelen en havezaten rond DiepenheimHet eerste Huis te DiepenheimTen zuidoosten van Diepenheim, ter hoogte van het erf De Horre of Horde, heeft zichvolgens overleveringen een kasteel bevonden (“het eerste huis te Diepenheim”, CAAnr. 4904). Dit kasteel zou de voorganger zijn van een kasteel dat gelegen was bij demolen Den Haller ten zuidoosten van Diepenheim (CAA-nr. 4903) en dat ook wel “hettweede huis te Diepenheim” wordt genoemd. Dit kasteel zou verwoest zijn in 1177.Daarna zou in 1181 de havezate Diepenheim (ook wel genoemd Huize Diepenheim)zijn gesticht ten westen van het huidige Diepenheim, ter plaatse van de “Kasteelbelt”(zie havezate Diepenheim). Ter plaatse van het erf De Horde was in 1969 nog een51BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twenteniet-watervoerende grachtachtige depressie zichtbaar.7! Andere verschijnselen diekunnen wijzen op een kasteelterrein werden toen niet waargenomen.’? Ter plaatse van“het tweede huis te Diepenheim” zijn bij een inspectie aan het oppervlak geenaanwijzingen gevonden voor de aanwezigheid van een kasteelterrein.In 2000 heeft BAAC op het terrein ‘De Horde’ een booronderzoek uitgevoerd(onderzoeksmelding 11093).7° Dit booronderzoek heeft geen aanwijzingen voor eenlocatie van een mogelijk kasteelterrein opgeleverd (vondstmelding 403554 en CAA-nr.45677). Het booronderzoek heeft wel aangetoond dat er op het terrein een rechthoekigslotenpatroon/grachtenstelsel aanwezig is. Dit patroon komt overeen met het patroondat op kadastrale kaarten uit 1832 en 1842 is aangegeven. Op grond vanmededelingen van kastelendeskundige Janssen zou het slootpatroon met devastgestelde slootbreedtes eerder bij een hoeve passen. De gemiddelde slootbreedteis namelijk te smal voor een verdedigbare gracht, die toch een minimale breedte van 7meter zou moeten hebben. De 16°-17e eeuwse datering van de boerderij aan deEsweg op basis van bouwhistorisch onderzoek* en de vermoedelijke 17° eeuwsedatering van het begin van de huidige Molenbeek (leverancier van water voorsloten/grachten) versterken de veronderstelling dat het slootpatroon mogelijk tot eenhoeve behoort en niet tot een kasteel. Op het terrein zelf werd vondstmateriaalaangetroffen in de vorm van protosteengoed, steengoed, grijsbakkend aardewerk,roodbakkend aardewerk, baksteen en houtskool.Havezate DiepenheimDe havezate Diepenheim bevindt zich net ten westen van Diepenheim. Het betreft eenterrein met een hoge archeologische waarde (CMA-nr. 2545), tevens is in Archis eenwaarneming geregistreerd (CAA-nr. 4834). Het huis ligt op de locatie van de in 1177gestichte burcht Diepenheim, die van 1331 tot de sloop omstreeks 1545 eenbisschoppelijke grensversterking was.7° De fundamenten van dit kasteel zijngeconserveerd onder het huidige landhuis dat in 1648 in opdracht van het echtpaarBentinck-Van Bloemendael in classicistische stijl werd gebouwd (figuur 4.10).Vermoedelijk werden in het laatste kwart van de zeventiende eeuw twee lagezijvleugels aangebouwd. In de voorgevel is het opschrift ‘in ’t jaer 1707 verandert’ telezen, waarmee waarschijnlijk wordt bedoeld dat de oorspronkelijke buitentrap naar dehuidige plaats in de hal werd verplaatst. Het huis werd in 1868 en 1886gemoderniseerd waarbij onder meer een lichtkoepel werd aangebracht. In 1905 werdhet huis nogmaals verbouwd, waarbij rechtsachter een aanbouw met traptorentjeverrees. Vervolgens werd in 1925-1927 aan de achterzijde een verdieping opgetrokkenmet een zaal en bibliotheek.Een brug en een uit 1685 daterend poortgebouw, dat grotendeels uit zandsteenbestaat, vormt de toegang tot het voorplein welke wordt geflankeerd door tweebouwhuizen, waarschijnlijk daterend uit het laatste kwart van de zeventiende eeuw.7* Mondelinge mededeling A.D. Verlinde zoals vermeld in Schorn 2001.72 Volgens J. van der Veen, een lokale bewoner, zouden rond 1880 nog muurresten en resten van grotegrachten op het terrein ‘De Horde” zichtbaar zijn geweest. Er zou een grote gracht om de weide“Possenhoek” zijn gedicht en bij graafwerkzaamheden zouden ijzeren kogels zijn gevonden. Een oudeigenaar van het terrein zou in diens jeugd hebben meegeholpen om een greppe! cq gracht met zand tedempen (Schom 2001).79 Schorn 2001.7* Emmens & Masselink 2001.75 Stenvert, Kolman en Olde Meierink, 1998, p. 12752BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteFiguur 4.10 Huis Diepenheim rond 1905Achter het huidige huis ligt een kasteelbelt waaronder zich nog de oude middeleeuwsefundamenten van de havezate bevinden, zoals bleek uit onderzoek door Renaud in1960. Op terrein Kasteelbelt zijn toen laatmiddeleeuws aardewerk, kloostermoppen enpuin aangetroffen (CAA-nr. 4899).Huize „Diepenheim”,Havezate WesterflierTen zuidwesten van Diepenheim, aan de Schipbeek, bevindt zich de havezateWesterflier. Het betreft een terrein met een hoge archeologische waarde (CMA-nr.2549), tevens zijn in Archis een waarneming (CAA-nr. 4909) en vondstmelding(vondstmelding 407040) geregistreerd. De havezate Westerflier is gebouwd rond 1570op de plaats waar voordien ‘noch ein unlandt’ (een woeste plek) was. Rond 1626 vondeen verbouwing van het huis plaats. In 1675 telde het huis vier vuursteden en zeverjaar later slechts twee (een gedeelte van het huis werd onbewoonbaar). Tussen 1721en 1729 liet men het oude huis Westerflier afbreken en in 1729 werd het huidige huismet de bouwhuizen gebouwd (figuur 4.11). Het grootste gedeelte van de gracht van deoude havezate is nog aanwezig, evenals een koetshuis. Vermoedelijk zijn er op ofonder de locatie van het huidige gebouw uit 1729 nog resten van de havezate uit 1570te vinden. Tijdens een archeologische begeleiding op het terrein werden diversevondsten uit voornamelijk de nieuwe tijd gedaan, bestaande uit geglazuurd aardewerk,fragmenten baksteen, een spinklosje, stukken glas, runderbot en vloertegelfragmenten.53BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteFiguur 4.11 HavezateHavezateIets ten zuidenWesterflierWarmelovanrondDiepenheim1910ligt de havezateWarmelo. Het betreft een terrein meteen hoge archeologische waarde (CMA-nr. 13850), tevens is in Archis eenwaarneming geregistreerd (CAA-nr. 4902). De oudste vermelding van Warmelo stamtuit 1415. Het tegenwoordige herenhuis bestaat uit een rechthoekig gebouw uit deeerste helft van de 17° eeuw, waartegen omstreeks 1875 een smallere aanbouw isopgetrokken waarin fragmenten van ouder muurwerk zijn opgenomen. In de gracht vande havezate is een complete spreeuwenpot van roodbakkend aardewerk gevonden.Havezate PekkedamNet ten oosten van Diepenheim, gelegen tussen Nijenhuis en het stadje Diepenheim,bevond zich de havezate Pekkedam. Het betreft een terrein met een hogearcheologische waarde (CMA-nr. 13849), tevens is in Archis een waarneminggeregistreerd (CAA-nr. 4905). Van Huis Peckedam is niet veel meer bekend dan dathet reeds in de twaalfde eeuw werd genoemd in een document. De oudste vermeldingvan de erve stamt uit 1519. Omstreeks 1555 ‘werd den Peckedam getimmert’. In 1675en 1682 werd het aangeslagen voor vier vuursteden en behoorde het dus tot dekleinere huizen. Omstreeks 1826 werd het huis gesloopt, nadat in 1815 de allee vanhet Nijenhuis over de huisplaats van Pekkedam was doorgetrokken. In 1969 waren ernog delen van een 8 meter brede gracht aanwezig. Bij het weer uitgraven van degrachten in april 1999 zijn 17° eeuwse scherven, bouwpunten en restanten van eenvleilaag aangetroffen.Havezate NijenhuisDe havezate Nijenhuis is gelegen ten oosten van Diepenheim. Het betreft een terreinmet een hoge archeologische waarde (CMA-nr. 13847), tevens is in Archis eenwaarneming geregistreerd (CAA-nr. 4835). De oudste vermelding van het goed dateertuit 1380. Omstreeks 1491 werd op de plaats van het boerenerf een edelmanswoning54BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twentegebouwd. In 1603 bestond het Nijenhuis uit een omgracht ’principael’ huis, eenpoortgebouw en een bouwhuis. Het thans bestaande huis dateert uit 1662.Kastelen en havezaten rond GoorBisschoppelijk kasteelIn Goor bevinden zich in de ondergrond de restanten van een bisschoppelijk kasteel.Het betreft een terrein van hoge archeologische waarde (CMA-nr. 13764), hierbij horenook de (vrijwel identieke) waarnemingen 4826 en 4821. Deze locatie wordt ook wel “DeBorg” genoemd. Dit kasteel werd gesticht in circa de 12° eeuw. Het werd weer verlatenin de 15° eeuw. In 1969 waren de grachten van het kasteel nog net zichtbaar. Rond1880 werd er reeds materiaal verzameld van dit terrein. In 1964 heeft er tevens eenopgraving plaatsgevonden. In een bouwput achter het pand aan de Molenstraat 2 trofmen Siegburgaardewerk aan in de zuidelijke gracht van het kasteelterrein. Men steldebovendien twee rijen zware beschoeiingen (eikenhout) vast en een menselijk skelet ingestrekte houding.Globaal gelegen tussen Goor en Delden bevindt zich de locatie van het vroegere Hofte Wiene, een laatmiddeleeuws bisschoppelijk hof (CAA-nr. 4719). Op het terreinbevindt zich nu een boerenerf.Huis HekerenIn het noordoosten van Goor bevindt zich de havezate Hekeren, ter plaatse van eenkloosterterrein. Hier bevinden zich nog resten van funderingen in de ondergrond. Hetbetreft een terrein met een hoge archeologische waarde (CMA-nr. 13765), tevens zijntwee waarnemingen geregistreerd (CAA-nr. 4828 en 45721). De oudste vermeldingvan de havezate stamt uit omstreeks 1400, maar vermoedelijk is het huis ouder. Dehavezate wordt ook wel Huis te Goor’ genoemd. De toenmalige eigenaar was Woltervan Coevorden, wiens familie tot in het midden van de zestiende eeuw het kasteel ineigendom had. In 1583 brandde het huis grotendeels af. In 1596 werd het huis weeropgebouwd. Halverwege de 17de eeuw liet men de havezate verbouwen of vergroten.Het huis Hekeren telde in 1675 maar liefst elf vuursteden en behoorde daarmee tot degrotere huizen van Twente. De oude havezate is nog in sterk verbouwde vormaanwezig. Het muurwerk van de kelders is vermoedelijk nog middeleeuws. In 1999 ister plaatse van het koetshuis een booronderzoek uitgevoerd. Hierbij werd op eenzandkop een grote hoeveelheid baksteenpuin gevonden. Rondom de zandkop bevondzich een gracht.In Archis is waarneming 4827 geregistreerd ten westen van de havezate Hekeren. Deomschrijving hierbij is “Iaatmiddeleeuws borggoed van het huis Goor”. Het isonduidelijk of deze waarneming verkeerd geplaatst is of dat het een andere havezatebetreft.Havezate WegdamTen zuiden van Goor bevindt zich de havezate Wegdam. Het betreft een terrein meteen hoge archeologische waarde (CMA-nr. 13848), tevens is er een waarneminggeregistreerd (CAA-nr. 4832). De oudste vermelding van het goed Wegdam stamt uit1400. Rond 1550 bouwde men er een edelmanswoning. In 1619 werd het woonhuishersteld. Ook in 1684 en 1689 vonden er verbouwingen plaats. In 1675 werd het huisWegdam voor drie vuursteden aangeslagen. Het betrof een eenvoudig huis, in een L55BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteFiguur 412 Weldam rond 1970vorm gebouwd en omgeven door een gracht. Het gebouw werd omstreeks 1757gesloopt waarna het nu nog bestaande huis in 1758 werd gebouwd.Havezate WeldamEveneens ten zuiden van Goor gelegen is de havezate Weldam. Het betreft een terreinmet een hoge archeologische waarde (CMA-nr. 13846; CAA-nr. 4833). Het kasteelwerd voor het eerst genoemd in 1248. In 1568 en in de zeventiende eeuw werd hetverbouwd. De middenpartij is opgetrokken uit Bentheimer Zandsteen in Italiaanserenaissance.In 1732 werd de havezate beschreven als een deftig huis, omgeven door een gracht.Daarna stond het lange tijd leeg en werd het pas weer in 1755 bewoond. In 1879 werdhet huis geheel verbouwd en in 1897 en 1899 bouwde men twee torens op beidehoeken (figuur 4.12). Het oudste deel van het nu nog bestaande en bewoondewoonhuis dateert uit de 17° eeuw.* Het Kasteel „Weldam Ebij Goor (Overijsel)HavezateIn de huidigeOlidamKevelhammerhoek bevindt zichde locatie van de havezate Olidam. Hetbetreft een terrein van zeer hoge archeologische waarde dat beschermd is (CMA-nr.557; CAA- 4820 en 13632). De oudste vermelding van Olidam stamt uit 1385.Vermoedelijk is de havezate vóór 1602 gesloopt. Van deze havezate is de rondeaanleg nog zichtbaar en zijn de binnengrachten nog aanwezig. Tijdens hetarcheologisch onderzoek bleek dat tussen de binnen en buitengracht aan de zuidzijdeen westzijde een zes meter brede wal was gelegen. Deze wal is in 2 fasenopgeworpen. De wal gaat in zuidelijke richting over in een kunstmatig verhoogd terrein.Het driehoekige voorterrein werd omgeven door grachten. In de 20° eeuw zijn degrachten dichtgegooid met grond van het voorterrein. De afmetingen van dewoonheuvel bedragen circa 18 meter in doorsnede en 1,6 meter in hoogte. De breedtevan de binnengracht aan de oostzijde was 15 tot 20 meter en is later versmald tot 5meter. Buiten de binnengracht liep een singel van 8 meter breed. Buiten de singel liep56BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twenteeen steekgracht van 5 meter breed. Bij het archeologisch onderzoek zijn vrij dichtonder het maaiveld de fundamenten van een klein rechthoekig woonhuis aangetroffen(afmetingen van 10,5 bij 7 meter). Bij de bouw ervan zijn op de vier hoeken zwarezwerfstenen als fundering gebruikt. Het is onduidelijk wat de functie van het gebouw isgeweest. Mogelijk was het een borgmanswoning, maar het kan ook een grotegraanschuur zijn geweest. Het vondstmateriaal dat ter plaatse is gevonden bestaat uitaardewerk, (gebrandschilderd) glas en ijzer dat gedateerd kan worden in de 15°-17°eeuw.In 2004 is met een prikstok op de woonheuvel en het voorterrein gezocht naarmuurwerk. Daarnaast is op het voorterrein een boring gezet met een Edelmanboor van7 cm en een boring met een 3 cm guts. Op de woonheuvel bevindt zich muurwerkdirect onder de vegetatielaag. Op het voorterrein bevinden zich vanaf een diepte vanca. 20 -mv puinbrokjes en houskoolpartikels in de ondergrond. Met de prikstok is op ditdeel van het monument geen muurwerk aangetroffen.Havezate ScherpenzeelOnder de huidige bebouwing van Goor ligt de locatie van de havezate Scherpenzeel.Het betreft een terrein met een hoge archeologische waarde (CMA-nr. 13766; CAA-nr.4830). De eerste vermelding van deze havezate dateert uit 1320. Aan het einde van de16° eeuw is het tweemaal in brand gestoken. Het huis is vele malen verkocht totdat hetin zwaar verwaarloosde toestand in 1792 is afgebroken. Op het terrein zijn geenzichtbare structuren en resten meer vanwege de bebouwing. Waarschijnlijk zijn derestanten uitgegraven en zijn de depressies opgevuld met afval van een textielfabriek.Havezate StoevelaarHavezate Stoevelaar bevindt zich ten westen van Goor, in het buurtschap Herike. Hetbetreft een terrein van hoge archeologische waarde (CMA-nr. 2547; CAA-nr. 4829).Stoevelaar behoorde tot de leengoederen van de bisschop van Utrecht en werdomstreeks 1380 voor het eerst vermeld als 'Stuvelhof’. Halverwege de 17° eeuw teldehet huis acht vuursteden, een oven en een brouwketel. Het huis behoorde daarmee totde wat grotere huizen van Twente. In 1676 vond er nog een verbouwing plaats entussen 1700 en 1708 werd het huis na sloop opnieuw opgebouwd. Dit huis werd rond1847 weer afgebroken en vervangen door een kleiner huis. Rond 1863 werd aan ditbouwhuis een herenkamer toegevoegd, die rond 1980 werd gesloopt. Het bouwhuiszelf is blijven bestaan. In 1952 werd het grootste deel van de gracht gedempt. Ook deruilverkavelingen in 1984 hebben veel schade toegebracht. Het grachtenstelsel is doorverkleuringen in de grond en door reliëfverschil nog te herleiden. Bij het koetshuis ligtnog een deel van de 6 meter brede gracht open. Op het terrein zijn nog puinrestenaanwezig, met mogelijk nog een deel van de fundamenten.Bij de havezate hoorden een aantal boerderijen. Ten zuidoosten lag boerderijStoevelman die in 1912 is gesloopt. Hier vlakbij lag het Hekhuis.Ruim een halve kilometer zuidelijk van de havezate lag de boerderij Matena, ook welMottena of Klein-Stoevelaar genoemd.Ten noorden van de havezate lag boerderij de Swanenborgh. De boerderij wordt voorhet laatst genoemd in de registers van 1682 en is waarschijnlijk in de eerste helft vande 18° eeuw gesloopt.Op de locatie zijn bakstenen (waaronder kloostermoppen), stukken natuursteen,steengoed uit Siegburg, spijkers, pijpjes en één of meerdere spinklosjes gevonden57BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente(CAA-nr. 4845). De gracht is nog gedeeltelijk zichtbaar. Er wordt ook wel gedacht datde Swanenborgh een havezate was.Havezate Elsen / EffinckDe havezate Elsen (Effinck) is gelegen langs de huidige Seinenweg te Elsen. Hetbetreft een terrein met een hoge archeologische waarde (CMA-nr. 13621; CAA-nrs.2576 en 4864). Deze havezate werd voor het eerst in het goederenregister van degraaf van Dale genoemd, dat echter alleen uit een laat dertiende eeuws afschriftbekend is. Het wordt dan genoemd als domus Effinc. In 1297 werden de tienden vanEffink genoemd. De havezate is nooit uitgegroeid tot een huis van enige allure maar isbeperkt gebleven tot een spieker. In 1675 telde het twee vuursteden. Waarschijnlijkwas het toen niet meer dan een jachthuis. Kort voor 1821 is het huis afgebrand. In1828 werden de overige havezaatsgoederen geveild. Door een ruilverkaveling in 1984zijn alle sporen van de havezate uitgewist. De ronde gracht ervan zou toengeëgaliseerd zijn. Op de locatie van de havezate zijn steengoed, grijsbakkendaardewerk, roodbakkend aardewerk, aangepunte houten palen en baksteen(waaronder kloostermoppen) gevonden.Havezate KevelnamDe havezate Kevelham is gelegen ten zuiden van Goor. Het betreft een terrein met eenhoge archeologische waarde (CMA-nr. 13851; CAA-nr. 4831). De eerste vermeldingvan de havezate Kevelham stamt uit omstreeks 1380. In 1582/1583 werd het huisverwoest door rondtrekkende groepen soldaten, waarna het weer werd opgebouwd.Omstreeks 1625 werd er een 'klein spiekercken’ gezet. In 1642 verzocht men omvermindering van de belasting op de vuursteden, omdat Kevelham leeg had gestaan.In april 1730 brandde het af, waarna het in 1734 werd herbouwd in de vorm van eenspieker of herenkamer met slechts één vuurstede. In de volksmond sprak men over het‘Hooge Huys’. Dit gebouw is waarschijnlijk voor 1825 afgebroken. Op het terrein is devoormalige havezate niet meer te herkennen.Huis ThijeOnder de huidige bebouwing van Goor bevindt zich de ligging van de (vermoedelijke)havezate Huis Thije. Deze havezate is verdwenen, hij is niet meer zichtbaar (CAA-nr.4859).Kastelen en havezaten rond MarkeloKasteel HulsbeeckeOnder de huidige bebouwing van Markelo zou zich de locatie van hetlaatmiddeleeuwse kasteel Hulsbeecke of de Heest bevinden (CAA-nr. 4825).Havezate OldenhofTen westen van Markelo bevindt zich de locatie van de havezate Oldenhof. Het betrefteen terrein met een hoge archeologische waarde (CMA-nr. 2550; CAA-nr. 4824). Dehavezate werd na 1554 gebouwd. In 1675 telde het huis één vuurstede, wat doetvermoeden dat het huis toen zeer vervallen moet zijn geweest. Zeven jaar later teltmen twee vuursteden. De havezate bestond waarschijnlijk uit een spieker met een erf,een situatie die bleef bestaan tot de afbraak in 1875. Vervolgens bouwde men eennieuw erf op een andere locatie, in de nabijheid van de oude huisplaats, waarmee ookde oude benaming 'Oldenhof verdween. Aan het einde van de jaren ‘60 van de58BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twentetwintigste eeuw bevonden de fundamenten zich nog geheel of gedeeltelijk op hetterrein. De oprijlaan en een deel van de gracht waren nog zichtbaar. Het terrein zelf islaaggelegen en ietwat drassig.Huis KeppelsTen westen van Markelo bevindt zich de locatie van het verdwenen Huis Keppels. Hetbetreft een terrein met een hoge archeologische waarde (CMA-nr. 13852), tevens zijner twee (identieke) waarnemingen geregistreerd (CAA-nrs. 3047 en 4810).Waarschijnlijk is Huis Keppels geen havezate geweest, maar het was wel een huis metveel aanzien. Het is in de 19° eeuw afgebroken. Tijdens een veldverkenning in juni1969 door de ROB werden puinresten en aardewerkscherven gevonden.4.7.5 Ontginning van het buitengebiedEen van de belangrijke doorgaande handelswegen tussen Holland en Duitsland liep inde late middeleeuwen door de huidige gemeente Hof van Twente. Het betreft een wegvan Deventer via Holten, Goor, Delden naar Oldenzaal. Verder maakte een route overde voet van de stuwwallen een goede noord-zuidverbinding mogelijk.Naast de bebouwing in de hiervoor beschreven kernen bevond zich ook in hetlandelijke gebied verspreide bebouwing (figuur 4.13). Deze bebouwing toonde eensterke relatie met het landschap en (kruispunten van) wegen. Zo bevond zich op dehoge en droge stuwwal nauwelijks bewoning, evenals in de laaggelegen, nattegebieden zoals het Markelerbroek, Stokkummerbroek, Elsenerbroek, Elsenerveen enandere gebieden die eindigen op —veen of —broek.Uit de diverse leenregisters is de locatie en naam van veel boerderijen uit de latemiddeleeuwen te achterhalen.In de loop van de tiĳd verschuift en concentreert de bewoning zich. Een van degunstige zones voor bewoning zijn de flanken van de stuwwallen (in de zone metgordeldekzand), waar dan ook bewoningslinten ontstaan (bijvoorbeeld Elsen, Markelo,Herike, Stokkum). Daarnaast zijn op basis van de kadastrale kaart uit 1832 enkeleconcentraties van bebouwing zichtbaar in de vorm van gehuchten. Voorbeeldenhiervan zijn Deldeneresch en Bentelo. Bij al deze gehuchten is ook een escomplexaanwezig (figuur 4.13).59BAACbvArcheologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteFiguur 4.13 Deverspreiding van escomplexen (oranje) met de bebouwing (rood) in 1832, voorzien van toponiemen.BAACY) 48 BodemverstoringenIn de loop van de tiĳd heeft de mens diverse ingrepen in het natuurlijke landschapuitgevoerd. Deze ingrepen gaan veelal gepaard met bodemverstoringen, waardooreventuele archeologische resten verstoord raken. Dit geldt met name voor denegentiende en twintigste eeuw waar bij de grootschalige ontginningen diepebodemverstoringen teweeg zijn gebracht. Ook de ruilverkavelingsprojecten in detweede helft van de twintigste eeuw hebben naar verwachting veel schade toegebrachtaan de archeologische resten vanwege de doorgevoerde cultuurtechnischemaatregelen (diepwoelen etc.).Tot halverwege de twintigste eeuw was de bouw van woningen grotendeels handwerk.Voor de funderingen werden smalle sleuven gegraven tot op het vaste zand. Hierbijwerden grootschalige bodemvergravingen vermeden. Vanaf de jaren '50 werd dehuizenbouw gemechaniseerd, waarbij steeds vaker met machines een bouwput werdaangelegd voorafgaand aan het leggen van de funderingen. Hierbij is in veel gevalleneen eventueel aanwezig esdek en oude akkerlaag in zijn geheel verwijderd. Bovendienwerden woningen steeds vaker geheel onderkelderd en indien nodig werden debouwpercelen voorafgaand aan de bouw geëgaliseerd. In buurten / wijken met veelbebouwing vanaf de jaren '50 is de kans groot dat ter plaatse van de bebouwing debodem verstoord is tot in of tot onder het archeologische niveau. Echter, ter plaatsevan tuinen, openbaar groen en de wegen zal de bodem niet tot nauwelijks verstoordzijn.De locaties met bodemverstoringen liggen verspreid door de gehele gemeente (bijlage2). Hierbij moet worden opgemerkt dat voornamelijk in de lager gelegen zones in hetzuidwestelijke en het noordoostelijke deel van de gemeente relatief veelbodemverstoringen aanwezig zijn. Grootschalige bodemverstoringen zijn ontstaan terplaatse van het Twentekanaal. Ook de aanleg van de zandwinningsput Domelaar heeftgeleid tot lokale diepe bodemverstoringen.60BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente5152Figuur 5.1De archeologische verwachtingskaartInleidingDe archeologische verwachtingskaart vormt een instrument voor het archeologiebeleidten aanzien van de planvorming binnen de gemeente. Om zo goed mogelijk inzicht tekrijgen in de spreiding van deze waarden is een archeologische waardenkaartopgesteld. De waarden worden weergegeven op de verschillende geomorfologischeeenheden, zodat een archeolandschappelijke eenhedenkaart ontstaat. Op basis vandeze gegevens was het vervolgens mogelijk de archeologische verwachtingskaart opte stellen.Analyse van bekende archeologische waardenIn de archeologiebalans7® worden de kennis en kennislacunes van de verschillendearcheoregio's besproken Hieruit blijkt dat de archeologische kennis voor hetOverijssels-Gelders zandgebied modaal is ten opzichte van de gemiddelde kennis vangeheel Nederland. Ten opzichte van andere regio's is relatief veel bekend over delaatste fase van de Midden-Steentijd (mesolithicum) tot eerste fase van de LateSteentijd (neolithicum). Echter, als de kennis over de verschillende archeologischeperiodes binnen de archeoregio wordt vergeleken, danblijkt juist dat alleen over de latemiddeleeuwen en nieuwe tijd relatief veel bekend is, terwijl voor alle oudere periodesnog veel kennislacunes aanwezig zijn. nederzettingen grafvelden landgebruik economie en locatiekeuze sociaal-politieke organisatieDpaleogeografie processen |(redelijk) goed bekendmatig bekendniet of nauwelijks bekendKennisniveau binnen de archeoregio Overijssels - Gelders zandgebied naar thema en periode. 77De landelijk vervaardigde Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden’® laat opbasis van een statistische relatie de kans op het aantreffen van archeologischewaarden binnen een bepaalde bodemeenheid van de archeoregio zien. Voor hetgrondgebied van de gemeente betekent dit dat een groot deel geclassificeerd is met79 Lauwerier & Lotte, 200277 Lauwerier & Lotte, 200279 RACM, 2008; versie 3.061BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteTabel 5.1een lage verwachtingswaarde (tabel 5.1). Zones met een hoge indicatieve waardebevinden zich voornamelijk op en langs de stuwwallen en de vele dekzandkopjes. Debebouwde kommen van Delden, Diepenheim, Goor en Markelo, met een totaleoppervlakte van 876 ha (4% van de gemeentelijke oppervlakte), zijn echter nietgekarteerd (tabel 5.1).Oppervlakte(ha) per IKAW-eenheid (fotaal 21543 ha)EenheidIKAW | Hoge Middelhoge | Lage Niet Water trefkans trefkans trefkans gekarteerd Oppervlakte (ha) | 4254 3702 12503 876 208Een nadeel van deze IKAW is dat deze gebaseerd is op de bodemkaart met eenschaal van 1:50.000. Dit betekent dat deze kaart op gemeentelijk niveau een tegeneraliserend karakter heeft. Immers, op de bodemkaart zijn kleinelandschapelementen, zoals bijvoorbeeld eenmansessen, ofwel weggelaten op de kaartofwelmet een aantal andere elementen gegroepeerd.ndieateve waarden (KAW)"4 Doge ndeative vaarde… mildehoge ndeateve waardeIsge ewaardedntomegwaterFiguur5.2 _Uitsnedevan de IKAW voor de gemeenteHof van TwenteBAAC? In de gemeente is een relatief groot aantal vondstlocaties bekend (tabel 5.3).7° Binnende gemeentegrens zijn 78 terreinen aanwezig met een vastgestelde archeologischewaarde, welke als zodanig op de archeologische monumentenkaart zijn weergegeven.Een aantal van deze terreinen is een beschermd archeologisch rijksmonument (22stuks). Een overzicht van de AMK-terreinen is weergegeven in bijlage 4a.79 Gemiddeld 1,69 vindplaatsen per km?62BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteTabel5.2a AMK-terreinenin Hof van Twente®?Status AantalTerrein van archeologische betekenis 0Terrein van archeologische waarde 5Terrein van hoge archeologische waarde 38Terrein van zeer hoge archeologische waarde 13Terrein van beschermd monument 22Totaal aantal AMK-terreinen 78Tabel5.2b _ Verdeling van AMK-terreinen naar complextype®!Complextype AantalBorg/stins/versterkt huis 1Grafheuvel 68Havezate 19Kasteel 1Landweer 3Nederzetting 29Urnenveld 1Tabel5.3 _ Vondstlocaties in Hof van Twente*?Omschrijving Aantal Vondstiocaties ARCHIS 342Vindplaatsen ARCHIS 364Vindplaatsen heemkundeverenigingen 0 (alleen historische info)Totaal aantal vindplaatsen 364Vindplaatsen, zonder complextype (losse vondsten 155of onbekend)IndeVindplaatsen,archeologischeadministratiefdatabasegeplaatstARCHIS (peildatum1 december 2008)Estaan 342locaties geregistreerd waar archeologische vondsten en/of waarnemingen zijn gedaan,samen goed voor 364 vindplaatsen (sommige vondstlocaties omvatten meerderevindplaatsen; bijvoorbeeld een vindplaats uit de ijzertijd en een vindplaats uit denieuwe tijd).Volgens de gegevens in ARCHIS zijn 65 archeologische onderzoeken(bureauonderzoek, inventariserend veldonderzoek, archeologische begeleiding,opgraving) binnen het gebied uitgevoerd. Het merendeel van de onderzoeken betrefteen eerste-fase onderzoek in de vorm van een bureauonderzoek en/of eenbooronderzoek (samen 46 onderzoeken).© Peildatum: 1 december 2008® Peildatum: 1 december 2008©? Peildatum: 1 december 200863BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteTabel 5.4Tabel 5.5Tabel 5.6Aantalin ARCHIS geregistreerde onderzoeken onderverdeeld naar type*?Type onderzoek Aantal Bureauonderzoek 12 ‘Booronderzoek (al dan niet gecombineerd met 34 bureauondezoek)Onderzoek in kader herziening AMKProefsleuvenonderzoekArcheologische begeleidingDefinitieve opgravingOnbekend (niet ingevuld in ARCHIS) |n|o|0o| |sVan eenderde van het aantal archeologische vooronderzoeken (bureauonderzoek,booronderzoek en proefsleuvenonderzoek) werd geen vervolgonderzoek noodzakelijkgeacht (tabellen 5.4 en 5.5) en voor een bijna even groot deel is wel eenvervolgonderzoek geadviseerd. Echter, van 17 onderzoeken staat geen adviesgeregistreerd in ARCHIS. Wel dient te worden opgemerkt dat deze statistiekenenigszins subjectief zijn. Zo is het pas enkele jaren verplicht archeologischebooronderzoeken in ARCHIS aan te melden. Ook worden bureauonderzoeken in depraktijk veelal niet aangemeld.Type aanbevelingen van archeologisch vooronderzoek (bureauonderzoek en inventariserendveldonderzoek(boringen en proefsleuven)**Type onderzoek AantalGeen vervolgonderzoek noodzakelijk 17Vervolgonderzoek (in geheel of deel van plangebied) 15‘Onbekend (niet ingevuld in ARCHIS) 17Een weergave en vergelijking van vondstlocaties per periode (tabel 5.6) levert eengoed beeld op van de bewoningslocaties door de tijd heen. Hieruit blijkt dat relatief veelvondstlocaties bekend zijn uit de Steentijd (ca. 13%) in relatie tot vondsten uit andereperiodes. Daarentegen zijn de ijzertijd en met name de Romeinse tijdondervertegenwoordigd. Mogelijk ligt de oorzaak in de vernatting van het gebied.Vindplaatsenverdeeld naar archeologische periode. °*EE Aantal Aantal ESES Vondstlocaties | Yondstlocaties | vondstlocaties met complex | Zonder totaal (N=520) complex Laat-Paleolithicum 2 2 4Mesolithicum 16 3 47 Neolithicum 86 84 170 Bronstijd 97 51 148 IJzertijd E 15 56 Romeinse tijd 7 11 18Middeleeuwen 59 19 78Nieuwe tijd 33 6 3953 Het totaal aantal onderzoeksmeldingen in ARHIS bedraagt 65 stuks% Deze selectie bevat geen onderzoeken in het kader van herziening AMK, begeleidingen en opgravingenen onbekende onderzoekstypen, waarmee het aantal onderzoeken in de tabe! 49 stuks bedraagt.° Een aantal vindplaatsen bestond in meerdere perioden. Hierdoor bedraagt het totaal aantal meer dan hetaantal vindplaats-locaties.64BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteUit de verdeling van de vondstlocaties naar complextype blijkt dat het complextypevoor ruim de helft (33%) onbekend is. Binnen de gemeente komt een groot aantalgrafheuvels/grafvelden voor. Bijna eenderde deel van het totaal aantal vondstlocatiesblijkt een grafheuvel of graf-/urnenveld te zijn. Ongeveer 20% van devindplaatslocaties verwijst naar een nederzetting (58 stuks) en in vergelijking metomliggendegemeenten is ook het aantal havezaten hoog.Tabel5.7 _ Vindplaatsen verdeeld naar complextype*®Complextype Aantal vindplaatsen Grafheuvel / grafveld 97 Basiskamp 1Depot ZKerk 2Kasteel 6Borg 7 versterkt huis 3Havezate 24 Huisplaats (onverhoogd) 1Nederzeting, stad, huisplaats 58Overig (diversen) 5'Onbekend / losse vondst 98Tabel5.8 _ Vindplaatsen per landschappelijke eenheid®”Aantal Vindplaatsen | Aantal VindplaatseeOppervlakte | vindplaatsen | per km? vindplaatsen |n per km? (na) inclusief |inclusief exclusief _ |exclusiefonbekend _|‘onbekend' _|‘onbekend' _|‘onbekend’Beekdal 255 5 19 4 16Dal 495 7 14 5 10Beekoverstromingsvlakte 1364 11 08 7 051Dekzandrug 1610 16 09 7 043Dekzandrug middelhoog 1382 18 13 1 0,80Dekzandwelving 1161 24 21 18 15Dekzandvlakte 6946 23 0,33 10 014Gordeldekzandrug 870 20 23 17 20Gordeldekzandwelving 3243 43 13 22 068Gordeldekzandvlakte 1388 12 0,86 8 0,58Grondmorenerug 901 13 14 8 0,88Sandr-afzettingen 53 6 11,3 4 75Smeltwaterrug 278 26 94 19 68Stuifzand 100 8 8 4 4Stuwwal 1186 64 54 s4 46° Zonder administratief geplaatste vindplaatsen. N = 297°7 Exclusief administratief geplaatste vondstlocaties65BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente53Uit een vergelijking van vindplaatsen per landschappelijke eenheid blijkt een sterkpositieve correlatie te bestaan tussen het aantal vindplaatsen per vierkante kilometeren zowel de dekzandruggen als de relatief hoge delen van de beekdalen. Eeneveneens positieve correlatie geldt volgens de gegevens ook voor de sandrafzettingen, smeltwaterrug en het stuifzand. Deze laatste eenheden komen echter overslechts een kleine oppervlakte binnen de gemeente voor, wat heeft geleid tot eenschijnnauwkeurigheid.Een minder sterke correlatie bestaat voor vindplaatsen in een dekzandvlakte endekzandrug en in mindere mate voor gordeldekzandvlakten en —welvingen,dekzandwelvingen en —kopjes, een beekoverstromingsvlakte en een dal.Archeologisch verwachtingsmodelDe relatief grote hoeveelheid waarnemingen per landschappelijke eenheid laat het toeeen statistische relatie tussen de landschapseenheden en het aantal vindplaatsen opte stellen. Deze relatie wordt bevestigd door verwachtingsmodellen van eerdervervaardigde verwachtingskaarten van buurgemeenten® en door algemeen geldenderelaties tussen locatiekeuze en landschappelijke ligging te gebruiken.°9Het blijkt dat met name de hogere delen van het landschap interessant waren voorbewoning, maar ook bijvoorbeeld voor het oprichten van grafmonumenten. Dit geldtvoor de grondmoreneruggen, stuwwallen, gordeldekzandruggen, stuifzandgebieden enook de smeltwaterruggen en sandr-afzettingen. Deze delen van het landschap werdengebruikt om te wonen en er zijn (doorgaande) wegen te vinden.Grafmonumenten in de vorm van grafheuvels zijn in het gebied met name te vinden opde stuwwallen.Ook vormden de lagere delen van de stuwwallen en grondmoreneruggen (grofweg dezones met gordeldekzandafzettingen) geschikte zones voor landbouw. In deze zoneszijn celtic fields (oude, raatvormige akkersystemen) uit de ijzertijd te verwachten en indie zones werden ook de doorgaande wegen aangelegd. Vanaf latere periodes werdendeze zones steeds intensiever bewoond.Daarnaast waren ook de delen van de beekdalen die grensden aan hogerelandschapselementen door de mens in gebruik. Zo werden deze delen van debeekdalen gebruikt om te vissen, dienden als oversteekplaats (voorden, later in devorm van bruggetjes) en er zijn jachtkampementen te verwachten. Onderzoek®? heeftaangetoond dat met name in deze delen van het beekdal veel archeologische resten teverwachten zijn. Zoals reeds beschreven werden de gebieden rond het Elsenerbroeken Deldenerbroek, met het dal van de Regge en diverse dekzandkopjes in met namede steentijd bewoond.In principe kunnen dergelijke sporen ook in de overige delen van de beekdalen wordenaangetroffen, maar de kans wordt hier klein geacht, aangezien de directe omgevingveelal zeer nat was. Echter, vanwege de hoge grondwaterstand in de beekdalen zulleneventuele organische archeologische resten (0.a. hout, leer en bot) veelal betergeconserveerd zijn dan op een dekzandrug.Tabel 5.9 laat per landschappelijke eenheid zien welke archeologische verwachting eraan gekoppeld is. Met behulp van deze tabel is de landschappelijke eenhedenkaartomgezet in een archeologische verwachtingskaart.° Boshoven et al., 2005; Boshoven et al,, 2008; RAAP, 2008°° Het verwachtingsmodel is hiermee een combinatie van een inductief en deductief verwachtingsmodel° 0.a. Groenewoudt et al., 2007;66BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteTabel 5.954Koppelingvan een verwachtingwaarde aan de landschappelijke eenhedenLandschappelijke eenheid Archeologische verwachtingBeekdal (door dekzandvlakte) Lage verwachtingBeekdal (ter hoogte van dekzandrug) Middelhoge verwachtingBeekdal, relatief hoog gelegen Middelhoge verwachting Beekoverstromingsvlakte Middelhoge verwachtingDekzandvlakte Lage verwachtingDekzandwelving Middelhoge verwachtingDekzandrug Hoge verwachtingDekzandrug (zone van 50 m om rug heen) _ | Middelhoge verwachting Gordeldekzandvlakte Middelhoge verwachting Gordeldekzandwelving Middelhoge verwachting 'Gordeldekzandrug Hoge verwachting'Grondmorenerug / stuwwal Middelhoge verwachtingStuifzand Hoge verwachtingLaagte (min of meer cirkelvormig) Lage verwachting ‘Sandr-afzettingen Hoge verwachting ‘Smeltwaterrug Hoge verwachtingLage stuwwal Middelhoge verwachtingHoge stuwwal Hoge verwachting Water WaterKaartopbouwDe archeologische verwachtingskaart vormt de vertaling van de gegevens uit dearcheolandschappelijke eenhedenkaart naar een archeologische verwachting. Dezevertaling is gebaseerd op de relatie tussen landschap en het bewoningspatroon in hetverleden.Op de kaart worden terreinen onderscheiden met een bekende archeologische waarde(AMK-terreinen en vindplaatsen) en zones met een bepaalde archeologischeverwachting (op basis van de relatie tussen landschappelijke ligging en locatiekeuze).Archeologische monumenten (AMK-terreinen)De archeologische monumenten zijn terreinen met een vastgestelde archeologischewaarde en die staan aangegeven op de archeologische monumentenkaart (AMK).Deze archeologische monumenten of AMK-terreinen zijn onder te verdelen in tweegroepen:A: Rijksmonumenten (wettelijk beschermd). Binnen de gemeente zijn 22archeologische monumenten met de status ‘terrein van zeer hoge archeologischewaarde’ én ‘beschermd archeologisch Rijksmonument aanwezig (peildatum 1december 2008).B: Overige AMK-terreinen (geen Rijksbescherming). Binnen de gemeente zijn 56 AMKterreinen aanwezig die geen wettelijke bescherming hebben, maar waarvan op basisvan (archeologisch) onderzoek is vastgesteld dat deze terreinen een bepaaldearcheologische waarde bezitten. Van deze AMK-terreinen hebben vijf terreinen destatus ’van archeologische waarde’, 38 terreinen de status ‘van hoge archeologischewaarde’ en dertien terreinen de status ‘van zeer hoge archeologische waarde’ (nietbeschermd). Een overzicht van de terreinen is weergegeven in bijlage 4a.67BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteArcheologische verwachtingszonesDe archeologische verwachtingszones zijn gebaseerd op het ontwikkeldeverwachtingsmodel (par. 5.3.1). In totaal zijn op basis van de landschappelijke liggingvier zones te onderscheiden die samen een vlakdekkend kaartbeeld vormen:- Zones met een zeer hoge archeologische verwachting voor de periodenlate middeleeuwen en nieuwe tijd;- Zones met een hoge archeologische verwachting;- Zones met een middelhoge archeologische verwachting;- Zones met een lage archeologische verwachting;- Zones met een onbekende archeologische verwachting;Zones met een zeer hoge archeologische verwachting voor de perioden latemiddeleeuwen en nieuwe tijd. Het gaat hierbij om terreinen, waar op grond vanhistorische gegevens en een lange bewoningsgeschiedenis een zeer grote kans is ophet aantreffen van archeologische resten. Het betreft hierbij om de historische kern vanMarkelo.Zones met een hoge archeologische verwachting. Het gaat hierbij om terreinen, waarop grond van de landschappelijke ligging een grote kans is op het aantreffen vanarcheologische resten. Het betreft:- Dekzandruggen;- Gordeldekzandruggen;-Hoge stuwwallen;-Stuifzandge bieden;- Smeltwaterruggen;- _ Sandrafzettingen;Delen van de beekdalen binnen een straal van 150 mvan dekzandruggen;- Zones van 200 meter om historische elementen als hoeven,watermolens, windmolens en dergelijke.Zones met een middelhoge archeologische verwachting. Het gaat hierbij om terreinenwaar op grond van de landschappelijke ligging een middelhoge kans is op hetaantreffen van archeologische resten. Het betreft:- Zones van 50 m om de dekzandruggen;- Dekzandwelvingen;- Gordeldekzandwelvingen;- Gordeldekzandvlakten;- _ Grondmoreneruggen en stuwwallen;- _ Relatief hooggelegen delen van de beekdalen;- Beekoverstromingsvlakten;Zones met een lage archeologische verwachting. Het gaat hierbij om terreinen waar opgrond van de landschappelijke ligging een kleine kans is op het aantreffen vanarcheologische resten. Het betreft:-De dekzandvlakten;- Overige delen van de beekdalen;- Laagtes.68BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente5.5BodemverstoringenAls aparte kaartlaag zijn tenslotte zones met bodemverstoringen weergegevenwaarvan niet kon worden vastgesteld of de bodemverstoringen dieper dan hetarcheologische niveau reiken. Aangezien onduidelijk is tot hoe diep debodemverstoringen hebben plaatsgevonden, is niet bekend of hierdoor de eventueelaanwezige archeologische laag verstoord is. Derhalve zijn de zones metbodemverstoringen met een arcering over de verwachtingszones aangegeven.BeperkingenHoewel de gegevens die gebruikt zijn voor het vervaardigen van de verschillende lagenmet de grootste nauwkeurigheid zijn verzameld en verwerkt, kunnen deze natuurlijknooit volledig zijn en zijn daarom zo nauwkeurig als de bronnen waar ze uit komen.Daarom is het van belang te weten welke waarde er aan de op de kaart weergegevengegevens moet worden gehecht. Per laag zal hier kort op worden ingegaan.Bij de vindplaatsen met losse vondsten of individuele waarnemingen is de omvang vande sporen- of vondstverspreiding nog niet vastgesteld, dan wel niet vast te stellen.Deze zijn daarom op de kaart als puntlocatie opgenomen. Het is echter mogelijk dat erin de directe omgeving van sommige vondstmeldingen nog meer archeologischeresten in de ondergrond aanwezig zijn. Dit zal met name het geval zijn bijnederzettingsterreinen. Bij losse vondsten (zoals vuurstenen bijlen) is de kans klein datter plaatse nog meer archeologische waarden in de grond aanwezig zijn.De puntlocaties kunnen daarnaast een onnauwkeurigheid bevatten omdat de exactevindplaats niet exact bekend is. Over het algemeen zijn de waarnemingen op circa 50m nauwkeurig ingemeten. In het meest extreme geval is er voor gekozen om dewaarneming op administratieve coördinaten te plaatsen, hetgeen betekent dat deexacte locatie dan niet meer te achterhalen was. Om dit zichtbaar te maken, zijn dezewaarnemingen op de kaart voorzien van een extra symbool.De laag met de verwachtingswaarden is ontstaan door het samenvoegen van deverwachtingswaarden op basis van de natuurlijke landschapsontwikkeling en die vande door de mens beïnvloede landschapsontwikkeling. Dit heeft geleid tot een indelingin zones met een lage, middelhoge en hoge trefkans (verwachting) op het voorkomenvan archeologische resten.Daarnaast is het schaalniveau van het gebruikte kaartmateriaal bepalend voor deschaal van de uiteindelijke verwachtingskaart. De bodemkaarten en geomorfologischekaarten die voor het gebied beschikbaar waren, zijn grotendeels vervaardigd met eenkaartschaal 1:50.000. Door het gebruik van gedetailleerde bodemkaarten met schaal1:10.000 en het nog gedetailleerdere Actueel Hoogtebestand Nederland zijn degrenzen tussen de kaarteenheden verfijnd tot een kaartschaal van 1:10.000. Dit isgebaseerd op het feit dat de grens tussen landschappelijke eenheden veelal vergezeldwordt van een duidelijk waarneembaar hoogteverschil of een knik in het reliëf.Gedetailleerde bodemkaarten bleken echter slechts voor een deel van de gemeentebeschikbaar. Het betreft het noordwestelijke deel van de gemeente*!, en een gebiedrond Diepenheim®?.®' Van der Hurk 1967°? Van der Werff 199769BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteHoewel aan een terrein een bepaalde verwachting kan zijn toegekend, betekent hetgeenszins dat de bodem ter plaatse intact is. Ontgrondingen, afgravingen,ruilverkaveling en de aanleg van funderingen voor gebouwen, kabels en leidingenhebben veelal geleid tot (lokale) bodemverstoringen. Dit is vaak gebleken bij deverschillende archeologische vooronderzoeken die hebben plaatsgevonden binnen debebouwde kom. Het lokale karakter van dergelijke bodemverstoringen maakt hetechter onmogelijk al deze bodemverstoringen op de kaart aan te geven. Bij eenarcheologisch vooronderzoek kan worden bepaald in hoeverre de bodemopbouw nogintact is of niet.Tevens dient te worden opgemerkt dat de verwachtingswaarde de kans weergeeft ophet aantreffen van archeologische waarden. Een grotere dichtheid aan archeologischevindplaatsen brengt meestal een hogere trefkans met zich mee dan een lage trefkans.Dit betekent dat het bij archeologisch onderzoek in een zone met een hogeverwachting kan voorkomen dat geen archeologische resten worden aangetroffen,terwijl in een zone met een lage verwachting de aanwezigheid van archeologischeresten niet volledig is uit te sluiten. De kans op het aantreffen van resten in een zonemet een lage verwachting is echter beduidend lager dan in een zone met een hogeverwachting.BeleidskaderVerdrag van Valletta en wetswijzigingen6.1.1 AlgemeenHet Europese verdrag inzake de bescherming van het archeologisch erfgoed (beterbekend als het Verdrag van Valletta of Malta, 1992) is in 1998 door de Tweede enEerste Kamer goedgekeurd. De daaropvolgende implementatie van het verdrag vanMalta in de Nederlandse wetgeving heeft geleid tot de Wet op de ArcheologischeMonumentenzorg (WAMZ) die per 1 september 2007 kracht is geworden. Deze wetgeeft aan welke wetten gewijzigd dienen te worden, met als belangrijkste wet deMonumentenwet 1988. De implementatie heeft daarnaast geleid tot aanpassing vanenkele andere wetten op aanpalende werkvelden die voor de archeologie relevant zijn,zoals bijvoorbeeld de Ontgrondingenwet, de Woningwet en de Wet ruimtelijke ordening(Wro). De nieuwe wetgeving beoogt dat zo goed en zo vroeg mogelijk rekening wordtgehouden met de aanwezigheid óf mogelijke aanwezigheid van archeologischewaarden in de bodem. De WAMZ heeft twee belangrijke uitgangspunten:Het streven naar behoud van archeologische resten in hun originele context in debodem (‘in situ”), of als dit niet mogelijk is door opgraving en documentatie (‘ex situ”).Degene die nieuwe ontwikkelingen met mogelijk bodemverstorende ingrepen tot standbrengt, is verantwoordelijk voor de inventarisatie en een verantwoord beheer van debekende en te verwachten archeologische resten in de ondergrond (‘de verstoorderbetaalt’).De nieuwe wetgeving beoogt tevens een decentralisatie van taken van de landelijke enprovinciale overheden naar de lokale overheden en versterkt daarmee de rol vanbevoegde overheid voor gemeenten, die mede verantwoordelijk worden voor de(mogelijk aanwezige) archeologische waarden op hun grondgebied.De Monumentenwet 1988 en WAMZVoor het inwerking treden van de Wet op de Archeologische Monumentenzorg(WAMZ) was de bescherming van monumenten, waartoe ook archeologischemonumenten behoren, en stads- en dorpsgezichten geregeld via de Monumentenwet1988. In de nieuwe WAMZ is vooral sprake van de bescherming van bekende en teverwachten archeologische waarden. De uitgangspunten bij de Monumentenwet 1988(na inwerkingtreding WAMZ) en de WAMZ zijn:e Het is verboden een beschermd monument te beschadigen of te vernielen(artikel 11 Monumentenwet 1988);« Het aansluiten op de Wet ruimtelijke ordening door te stellen dat bij vaststellingvan een bestemmingsplan rekening gehouden dient te worden met archeologie(art. 38 t/m 44 Monumentenwet 1988), waarbij een vrijstelling geldt voorterreinen met een oppervlakte kleiner dan 100 m? (artikel 414 Monumentenwet1988). In ditzelfde artikel staat echter vermeld dat de gemeenteraadbeargumenteerde een hiervan afwijkende andere oppervlakte kan vaststellen;« Beleidsuitgangspunt dient behoud en bescherming van het archeologischerfgoed in situ te zijn door het treffen van technische maatregelen waardoorarcheologische waarden in de bodem kunnen worden behouden. Indien dit niet71BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente6.2mogelijk is, dan dienen behoudenswaardige vindplaatsen te wordenopgegraven;e Provincies krijgen de mogelijkheid om zogenoemde archeologischeattentiegebieden aan te wijzen. Dit betreft gebieden binnen het grondgebiedvan de provincie die archeologisch waardevol zijn of naar verwachtingarcheologisch waardevol zijn en die binnen geldende bestemmingsplannenonvoldoende bescherming genieten. Voor die gebieden dient de desbetreffendegemeente binnen een nader vast te stellen termijn een nieuw bestemmingsplanop te stellen, waarbij rekening wordt gehouden met de aanwezige en/ofverwachte archeologische waarden (artikel 44 Monumentenwet 1988);e Het verhalen van de maatschappelijke kosten verbonden aan het veiligstellenvan archeologische waarden op de initiatiefnemer van de geplande ruimtelijkeingreep. Met andere woorden: de verstoorder betaalt;e Introductie van marktwerking voor de uitvoering van archeologisch werk encontrole van de kwaliteit hiervan middels de introductie van eenkwaliteitssysteem;e Er komt een uitgebreidere meldingsplicht m.b.t. archeologie en informatie overhet erfgoed dient toegankelijk te zijn;e Publiek dient intensief bij het erfgoed betrokken te worden.Archeologie en ruimtelijke ordeningEen vroegtijdige inventarisatie van archeologische waarden is in het belang van zowelde initiatiefnemers van een project met bodemverstorende activiteiten als deplanontwikkeling. Bij vroegtijdige opsporing kunnen de archeologische waardenimmers nog ingepast worden, zodat de kosten voor bijvoorbeeld een opgravingvermeden kunnen worden. Tevens kunnen archeologische waarden dan behoudenblijven voor toekomstige generaties. Een tijdige opsporing voorkomt dat dedaadwerkelijke ontwikkeling van te bebouwen of ontgraven gebieden vertraagd wordt.Het behoud van archeologische waarden brengt bewoners en gebruikers meerhistorisch besef over hun omgeving bij. Inpassing van bestaande archeologischewaarden in een plan kan een gebied cultuurhistorische identiteit verlenen en daarmeekwaliteit toevoegen aan de openbare ruimte. Bij inpassing kan bijvoorbeeld gedachtworden aan bescherming en behoud van archeologische waarden op een vindplaatsdoor er een plantsoen of speelweide overheen aan te leggen. Een eerder geplandeparkeergarage op diezelfde locatie zou bijvoorbeeld in een ander deel van hetplangebied gerealiseerd kunnen worden. Behoud kan ook worden gerealiseerd doortechnische maatregelen te nemen die bodemverstorende ingrepen voorkomen (bv.ophoging, funderen op staal).De bodem wordt vaak verstoord in gebieden die planologisch (her)ontwikkeld gaanworden en/of die een nieuwe bestemming krijgen, bijvoorbeeld van agrarischgrondgebruik naar bedrijventerrein. Dat betekent dat archeologische waarden vooraleen grote rol zullen spelen in de procedures bij ruimtelijke ordening. Het betreftbijvoorbeeld vergunningaanvragen voor infrastructurele werken, ontgrondingen enallerhande klein- en grootschalige bouw- of natuurontwikkelingsprojecten die de bodemdieper dan de normaal agrarisch bewerkte bovengrond zullen roeren. Ookgrootschalige verlagingen van het grondwaterpeil kunnen mogelijk bedreigend zijn voorhet archeologisch erfgoed, omdat door oxidatie van organisch materiaal in de bodemgrondsporen kunnen vervagen en kwetsbare materialen als hout, textiel, botresten enleer sneller zullen vergaan. Daarmee verdwijnt informatie die van belang kan zijn voor72BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente6.364de interpretatie en reconstructie van archeologische vindplaatsen bij latereopgravingen.Gemeentelijk archeologiebeleidIn het nieuwe stelsel na wijziging van de Monumentenwet 1988 krijgen gemeenten eenbelangrijke rol bij het behoud en het beheer van het ondergrondse cultureel erfgoed.Gemeenten worden namelijk bij bodemingrepen van enige omvang verplicht rekeningte houden met en inzicht te verschaffen in zowel de bekende archeologische waardenals de te verwachten archeologische resten. In de praktijk zal dit meestal gebeuren bijde toetsing van vergunningsaanvragen in het kader van de Woningwet, nieuweplanologische ontwikkelingen en bestemmingsplanprocedures. Het bestemmingsplanmoet dan voorzien in een archeologische paragraaf, waaruit de plaats van archeologiein het bestemmingsplan blijkt. De gemeenten hebben een loketfunctie voorinitiatiefnemers en dienen als uitvloeisel van de gewijzigde Monumentenwet 1988bijvoorbeeld aan te geven wanneer er een plicht tot archeologisch vooronderzoekbestaat (bv. bij bestemmingsplanprocedures) of onder welke voorwaarden eenvergunning verleend kan worden (bv. bij sloop- of aanlegvergunningen).ledere gemeente dient dus voldoende geïnformeerd te zijn over de archeologie op haareigen grondgebied, voordat bodemverstorende werkzaamheden al dan niet kunnenworden toegestaan. De nieuwe Wet op de Archeologische Monumentenzorg stimuleertgemeenten niet alleen om de bekende archeologische waarden, maar ook de teverwachten archeologische waarden binnen hun gemeentelijke grenzen teinventariseren. Bij onderhavig onderzoek is een dergelijke inventarisatie uitgevoerd.Zodra bekend is wat er binnen de gemeentelijke grenzen aanwezig is en verwacht kanworden, wordt het mogelijk een voor burgers en private partijen transparant beleid teformuleren met betrekking tot de inventarisatie, de selectie van te behoudenarcheologische waarden, het behoud en het beheer van archeologische waarden. Ditbeleid dient het uitgangspunt te zijn bij het nemen van weloverwogen beslissingen bijde vergunningsprocedures.Beleidsadviezen6.4.1 InleidingDe archeologische beleidsadvieskaart laat terreinen zien waar archeologische waardenal bekend zijn en waar archeologische waarden verwacht worden. Hieronder volgt perkaartcategorie een advies hoe met deze archeologische waarden kan wordenomgegaan in het kader van goed gemeentelijk archeologisch beleid. In tabel 6.1 staathet geheel bovendien kort samengevat. De gemeente Hof van Twente heeft hierbijgekozen om aan te haken bij de provinciale eisen.De provincie heeft bij haar archeologiebeleid een praktische insteek als uitgangspunt.Het beleid is om kleine ingrepen, doorgaans particulieren initiatieven, te ontzien in denoodzaak tot archeologisch onderzoek. Bovendien blijkt uit meerdere studies datarcheologisch onderzoek op kleine oppervlakten weinig meerwaarde oplevert.°?Voor gebieden met een hoge archeologische verwachting gaat de provincie dan ook uitvan een vrijstellingsgrens van 2500 m?. In gebieden met een middelhoge of lageverwachting geldt een ruimere vrijstellingsgrens.93 Hazenberg et a/., 200773BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteAan elke categorie zijn bepaalde beleidsadviezen gekoppeld. De categorieën zijn:e _ Terreinen waarvan de archeologische waarde reeds is vastgesteld:« AMK-terreinen:= Archeologische rijksmonumenten;= Overige AMK-terreinen.e Gemeentelijke archeologische monumenten (momenteel niet aanwezig).« Archeologische verwachtingszones:e Zones met een zeer hoge archeologische verwachting voor de latemiddeleeuwen en nieuwe tijd;e Zones met een hoge archeologische verwachting;e Zones met een middelhoge archeologische verwachting;e Zones met een lage archeologische verwachting.* Toevalsvondsten.6.4.2 AMK-terreinenArcheologische rijksmonumentenStatusRjksmonumenten zijn terreinen waarbij eerder onderzoek heeft aangetoond dat zichop die terreinen archeologische waarden bevinden. Deze terreinen staan op deArcheologische Monumenten Kaart ingedeeld bij de categorie ‘Terreinen van zeerhoge archeologische waarde’. Zij zijn tevens vanwege hun uitzonderlijke waarde doorhet Riĳk aangewezen als wettelijk beschermd archeologisch monument op basis van deMonumentenwet 1988.Bij de aanwijzing van een locatie of terrein als nieuw (archeologisch) Rijksmonumentbrengt de gemeente, en indien het monument buiten de bebouwde kom is gelegen ookde provincie, een eigen advies uit aan de Riĳksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE)over de aanvraag. Vroeger was dat verplicht, maar nu is de provincie alleen nogbevoegd om te adviseren (en hoeft dat dus niet te doen).De terreinenBinnen het gebied van de gemeente zijn op dit moment 22 archeologischeRijksmonumenten bekend. In bijlage 4 worden deze Rijksmonumenten vermeld,waarbij opgemerkt moet worden dat deze de situatie van januari 2009 weergeeft. Delandelijke AMK wordt regelmatig geactualiseerd. Via de RCE (www.archis.nl) of deprovincie is de meest recente versie op te vragen.AdviesHet uitgangspunt voor de archeologische Rijksmonumenten is behoud vanarcheologische waarden in originele context (behoud ‘in situ”). De archeologischeRijksmonumenten worden hierbij beschermd via de Monumentenwet 1988.De beschermde status van archeologische Rijksmonumenten betekent dat geenenkele bodemverstorende activiteit (dus ook geen sloop beneden maaiveld) ofgrootschalige dan wel langdurige grondwaterpeilverlaging is toegestaan, tenzij deRijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) daarvoor een vergunning heeftafgegeven. ledere ontwikkeling op een archeologisch Rijksmonument dient daaromvoorafgegaan te worden door een vergunningaanvraag bij de RCE, die een rapport zalverlangen waarin de archeologische waarden van het terrein afdoende zijn vastgestelden waarin de effecten van realisatie van de ontwikkeling op deze waarden wordenafgewogen. Omdat bodemverstorende ingrepen vermeden dienen te worden, zal dit74BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twenterapport meestal een uitgebreid bureauonderzoek betreffen en een evaluatie van deverwachte effecten en te nemen maatregelen.Indien behoud van archeologische waarden in originele context (ín situ) niet mogelijk isen als de RCE daarvoor toestemming heeft afgegeven, dan dient de initiatiefnemerzorg te dragen voor behoud van de archeologische waarden door opgraving endocumentatie (behoud ‘ex situ').Overige AMK-terreinenStatusDe AMK-terreinen zijn terreinen waarbij onderzoek heeft aangetoond dat zich op dieterreinen archeologische waarden bevinden. Deze terreinen staan vermeld op delandelijke Archeologische Monumenten Kaart (AMK). De archeologische waarden opdeze terreinen zijn op grond van criteria als gaafheid, zeldzaamheid,conserveringsgraad en belevingswaarde gewaardeerd en op basis daarvan zijn deterreinen in drie categorieën ingedeeld:e ‘Terreinen van archeologische waarde’ (AW);e ‘Terreinen van hoge archeologische waarde' (HAW);e ‘Terreinen van zeer hoge archeologische waarde’ (ZHAW).Hoewel de AMK-terreinen op de archeologische Monumentenkaart staan vermeld,genieten deze terreinen geen wettelijke bescherming zoals de Rijksmonumenten dezewel genieten (zie paragraaf 6.4.1 voor een deel van de ZHAW-terreinen).De terreinenBinnen het gebied van de gemeente zijn op dit moment 56 AMK-terreinen bekend: 13terreinen ‘van zeer hoge archeologische waarde’, 38 terreinen van ‘hogearcheologische waarde’ en 5 terreinen van ‘archeologische waarde’. In bijlage 4worden de AMK-terreinen weergegeven, waarbij opgemerkt moet worden dat deze desituatie van januari 2009 weergeeft. De landelijke AMK wordt regelmatiggeactualiseerd. Via de RCE (ARCHIS-II website) of de provincie is de meest recenteversie op te vragen.AdviesHet uitgangspunt voor de AMK-terreinen is om behoud van archeologische waarden inoriginele context (behoud ‘in situ’) na te streven en bodemverstoringen dieper dan 40cm (inclusief sloopwerkzaamheden beneden maaiveld) te vermijden. De AMK-terreinendienen planologisch te worden beschermd door opname in het bestemmingsplan voorhet gebied waarin zij gelegen zijn. Bij ontwikkelingen op deze terreinen heeft inpassingvan archeologische waarden te allen tijde de voorkeur. Vanwege de monumentalestatus van AMK-terreinen worden bodemverstorende activiteiten of grootschalige danwel langdurige grondwaterpeilverlagingen niet toegestaan, tenzij met behulp van eenarcheologisch onderzoek kan worden aangetoond dat de archeologische resten nietworden bedreigd door de voorgenomen ontwikkeling. Plangebieden met eenverstoringsdiepte tot maximaal 40 cm beneden maaiveld of met een oppervlaktekleiner dan 50 m? zijn vrijgesteld van onderzoek.Indien behoud van archeologische waarden in originele context (ín sifu) niet mogelijk is,dan dient de initiatiefnemer zorg te dragen voor behoud van de archeologischewaarden door opgraving en documentatie (behoud ‘ex situ').75BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente6.4.3 Gemeentelijke archeologische monumentenStatusOp dit moment zijn binnen de gemeente geen gemeentelijke archeologischemonumenten aanwezig. Het is echter mogelijk dat in de toekomst nog gemeentelijkearcheologische monumenten worden aangewezen. Het kan dan gaan om terreinen ofplekken waarvan de waarde op regionaal of lokaal niveau evident is. Het creëert ookde mogelijkheid om (in uitzonderlijke) gevallen een terrein te beschermen. De RCEheeft namelijk een zeer terughoudend beleid aangaande het aanwijzen vanbeschermde Rijksmonumenten. Deze dienen namelijk van nationaal belang zijn en deprocedures voor aanwijzing zijn uitermate tijdrovend. Bij aanwijzing van eengemeentelijk beschermd monument is de gemeente onafhankelijk van de RCEbetreffende het te voeren beleid omtrent of de wijziging van het monument.Om terreinen aan te kunnen wijzen als gemeentelijk archeologisch monument dient dearcheologische waarde er van te zijn aangetoond middels een waarderend onderzoek.AdviesHet uitgangspunt voor de gemeentelijke archeologische monumenten is om behoudvan archeologische waarden in originele context (behoud ‘in situ’) na te streven en elkevorm van bodemverstoring (dus ook sloopwerkzaamheden beneden het maaiveld) tevermijden. De gemeentelijke archeologische monumenten dienen planologisch teworden beschermd door opname in een gemeentelijke verordening en in hetbestemmingsplan voor het gebied waarin zij gelegen zijn. Bij ontwikkelingen op dezeterreinen heeft inpassing van archeologische waarden te allen tijde de voorkeur.Vanwege de gemeentelijke monumentale status worden bodemverstorende activiteitenof grootschalige dan wel langdurige grondwaterpeilverlagingen niet toegestaan, tenzijmet behulp van een archeologisch onderzoek kan worden aangetoond dat dearcheologische resten niet worden bedreigd door de voorgenomen ontwikkeling.Bodemingrepen mogen pas plaatsvinden nadat de gemeente daar een vergunningvoor heeft afgegeven.Indien behoud van archeologische waarden in originele context (in sítu) niet mogelijk is,dan dient de initiatiefnemer zorg te dragen voor behoud van de archeologischewaarden door opgraving en documentatie (behoud ‘ex situ’).6.4.4 Zones met een zeer hoge archeologische verwachting voor de latemiddeleeuwen en nieuwe tijdStatusDe gemeentelijke beleidsadvieskaart geeft als enige zone met een zeer hogearcheologische verwachting de historische kern van Markelo aan, omdat in dit gebiedeen lange bewoningsgeschiedenis en om die reden een hoge dichtheid aanarcheologische sporen verwacht wordt.De terreinenDe historische kern betreft die van Markelo, aangezien de overige historische kernenreeds als AMK-terrein staan aangeduid.AdviesHet uitgangspunt voor de historische kern van Markelo (die niet als AMK-terrein staataangeduid) is om behoud van archeologische waarden in originele context (behoud ‘in76BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twentesitu’) na te streven en bodemverstoringen (inclusief sloopwerkzaamheden beneden hetmaaiveld) dieper dan 40 cm te vermijden. Geadviseerd wordt om bodemverstorendeactiviteiten en sloopwerkzaamheden beneden het maaiveld (bv. sloop van funderingen,kelders, putten) niet toe te staan in plangebieden van 50 m? of groter, tenzij met behulpvan een archeologisch onderzoek kan worden aangetoond dat er geen archeologischeresten worden bedreigd door de voorgenomen ontwikkeling. Plangebieden met eenverstoringsdiepte tot maximaal 40 cm beneden maaiveld of met een oppervlaktekleiner dan 50 m? zijn vrijgesteld van onderzoek.6.4.5 Zones met een hoge archeologische verwachtingStatusDe gemeentelijke beleidsadvieskaart geeft zones aan op het gemeentelijk grondgebiedmet een hoge archeologische verwachting. Op basis van landschappelijk,cultuurhistorisch, bodemkundig en/of archeologisch onderzoek hebben deze gebiedeneen grote kans op het aantreffen van archeologische waarden. De kaart geeft ookcultuurhistorische elementen aan, zoals oude boerderijen of molens. In de ondergronden de directe omgeving van deze cultuurhistorische elementen is de kans op hetaantreffen van archeologische waarden groot. Van bijvoorbeeld oude hoeven en oudeerven is bekend dat deze vaak voorgangers hebben gehad die al kunnen dateren uitde Middeleeuwen.De gebiedenDeze gebieden zijn meestal onderscheiden op grond van het voorkomen van bekendehistorische woonplaatsen, eerdere archeologische waarnemingen of een relatief hogedichtheid van bekende archeologische vindplaatsen op vergelijkbare bodem- oflandschappelijke eenheden. Daarnaast betreft het zones van 200 meter om locatiesvan historische boerderijen of erven.Het uitgangspunt voor zones met een hoge archeologische verwachting is om behoudvan archeologische waarden in originele context (behoud ‘in situ’) na te streven enbodemverstoringen (inclusief sloopwerkzaamheden beneden het maaiveld) dieper dan40 cm te vermijden. De zones met een hoge archeologische verwachting dienenplanologisch te worden beschermd door opname in het bestemmingsplan voor hetgebied waarin zij gelegen zijn. Er dient te worden gestreefd naar behoud vanarcheologische waarden die na onderzoek zijn aangetoond. Het verdient aanbevelingom cultuurhistorische elementen en de directe omgeving die vaak een relatie heeft methet historische element (bijvoorbeeld een erf bij een oude hoeve of een molenbiotoopbij een molen) in te passen in nieuwe ontwikkelingen.Geadviseerd wordt om bodemverstorende activiteiten, grootschalige dan wellangdurige grondwaterpeilverlagingen en sloopwerkzaamheden beneden het maaiveld(bv. sloop van funderingen, kelders, putten) niet toe te staan in plangebieden van 2500m? of groter, tenzij met behulp van een archeologisch onderzoek kan wordenaangetoond dat er geen archeologische resten worden bedreigd door de voorgenomenontwikkeling. Bodemverstorende activiteiten inclusief sloopwerkzaamheden benedenhet maaiveld (bv. sloop van funderingen, kelders, putten) of worden niet toegestaan,tenzij met behulp van een archeologisch onderzoek kan worden aangetoond dat ergeen archeologische resten worden bedreigd door de voorgenomen ontwikkeling.Plangebieden met een verstoringsdiepte van maximaal 40 cm beneden maaiveld ofmet een oppervlakte kleiner dan 2500 m? zijn vrijgesteld van onderzoek.77BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteIndien archeologische waarden worden aangetroffen en behoud van archeologischewaarden in originele context (ín situ) niet mogelijk is, dan dient de initiatiefnemer zorgte dragen voor behoud van de archeologische waarden door opgraving endocumentatie (behoud ‘ex situ’).6.4.6 Zones met een middelhoge archeologische verwachtingStatusDe gemeentelijke beleidsadvieskaart geeft zones aan op het gemeentelijk grondgebiedmet een middelhoge archeologische verwachting. Op basis van landschappelijk,cultuurhistorisch, bodemkundig en archeologisch onderzoek hebben deze gebiedeneen middelgrote kans op het aantreffen van archeologische waarden.De terreinenZones met een middelhoge archeologische verwachting betreft gebieden waarstatistisch een geringer aantal vindplaatsen voorkomt. Ook vormen sommige zonesmet een middelhoge verwachting een overgang tussen zones met een hogeverwachting naar een lage verwachting.AdviesHet uitgangspunt voor zones met een middelhoge archeologische verwachting is ombehoud van archeologische waarden in originele context (behoud ‘in situ’) na testreven. De zones met een middelhoge archeologische verwachting dienenplanologisch te worden beschermd door opname in het bestemmingsplan voor hetgebied waarin zij gelegen zijn. Er dient te worden gestreefd naar behoud vanarcheologische waarden die na onderzoek zijn aangetoond.Bodemverstorende activiteiten of grootschalige dan wel langdurigegrondwaterpeilverlagingen worden niet toegestaan, tenzij met behulp van eenarcheologisch onderzoek kan worden aangetoond dat er geen archeologische restenworden aangetast door de voorgenomen ontwikkeling. Plangebieden met eenverstoringsdiepte van maximaal 40 cm beneden maaiveld of met een oppervlaktekleiner dan 5000 m? zijn vrijgesteld van onderzoek.Indien archeologische waarden worden aangetroffen en behoud van archeologischewaarden in originele context (in situ) niet mogelijk is, dan dient de initiatiefnemer zorgte dragen voor behoud van de archeologische waarden door opgraving endocumentatie (behoud ‘ex situ').6.4.7 Zones met een lage archeologische verwachtingStatusDe gemeentelijke beleidsadvieskaart geeft zones aan op het gemeentelijk grondgebiedmet een lage archeologische verwachting. Op basis van landschappelijk,cultuurhistorisch, bodemkundig en archeologisch onderzoek hebben deze gebiedeneen lage kans op het aantreffen van archeologische waarden.78BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteDe terreinenDeze terreinen zijn meestal onderscheiden op grond van het ontbreken vanarcheologische waarnemingen of archeologische vindplaatsen op vergelijkbare bodemof landschappelijke eenheden. Het betreft meestal terreinen die vanuit landschappelijkoogpunt ongunstige vestigingscondities boden of die te nat of onvruchtbaar waren voorlandbouw. Ook kan het zones betreffen die oorspronkelijk een hoge of middelhogearcheologische verwachting hadden, maar die nu vanwege bijvoorbeeldbodemverstoringen door ontgronding of ruilverkaveling een lage kans hebben op hetaantreffen van intacte archeologische vindplaatsen.AdviesHet uitgangspunt voor zones met een lage archeologische verwachting is om behoudvan archeologische waarden in originele context (behoud ‘in situ’) na te streven.Vanwege de lage trefkans geldt voor zones met een lage verwachting alleen bijgrootschalige ingrepen een onderzoeksverplichting.Plangebieden met een verstoringsdiepte van maximaal 40 cm beneden maaiveld ofmet een oppervlakte kleiner dan 10 hectare zijn vrijgesteld van onderzoek.Indien archeologische waarden worden aangetroffen en behoud van archeologischewaarden in originele context (in situ) niet mogelijk is, dan dient de initiatiefnemer zorgte dragen voor behoud van de archeologische waarden door opgraving endocumentatie (behoud ‘ex situ').6.4.8 ToevalsvondstenOok als geen (nader) archeologisch onderzoek noodzakelijk is, hetzij bij vrijstelling,hetzij na vergunning verlening geldt dat de monumentenwet van kracht blijft. Volgensde Monumentenwet 1988 bestaat een meldingsplicht indien waardevollearcheologische resten worden aangetroffen. Artikel 53 lid 1, monumentenwet 1988:“Degene die anders dan bij het doen van opgravingen een zaak vindt waarvan hij weetdan wel redelijkerwijs moet vermoeden dat het een monument is, meldt die zaak zospoedig mogelijk bij Onze minister.”In de praktijk betekent dit dat eventuele vondsten gemeld dienen te worden bij deRiĳksdienst voorhet Cultureel Erfgoed (RCE) of het provinciaal depot te Deventer.De adresgegevens van het provinciaal archeologisch depot:Provinciaal archeologisch depot OverijsselBergpoortsingel 1937411 CV DeventerTel. 0570-644173archeologisch.depot@oversticht.nlIn tegenstelling tot vondsten die worden aangetroffen bij archeologisch onderzoek,hoeven toevalsvondsten niet te worden gedeponeerd bij een provinciaal depot. Eentoevalsvondst komt in gelijke delen toe aan de vinder én de eigenaar van de roerendeof onroerende zaak waarin deze is aangetroffen**.9 grtikel 13 van boek 5 van het Burgerlijk Wetboek. In het Burgerlijk Wetboek wordt overigens niet van een monument, maar van eenschat gesproken. Het overigens nog de vraag in hoeverre metaaldetectorvondsten “toevalsvondsten” zijn, omdat deze met dat oogmerkworden opgespoord. Het verdient daarom aanbeveling in de APV een metaaldetectieverbod op {e nemen voor terreinen metarcheologische waarden, teneinde aantasting van terreinen met archeologische resten te voorkomen79BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente6.5 Het archeologische trajectArcheologisch onderzoek in Nederland dient te worden uitgevoerd conform deKwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA). Het archeologische traject opgesplitstin een drietal stappen. In de regel worden deze stappen gevolgd. Elk door eenarcheologisch gecertificeerde instelling uitgevoerde stap resulteert in een KNA-conformonderzoeksrapport en bevat een selectieadvies waarin wordt toegelicht en onderbouwdof een vervolgonderzoek (in de vorm van een volgende stap) al dan niet noodzakelijkis.In met name de kleinere onderzoekslocaties kunnen evenwel stap 1 en 2 wordensamengevoegd, met de resultaten van zowel het bureauonderzoek als hetinventariserend veldonderzoek in één onderzoeksrapport.De bevoegde overheid, meestal de gemeente, dient het onderzoeksrapport te toetsenen op basis van het selectieadvies een selectiebesluit te nemen waarmee eenvervolgonderzoek al dan niet dient te worden uitgevoerd.De drie genoemde onderzoeksstappen zijn de volgende:1 _ Bureauonderzoek.Door middel van een bureaustudie, waarbij literatuur over landschappelijkeontwikkeling, historische gegevens en bekende archeologische waarden wordengeraadpleegd, wordt een gespecificeerd verwachtingsmodel opgesteld.2 _ Inventariserend VeldonderzoekBij het inventariserend veldonderzoek wordt een veldonderzoek uitgevoerd dat istoegespitst op de kansrijke zones. Deze onderzoeksfase kan wordenonderverdeeld in een drietal substappen, te weten de verkennende, karterendeen waarderende fase.Het doel van een verkennende fase is in veel gevallen het vaststellen van deintactheid van de bodem. Een karterende fase gericht op de opsporing vanarcheologische vindplaatsen. De waarderende fase heeft als doel het waarderenvan de opgespoorde vindplaatsen.Afhankelijk van de fase binnen het inventariserende onderzoek, de locatie, debodemopbouw en de diepte van de te verwachten archeologische resten zijnverschillende onderzoeksmethoden mogelijk. Het betreft eenoppervlaktekartering, geofysisch onderzoek, een booronderzoek of eenproefsleuvenonderzoek.Indien op basis van de waardering van een vindplaats wordt besloten dat de vindplaatsbehoudenswaardig is, dan zijn in stap 3 drie mogelijkheden:3a__Behoud in situBij behoud in situ wordt de vindplaats behouden door planaanpassing, zodat debodem niet verstoord wordt ter plaatse van de vindplaats dan wel tot op hetarcheologisch relevante niveau.3b _ Definitief opgraven (behoud ex situ)Bij definitief opgraven worden de vindplaats opgegraven, waarbij alle sporen envondsten worden gedocumenteerd, ingetekend en gefotografeerd. Na deopgraving is het terrein in principe archeologie-vrij en zijn er geen belemmeringenmeer voor bodemverstorende activiteiten. Voor de uitvoering van een opgraving iseen goedgekeurd PVE vereist.80BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente3c__Archeologische begeleidingAlleen indien behoud in situ of definitief opgraven niet mogellijk zijn en indiensprake is van een bijzondere situatie kan worden gekozen voor eenarcheologische begeleiding met beperkte verstoring. Mogelijke aanleidingen vooreen begeleiding zijn:e er waren fysieke belemmeringen om adequaat vooronderzoek te doen;e als op grond van beschikbare informatie geconcludeerd is dat eenopgraving niet (meer) nodig is, kan een begeleiding als controle wordenuitgevoerd;e Wanneer sprake is van bijzondere onderzoeksvragen bijuitvoeringstrajecten.Uitgangspunt bij de uitvoering van een begeleiding is een goedgekeurd PVE.Een archeologische begeleiding kan worden uitgevoerd onder protocolproefsleuven (indien nog onvoldoende informatie beschikbaar is voor eenwaardestelling), of onder het protocol opgraven (indien er een sterk vermoedenbestaat dat archeologische resten aanwezig zijn).Afgezien van het bureauonderzoek kunnen en mogen archeologische werkzaamheden alleenworden uitgevoerd door bedrijven die beschikken over een opgravingsvergunning van de RCE.Vondstmateriaal dat tijdens archeologisch onderzoek wordt aangetroffen dient te wordengedeponeerd bij het provinciaal depot (zie p. 79).Een uitgebreide toelichting op de onderzoeksfasen en onderzoeksmethoden is te vinden op dewebsite van de Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer (SIKB; 20086).81BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente82Tabel 6.3 Over: ht van beleidsadviezen per categorie op de beleidsadvieskaartGrondwerkzaamhedenwaarbij archeologisch Categorie Soortterrein _/ Beschrijving van de terreinen onderzoek nodigis. _ | Toelichting Als wordt aangeloond dat de archeologische resten intacten in oorspronkelijke staat behouden blijven, dan kan eenen di ii i vergunning worden verleend. Vergunningaanvraag viaHet gaat om terreinen die wetielijk riksbeschermd Zijn. | evorm van verstoring | Burgemeester en Wethouders naar RCE. Elke vorm van bodemingrepen (ook archeologisch Archeologische k is bij wet verboden, onderzoek) is vergunningsplichtig en dient door de Í tijksmonumenten tenzij de RCE Bij de sloop van bestaande bebouwing mag bovengrondsRCE te worden goedgekeurd Ï tijksbeschermd i : entwintig | Vergunning heeft gesloopt worden tot het maaiveld. Bij een voornemen totOp dit moment zijn binnen de gemeente tweeëntwintig !(22) Rijksmonumenten 4 aanwezigÈ verleend ondergrondse sloop c (bv. funderingen, kelders, putten, ĳ vervangen riolering) onderzoek verrichten naar mogelijkearcheologische resten voorafgaand aan het verstrekkenvan een sloopvergunning— — Als bij bureauonderzoek en aanvullend booronderzoekblijkt dat een archeologische vindplaats aanwezig is, danwordt deze bij voorkeur intact gelaten door planinpassing ofdoor civiel- of bouwtechnische maatregelen. Indien dit nietArcheologische t | Het betreft archeologische monumenten die geen mogelik is, dient archeologisch onderzoek in de vormr van monumenten, niet Opperviakte groter dan _ | een proefsleuvenonderzoek of opgraving plaats te vinden.rijksbescherming genieten. Op deze terreinen is op f útiksbeschermd of geljk aan 50 m? en basis van vondsten of onderzoek reeds een K ĳ(overige AMK- verstoringen dieper dan | Biĳ de sloop van bestaande bebouwing mag bovengrondsi archeologische waarde vastgesteld. terreinen’ 400m gesloopt worden tot het maaveld. Ondergrondse sloop (bv. funderingen, kelders, putten, vervangen riolering) zoveelmogelijk vermijden of onderzoek verrichten naar mogelijkearcheologische resten voorafgaand aan het verstrekkenvan een sloopvergunningVergunningverlening onder dezelfde condities als bijRijksmonumenten. De initatiefnemer zal door middel vaneen inventariserend veldonderzoek inzichtelijk moetenTerreinen met een zeer hoge archeologische waarde maken dat archeologische waarden niet worden aangetastdie nationaal, regionaal of locaal van zeer groot belang en/of aangeven wat de maatregelen zijn om aantasting te" Elke vorm van verstoring Gemeentelijke Gemeentelijk |Wrden geacht __ voorkomen. Archeologische Gemeentelijk _ | 0p dit moment (peildatum: juli 2009) zijn binnen de HE monument ? vergunningis verleend |; Monumenten gemeente nog geen gemeentelijke monumenten Bij de sloop van bestaande bebouwing mag bovengronds aanwezig. De gemeente kan deze n de toekomst wel gesloopt worden tot het maaiveld. Ondergrondse sloop (bv.aanwijzen. funderingen, kelders, putten, vervangen riolering) zoveel mogelijk vermijden of onderzoek verrichten naar mogeijkearcheologische resten voorafgaand aan het verstrekkenvan een sloopvergunning.Als bij bureauonderzoek en aanvulend booronderzoekHet betreft de historische kern van het dorp Markelo. blijkt dat een archeologische vindplaats aanwezig is, danZones met een eIeLSEn | De kernen van Deiden, Diepenheim en Goor zijn wordt deze intact gelaten door planinpassing of door civielzeerhoge immers al als AMK-terrein weergegeven. of bouwtechnische maatregelen. Indien dit niet mogelijk is, archeologische : Hier s in ieder geval vanaf de Late Middeleeuwen tot dient archeologisch vervolgonderzoek n de vorm van eeneverwachting voor heden geconcentreerde bebouwing aanwezig geweest. | Oppervlakte groter dan _ | proefsleuvenonderzoek of opgraving plaats te vinden.Verwachtingszones |middslesuwenen ! archeologische resten bevinden zich hierop geringe | of geijk aan 50 m en nieuwe tijd(Historische kemvan Markelo)diepte onder het huidige maaiveid. De meestearcheologische resten zijn te verwachten langs de oudestraten, maar ook op achterterreinen kunnen dezeaanwezig zijn (bijvoorbeeld waterputten, beerputten,sporen van bijgebouwen)verstoringen dieper dan40 cmBij de sloop van bestaande bebouwing mag bovengrondsgesloopt worden tot het maaiveld. Ondergrondse sloop (bv.funderingen, kelders, putten, vervangen riolering) zoveelmogelijk vermijden of onderzoek verrichten naar mogelijkearcheologische resten voorafgaand aan het verstrekkenvan een sloopvergunningZones met eenhogearcheologischeverwachtingDeze gebieden waren in het verleden geschiktelocaties voor bewoning.Vanaf de Late Middeleeuwen zijn veel van dezeterreinen vaak als akker gebruikt waarbij doorplaggenbemesting de gronden langzamerhand zijnopgehoogd en een zogenaamd esdek is ontstaan. Ditophogingspakket heeft oudere bewoningssporen vaakgoed geconserveerd.De kans op het aantreffen van intacte vindplaatsen engoed geconserveerde archeologische resten isderhalve vrij groot.Oppervlakte groter danof gelijk aan 2500 m? enverstoringen dieper dan40 cmAls eerste stap dient een bureauonderzoek te wordenuitgevoerd. Indien vervolgonderzoek noodzakelijk wordtgeacht, kan door middel van een verkennend of karterendbooronderzoek bepaald worden in hoeverre de ondergrondnog intact is en of er aanwijzingen zijn voor eenarcheologische vindplaats. Daaruit kan blijken of en zo ja,welke vorm van aanvullend onderzoek vereist is.Zones met eenmiddelhogearcheologische verwachting De gebieden met een middelhoge archeologischeverwachting waren in het verleden minder geschikt voorbewoning of zijn in de loop van de tijd minder geschiktgeraakt als gevolg van bijvoorbeeld veengroei.Door het ontbreken van een esdek bestaat de kans datsporen verploegd zijn. Hiermee is de conserveringmatig.De kans op het aantreffen van intacte vindplaatsen engoed geconserveerde archeologische resten isderhalve matig groot. Oppervlakte groter danof gelijk aan 5000 m? enverstoringen dieper dan40 cm Als eerste stap dient een bureauonderzoek te wordenuitgevoerd. Indien vervolgonderzoek noodzakelijk wordtgeacht, kan door middel van een verkennend of karterendbooronderzoek bepaald worden in hoeverre de ondergrondnog intact is en of er aanwijzingen zijn voor eenarcheologische vindplaats. Daaruit kan blijken of en zo ja,welke vorm van aanvullend onderzoek vereist i.Zones met eenlagearcheologischeverwachting:De kans op het aantreffen van archeologische resten Ísrelatief klein. Om die reden hebben dergelijke gebiedeneen lage verwachting gekregen.Door het lage aantal vondsten is erg weinig bekendover het gebruik van deze (natte) gebieden.Toevalsvondsten leveren hier dan ook vaak zeer veelnieuwe informatie op.Deze gebieden waren in het verleden minderaantrekkelijk voor bewoning. Vaak waren ze relatiefvochtig of lagen ze relatief laag in het landschap. Tochwerden deze gebieden incidentee! wel gebruiktZo zijn in de beekdalen diverse sporen als visfuiken,beschoeïingen e.d. te verwachten en zijn in hetveengebied losse vondsten te verwachten in de vormvan (vuur)stenen artefacten of verstoordevuursteenvindplaatsen. Daarnaast zijnontginningsporen in de vorm van greppels aan tetreffen.Oppervlakte groter danof gelijk aan 10 hectareen verstoringen dieperdan 40 cmBij zeer grootschalige bodemingrepen wordt de kans op hetverstoren van archeologische resten groot. Derhalve dientarcheologisch onderzoek plaats te vinden.Als eerste stap dient een bureauonderzoek te wordenuitgevoerd. Indien vervolgonderzoek noodzakelijk wordtgeacht, kan door middel van een verkennend of karterendbooronderzoek bepaald worden in hoeverre de ondergrondnog intact is en of er aanwijzingen zijn voor eenarcheologische vindplaats. Op grond daarvan kan wordenbepaald of en zo ja, welke vorm van vervolgonderzoeknoodzakelijk is.Tabel 6.3 VervolgBAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteGeraadpleegde literatuur en kaarten218 x Overijssel. Van Aadorp tot Zwolle. Kampen, 2008.Aa, van der A.J., Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden 1839-1851.AHN, 2008. Actueel Hoogtebestand NederlandAlterra, 2008. Geomorfologische kaart van Nederland 1:50.000. Geraadpleegd viaARCHISII.ANWB, 2004. Topografische Atlas Overijssel. Schaal 1:25.000, B. Bennis, Amsterdam.Augusteijn, J., 2005. Historische plattegronden van Nederlandse steden, Overijssel,deel 9.2 Alphen aan de Rijn.Bakker de, H. en J. Schelling, 1989. Systeem van bodemclassificatie voor Nederland,de hogere niveaus. Centrum voor Landbouwpublicaties en Landbouw-documentatie,Wageningen, 2e druk, 209p.Berendsen, H.J.A., 1998, De vorming van het land, Van Gorcum, Assen.Berghe, K.J., van den, 2006: Waarderend veldonderzoek terreinen vanarcheologische betekenis t.b.v. archeologische monumentenkaart Overijssel, RAAPrapport 1250, Amsterdam.Deeben, H., E. Drenth, M.F. van Oorsouw, L. Verhart, 2005. De steentijd vanNederlandEmmens, K. & S.R. Masselink, 2001: Diepenheim Boerderij ‘De Horde” Esweg 3. ‘sHertogenbosch (BAAC-rapport 00.095-2).Engelbertink, H.J.A., D. Taat, A.M. Mank, 1991. Historische kaart van Twente ca1500. Werkgroep historische kaart van Twente, Enschede.Es, W.A. van & A.D. Verlinde. 1977. Overijssel in Roman and Early Medieval Times.In: Berichten van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, jaargang27, 1977, pp32-42.Gerritsen, F., E. Rensink, 2004. Beekdallandschappen in archeologisch perspectief.Een kwestie van onderzoek en monumentenzorg. Nederlandse archeologischeRapporten 28. Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, Amersfoort.Gevers, A.J. & A.J. Mensema, 2004 De havezaten in Twente en hun bewoners.Zwolle.Groenewoudt, B.J., R.M. van Heeringen & G.H. Scheepstra, 2006. Hetzandeilandenrijk van Overijssel. Bundel verschenen ter gelegenheid van depensionering van A.D. Verlinde als archeoloog in, voor en van Overijssel.Hagens, H., 1992. Boerderijen in Twente. Stichting Matrijs, UtrechtHazenberg, T. H.J. van Oort en A. Borsboom, 2007. Zorgen om (nJiets. Eenverkenning naar het toepassen van ondergrenzen ten behoeve van hetarcheologisch ruimtelijk beleid van de provincie Utrecht. Hazenberg Archeologie,LeidenHulshoff, A.L., 1965: Goor, BKNOB 1965, Voorburg, p144-p145.85BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteHulshoff, A.L., 1966: Goor, BKNOB 1966, Voorburg, p99-p100.Hurk, J.A. v.d., 1967. De bodemgesteldheid van het ruilverkavelingsgebied HoltenMarkelo. Stiboka, Wageningen.Kersbergen, R., 2006. Luchtfoto-atlas Overijssel. Uitgeverij 12 provinciën, LandsmeerKokhuis, G.J.I, 1982: De geschiedenis van Twente van prehistorie tot heden.Hengelo.Lauwerier, R.C.G.M. en R.M. Lotte, 2002. Archeologiebalans 2002, Rijksdienst voorhet Oudheidkundig Bodemonderzoek, Amersfoort.Mulder de, E.F.J., M.C. Geluk, I.L. Ritsema, W.E. Westerhoff en T.E. Wong, 2003.De ondergrond van Nederland, Wolters-Noordhoff bv, Houten.Overijssel, 2008. kaart met ontgrondingsvergunningen.Pater, B. de en Schoenmaker, B. 2005. Grote atlas van Nederland 1930-1950. 2005.Putten, M.J., 2007a: Gemeente Hof van Twente. Domelaar I! te Markelo.Inventariserend veldonderzoek, BAAC-rapport V-07.0300, Deventer.Putten, M.J., 2007b: Gemeente Hof van Twente. DomelaarI! te Markelo.Inventariserend veldonderzoek, BAAC-rapport V-07.0432, Deventer.Rappol, M. (red.), 1993: In de bodem van Salland en Twente, Amsterdam.Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed & Provincie Overijssel, 2009.Archeologische MonumentenkaartRijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2009. Indicatieve kaart van archeologischewaarden. IKAW, versie 3.0.Scholte Lubberink, H.B.G., 2007: Aardgastransportleidingen Enschede-Bornerbroeken Ommen-Hankate, RAAP-rapport 1573, Amsterdam.Scholte Lubberink, H.B.G., 2008a: Hof van Twente, Buren-De Haar. In: Clevis, H. &S. Wentink (red.), Overijssels Erfgoed. Archeologische en Bouwhistorische Kroniek2007, Zwolle, 57-61.Scholte Lubberink, H.B.G., 2008b: Gewoon een kwestie van goed mikken: voltreffersop Romeins brons en andere archeologische resten in een smalle sleuf op de AzelerEsch te Azelo. In: Clevis, H. & S. Wentink (red.), Overijssels Erfgoed. Archeologischeen Bouwhistorische Kroniek 2007, Zwolle, 141-184.Schorn, E.A, 2001: De Horde. Archeologische prospectie te Diepenheim. Deventer(BAAC project 00.095-1).SIKB, 2006a. Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie, versie 3.1. SIKB, GoudaSIKB, 2006b. Leidraad inventariserend veldonderzoek. Deel: karterendbooronderzoek. SIKB, GoudaSpek, T., 2004, Het Drentse esdorpenlandschap, een historisch-geografische studie,proefschrift Wageningen Universiteit, Utrecht.Stenvert, R. Chr. Kolman,.B. Olde Meierink, 1988. Monumenten in Nederland,Overijssel. Zwolle.Stiboka / Rijks Geologische Dienst, 1977. Toelichting op de legenda van degeomorfologische kaart van Nederland 1:50.000, Wageningen en Haarlem.86BAACbv Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van TwenteStiboka, 1983. Bodemkaart van Nederland 1:50.000 en toelichting op de bodemkaartblad 28 Almelo west, Wageningen.Stiboka, 1979. Bodemkaart van Nederland 1:50.000 en toelichting op de bodemkaartblad 34 Enschede west en oost en 35 Glanerbrug. Wageningen.Versfelt, H.J. & M. Schroor, 2005. De atlas van Huguenin. Militair-topografischekaarten van Noord-Nederland 1819-1829. Heveskes uitgeverij, VeendamVersfelt, H.J., 2003. De Hottinger-atlas van Noord- en Oost-Nederland 1773-1794,Heveskes Uitgevers, Groningen.Werff, M.M. van der, 1997. De bodemgesteldheid van het landinrichtingsgebiedDiepenheim. Resultaten van een bodemgeografisch onderzoek. SC-DLO, rapport463.Wieberdink, G.L., 1990. Historische Atlas Overijssel. Chromotopografische kaart desRijks 1:25.000. Uitgeverij Robas producties, Den IlpWolters-Noordhoff Atlasprodukties, 1998. Grote Provincie Atlas 1:25.000,Overijssel. Wolters-Noordhoff Atlasprodukties, Groningen, 2e editie.Websiteshttp://www.atlas-cultuurhistorie.nl/; cultuurhistorische atlas provincie Overijssel.Hof van Twente, 2009. www.hofvantwente.nl87Bijlage 1Overzicht van geologische en archeologische tijdvakkenOverzicht geologische en archeologische tijdvakkenOuderdomn eren Chronostratigrafie MIs LithostratigrafieFormaties: Naaldwijk Holoceen 1 | (marien), Nieuwkoop 11785 (veen), Echteld (fluviatiel) ” Late Dryas(koud) 12.745 Laat AllerodWeichselien |__ (warm) 13675 (Laat- VroegeDryas | ,14025 Giaciaal) (Koud) Boling 15.700 3 (warm) L & Laat- $ z Pleniglaciaal 22000} |3| |z|Z| Midden- 3|2]|5 Weichselien PIM‘F‘?9"' leniglaciaal 1 3 Formatie van (Pleniglaciaal) c00 z Vroeg- 4 Kreftenheye Formatie van Pleniglaciaal Boxtel75.000& 5a 5 Vroeg- Formatie S |5 Weichselien 5b ma 3/ |8 (Vroeg- 5c Beegden £ Glaciaal) -115.000 3 _ z Eemien 5e Eem 190000 | (warme periode) FormatieFormatieSaalien (ijstijd) 6 van Drentes0000! |< |e Formatie 5| |5 Holsteinien a“omel [E| | (warme periode) e _Elsterien (ijstijd) Formatie 475000 van PeeloCromerien(warme periode).9} [7] Formatieo |o vanS|HE|S Pre-Cromerien Sterksel,600.000Cal. jaren [14 ĳ Pollen Archeologische n Chr 'C jaren Chronostratigrafie zones Vegetatie perioden5 7 e o2 Loofbos Nieuwe tijd eik en hazelaar Miedeleeuwen & Subatlanticum e overheersen Laso É koeler haagbeuk Romeinse tijd Lo vochtiger veel cultuurplanten 12 rogge, boekweit, IJzertijd Va korenbloem800 a 2650-| o Toofbos Bronstijd L 2000 Subboreaal e ZSA :r°fg'îí ‚va | beuk>1% invoed s landbouw3375 soo-|E|g 23 (granen) NeolithieumEE | as00 ä LoofbosAtlanticum eik, els en hazelaarwam u overheersen |5900 vochtig in zuiden speelt linde een grote rol7o zo00 Boreaal ‘den overheerst Mesolithicum 1 | hazelaar, eik, iep, 3 warmer linde, ec | |E eerst berk en later > Preboreaal | og00 OTT den overheersendm7ss| 10450 Late Dryas w | Parklandschap12745/ _ 10800 7Laat | Allered LWI | petkenboesen 19675| 800 Weichselien Laat- | Vroege Dryas open 14025) 12000 C‚Eamaz„ 9° DY parklandschap | Laat-Paleolthicum A LW | [open vegetatie met 3 Bolling kruiden en 1700| 1800$.2 berkenbomen 3/8 EE m den met een|_ 35,000 [8|2 2/2| Midden- perio poolwoestijn\ en /S (;‘I’ír‘í;‘feî"';;“ , perioden met een 8E toendra75.000Vroeg- perioden met bos Weichselien en perioden met (Vroeg- een subarctisch Glaciaal) open landschap 115000} Midden-Paleolithicum Eemien \oofbos 130.000/ (warme periode)532ë& Saalien (istijd) | 300.000 H3B5 Vroeg-PaleolithicumChronostratigrafe voor Noordwest-Europa volgens Zagwijn (1974), Vandenberghe (1985) en De Mulder ef al.(2003). Lithostratigrafevolgens De Muider ef a!. (2003). Mariene isotoop stadium (MIS) volgens Bassinot ef al (1994). Atmosterische data volgens Stuiver ef al.(1998),Zuurstofisotoop calibratie (OxCal) versie 3.9 Bronk Ramsey (2003), toegepast op het Laat-Weichselien en het HoloceenArcheologische periode-indeling en ouderdom volgens de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB)Vegetatie bewerkt volgens Berendsen (2000). Polienzones volgensP. Vos& P. Kiden (2005).Bijlage 2Hoogtekaart met bodemverstoringenHoogtekaart met bodemverstoringenGemeente Hof van TwenteHoogte t.0.v. NAP in meterDE oh 8115eES ontgrondingen‘bodemverstoringenED oonoeriogensBijlage 3Verklarende woordenlijstBegrippenlijstAfkortingenAHNAMKARCHISCAACMA CentraalIKAWIvoKNANAPNENPVERCE-mvActueel hoogtebestand Nederlandarcheologische monumentenkaartARCHeologisch Informatie SysteemCentraal Archeologisch ArchiefMonumentenarchiefIndicatieve Kaart van Archeologische WaardenInventariserend veldonderzoekKwaliteitsnorm Nederlands ArcheologieNormaal Amsterdams PeilNederlandse Norm 5104: classificatie van onverharde grondmonstersProgramma van EisenRiĳksdienst voor het Cultureel Erfgoedbeneden maaiveldVerklarende woordenlijstA-horizontAC profielAdministratief geplaatstAfzettingAntropogeenArcheologiearcheologisch monumentB-horizontDonkergekleurde bodemhorizont waarin humus door bodemdieren,planten,schimmels en bacteriën is omgezet en gemengd met deeventuele minerale delenBodemprofiel waarin een humusrijke A-horizont direct gelegen is ophet ongeroerde moedermateriaal (C-horizont).Een vondst waarvan de exacte vondstlocatie niet bekend is. Omdat devondst wel iets kan zeggen over het gebied waar het ergens in isgevonden wordt deze als administratieve vondst weergegeven. Deplaatsing van de vondst op de kaart gebeurt op het kilometergrid vanhet Nederlandse coördinatenstelsel in de omgeving waarvan mendenkt dat de vondst is gedaan.Neerslag of bezinking van materiaal.Ten gevolge van menselijk handelen (door mensengemaakt/veroorzaakt).Wetenschap die zich ten doel stelt om door middel van studie van demateriële nalatenschap inzicht te verwerven in alle facetten vanmenselijke samenlevingen in het verleden.Aard, omvang en kwaliteit van deze vindplaatsenrechtvaardigen blijvend behoud uit wetenschappelijke en/ofcultuurhistorische overwegingen. Al naar gelang de betekenisdie aan deze aspecten wordt toegekend, verdienen dezevindplaatsen te worden geplaatst op het beschermingsprogrammavan Rijk, provincie of gemeente. Uit dien hoofdedient daarom te worden gestreefd naar een ongestoord behoudvan de daarin aanwezige archeologische sporen.Werkzaamheden gericht op het behoud zijn uiteraardtoegestaan.Een minerale (s0ms moerige) horizont in een bodem, waarin een ofmeer van de volgende kenmerken voorkomen:- Inspoeling van kleimineralen, aluminium, ijzerof humus uithoger liggende horizonten, al dan niet in combinatie- (bijna) volledige homogenisatie met bovendien zodanigeveranderingen datoNieuwvorming van kleimineralen is opgetreden en/ofoAluminium en ijzer(hydro)oxiden zijn vrijgekomen, ofoEen blokkige of prismatische structuur is ontstaan.BooronderzoekBPC-horizontDekzandEenmansesEnkeerdgrondenErosieEsdekFormatieGehomogeniseerdHoloceenHorizontInventariserendVeldonderzoekVeldpodzolNederzetting(-sterrein)PleistoceenPodzolProefsleuvenonderzoekkarteringsmethode bij veldinventarisatie, gebaseerd op het verrichtenvan grondboringen, waarbij vooral gelet wordt op het voorkomen vanarcheologische indicaties zoals aardewerkfragmenten, houtskool enfosfaatconcentratiesBefore Present, gebruikt voor ouderdomsbepalingen op grond van hetmeten van de hoeveelheid radio-actieve koolstof in organischmateriaal (de C14- of14C-methode) worden gewoonlijk opgegeven injaren voor heden (=1950); jaarringen-onderzoek heeft vastgesteld datdeze dateringen af kunnen wijken van de werkelijke ouderdom.Weinig (C1) of niet (C2) door bodemprocessen veranderd sediment ofeventueel verweerd vast gesteente volgend op vast gesteente. Om teworden geclassificeerd als C-horizont dient het om soortgelijkmateriaal te gaan als hetgeen waarin de A- en B-horizonten zijnontwikkeld.Fijnzandige afzettingen die onder koude omstandighedenvoornamelijk door windwerking ontstaan zijn; de dekzanden uit delaatste ijstijd vormen in grote delen van Nederland een 'dek!Aanduiding voor een kleine es die slechts door één of enkele boerenwordt bewerkt; vaak ook aangeduid met de term kamp.Dikke eerdgrond (= laag met donkere, min of meer rulle grond, metorganische en anorganische bestanddelen) ontwikkeld op zandgrondonder invloed van de mens; worden ook wel essen genoemd.Verzamelnaam voor processen die het aardoppervlak aantasten enlos materiaal afvoeren. Dit vindt voornamelijk plaats door wind, ijs enstromend waterOud verhoogd bouwland, ontstaan door ophoging ten gevolge vanbemesting. Voor de bemesting werden plaggen of met zandvermengde potstalmest opgebracht. In geval van een es is deopgebrachte laag ten minste 50 cm dik. De term e is gangbaar inNoord- en Oost-Nederland. In Midden-Nederland wordt gesprokenvan enk of eng en in Zuid-Nederland van akker of veld.Een sedimentpakket dat qua herkomst en lithologische samenstellingeen eenheid vormt.Volledig opgenomen zijn in de teeltlaag of bouwvoor.jongste geologisch tijdvak (vanaf de laatste IJstijd: ca. 8800 jaar vChr. tot heden)Een qua kleur, textuur en wordingsgeschiedenis homogenebodemlaag met karakteristieke eigenschappenHet verwerven van (extra) informatie over bekende of verwachtearcheologische waarden binnen een onderzoeksgebied, alsaanvulling op en toetsing van de archeologische verwachting,gebaseerd op het bureauonderzoek middels waarnemingen in hetveldHumuspodzolgronden met een humushoudende bovengrond dunnerdan 30 cm. Dergelijke gronden worden hoofdzakelijk aangetroffen injonge ontginningsgebieden.Woonplaats; de aard en samenstelling van het in het veldaangetroffen sporen en materiaal wordt geïnterpreteerd als resten vanbewoning in het verleden.Geologisch tijdperk dat ca. 2,3 miljoen jaar geleden begon.Gedurende deze periode waren er sterke klimaatswisselingen vangematigd warm tot zeer koud. Na de laatste IJstijd begint hetHoloceen (ca. 8800 v. Chr.)Bodem met een uitspoelingslaag (E-horizont) en een inspoelingslaag(B-horizont). Het gehele proces van het uitlogen van de E-horizont ende vorming van een B-horizont door inspoeling van humus en ijzerheet podzolering.opgraving van beperkte omvang op één of meerdere locaties binneneen vindplaats dan wel in de vorm van één of meerdere sleuven omnadere gegevens te verzamelen over aard, omvang, diepteligging,SedimentStratigrafieVeenVerwachtingskaartVindplaatsVondstlocatieWaarneminge.d. van grondsporen waarbij de grondsporen zo veel mogelijk intactworden gelaten. Proefonderzoek kan noodzakelijk zijn in het kadervan een inventariserend veldonderzoek, maar dient met name tervoorbereiding van de opgravingAfzetting gevormd door accumulatie van losse gesteentefragmentjes(zoals zand of klei) en eventueel delen van organismen.Opeenvolging van lagen in de ondergrond (niet alleen in de bodem)Geheel of grotendeels uit enigszins ingekoolde, maar nauwelijksvergane plantenresten opgebouwde afzetting.Kaart waarop gebieden staan aangegeven met een zekerearcheologische verwachting; deze verwachting is gebaseerd op eenwetenschappelijk mode! (gebaseerd op kennis over lokatiekeuze,fysische geografie, statistische relaties, etc.).Een ruimtelijk begrensd gebied, waarbinnen zich archeologischeinformatie bevindt.Een locatie waar een vondst dan wel vondsten zijn gedaanVondstlocaties in ARCHIS staan als waarneming geregistreerdBijlage 4Catalogusa - catalogus AMK-terreinenb - catalogus waarnemingenc - catalogus historische erven 1500d - catalogus meldingen historische verenigingene - catalogus onderzoeksmeldingen

De raad van de gemeente Hof van Twente; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders tot het vaststellen van het archeologiebeleid zoals verwoord in “Een archeologische inventarisatie, verwachtings- en beleidsadvieskaart”; besluit: a. Intestemmen met de zienswijzennotitie; b. Het archeologiebeleid zoals verwoord in “Archeologische inventarisatie, verwachtingsen beleidsadvieskaart” gedateerd november 2009 vast te stellen. Aldus vastgesteld in de openbare vergadering van de raad van de gemeente Hof van Twente d.d. 15 december 2009. De raad van de gemeente Hof van Twente, de griffier, de voorzitter,