CVDR442329_1Frysk as it heal kinnlregelingDe Fryske Marren2017-07-25De Fryske MarrenGemeenteblad 2017, 26913Frysk as it heal kinWet gebruik Friese taalgemeenteraadbestuur en recht2016-11-23De tekst in dit document is vrij van auteursrecht en
databankrecht2017-02-22nieuwe regeling2016/083Geen
Frysk as it heal kin
Taalbeleid yn De Fryske Marren 20161Ynlieding en oanliedingYn it kolleezjeprogram is it opstellen fan in notysje Frysk Taalbelied
fêstlein. De Fryske taal is yn de Fryske kultuer in tige wichtich, faaks it meast
wichtige elemint. Wy fine it belangryk dat it Frysk ek op ‘e lange doer
noch in libbene taal is dy’t troch ús ynwenners sprutsen wurdt en troch
ús as oerheid yn ús kommunikaasje brûkt wurdt. De nije Wet Gebrûk Fryske Taal skriuwt foar dat Fryske gemeenten in
taalbelied fêststelle. Dizze nije wet is op 1 jannewaris 2014 fan krêft
wurden. Yn de wet is de offisjele status fan it Frysk as twadde rykstaal
fêstlein en wurdt oanjûn dat ynwenners fan Fryslân har taal yn it
offisjele ferkear mei de oerheden en yn it rjochtsferkear yn ús
provinsje brûke kinne. By it gearstallen fan dizze notysje binne in tal eksterne organisaasjes
belutsen, dy ‘t útfiering jouwe oan Frysk taalbelied, lyk as it
ûnderwiis, de pjutteboartersplakken, de berne-opfang, de bibleteek, de
soarch en oare ynstellings. Yn in wurkgearkomste hawwe dizze
organisaasjes middels in diskusje oer stellingen har fisy kenber meitsje
kinnen. De opbringst fan dizze gearkomste is yn dit konsept ferwurke.
Kearn fan it boadskip dat de organisaasjes meijûn hawwe, is:
Gemeenterie, meitsje in kar en jou prioriteit oan it jonge bern.
Fersnipperje de krappe middels net oer tefolle saken.In ynterne wurkgroep hat ynput jûn oan it haadstik oer hoe ‘t wy as
gemeente omgean mei it Frysk. Wy hawwe in enkête ûnder ús meiwurkers
hâlden om te hifkjen hoe’t it mei it brûken fan it Frysk steld is. De
wurkgroep hat de konsept-nota besprutsen foar’t dizze oan ús kolleezje
foarlein is.Yn it ramt fan it Bestjoersakkoart mei de Provinsje is fêstlein watfoar
ûnderwerpen yn de notysje oan bar komme moatte. De ûnderwerpen binne yn
de ferskate haadstikken werom te finen, wêrby’t de hjoeddeiske
sitewaasje yn kaart brocht is, mar ek oare mooglikheden beskreaun binne.
De Provinsje hat yn it foartrajekt har opmerkings op in earste
konseptfersy oan ús witte litten. Wy hawwe dat kommentaar sa folle as
mooglik yn dizze nota ferwurke.KiezeOan de ein fan elk haadstik binne oanbefellings formulearre. Derby
is oanjûn hokker kar de Rie meitsje kin en wat, foar safier mooglik,
de finansjele konsekwinsjes binne. De mooglike karfarianten binne:
“Basis”. Dit binne aktiviteiten dy’t wetlik fêstlein binne,
of wêr’t langjierrige ôfspraken oer makke binne. Foar dizze
oanbefellings is budzjet yn de begrutting beskikber. Gjin of
hiel beheinde karmooglikheid.
“Plus”. Dit binne aktiviteiten werfoar op ynhâldlike grûnen
in kar makke wurde kin en werfoar yn besteande
begruttingsposten budzjet beskikber is.
“Plus/Plus”. Dit binne ynhâldlik sjoen fierdergeande
mooglikheden dêr ‘t gjin jild foar beskikber is. Wer mooglik
is in rûge skatting makke fan de kosten. Kiest de Rie foar
dizze opsjes, dan sil de Rie derfoar finansjele romte jaan
moatte.
In útruil tusken ‘plus’en ‘plus/plus’ is inkel mooglik binnen de
fêststelde begrutting of troch in begruttingswiziging. Wy kieze foar
de plusfariant, werby’t de plusfariant boppe de basisfariant
giet.We ha it konsept fan dizze beliedsnotysje fêststeld op d.d. 17
febrewaris 2015, wernei ynwenners en organisaasjes yn de gelegenheid
west ha in reaksje te jaan. De reaksjes binne yn in reaksjenota oan ús foarlein en foar safier
nedich yn de notysje ferwurke. Nei in beheinde aktualisearing wurdt
de nota no oan de gemeenterie foarlein.2Wat is ús fisy, hoe sjogge wy it plak fan it Frysk yn ús mienskip ek
op lange termyn?De Fryske Marren is in oantreklike gemeente mei in grut ferskaat oan
romtlike, ekonomyske, kulturele- en sosjaal-maatskiplike kwaliteiten. Ús
stêd en doarpen binne leefbere mienskippen wêr’t ferienings har
oppenearje yn de sport, de muzyk, toaniel en oare saken. Taal is derby
it wichtichste kommunikaasjemiddel. Sûnder taal gjin kommunikaasje en
gjin kultuer. De Fryske taal is, om’t in grut part fan ús ynwenners
Frysk praat, in belangryk skaaimerk fan De Fryske Marren. Wy wolle ús ferienings, ynwenners en doarpen oantrune om sels mei
inisjativen en projekten te kommen dy’t it brûken fan it Frysk
stimuleare. Net de gemeente moat dêr it foartou yn nimme, de inisjativen
moatte foaral fan ûnderop komme. Dat is ek yn oerienstimming mei hoe’t
wy as gemeente omgean wolle mei ús doarpen en ús ynwenners. De gemeente
as gearwurkingspartner en net as ‘regeljende’ oerheid. 3Wetlike kaders en de rânebetingstenFoar Frysk taalbelied binne de folgjende wetlike kaders fan
tapassing.3.1Europeesk Hânfêst.It taalbelied hat grûn yn it Europeesk Hânfêst foar Regionale Talen
en Talen fan Minderheden. Dit hânfêst is troch ús regear
ûnderskreaun en op 1 maart 1998 yngongen. Benammen yn kêst 7 steane
de doelstellings fan it Hânfêst, sa as: it oantrúnen fan it gebrûk
fan de taal yn it deistich en bestjoerlik ferkear, it ferskaffen fan
mooglikheden oan ynwenners de taal te learen en it beskermjen fan de
taal yn sitewaasjes wêryn dat nedich is. Der binne yn it Hânfêst 7
domeinen oanwiisd wêr ’t wy oandacht oan jaan moatte: bestjoer,
ûnderwiis, kultuer, media, bedriuwslibben, sosjaal-kultureel wurk en
sûnenssoarch. Der stiet in grut part maatregels yn oangeande it
ûnderwiis. Dêrta hawwe it Ministearje fan Ûnderwiis en de Provinsje
it foech. Wy komme hjir letter op werom.3.2Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer 2013-2018Op 22 april 2013 hat de Minister fan Ynlânske Saken en
Keninkryksrelaasjes tegearre mei deputearre fan de provinsje
Fryslân, de Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer (BFTK) tekene. Yn ‘e bestjoersôfspraak steane foar de kommende fiif jier ôfspraken
dy’t de Fryske taal en kultuer befoarderje op it mêd fan ûnderwiis,
media en kultuer. De BFTK is in útwurking fan ferdrachsferplichtings
foar de Fryske taal en kultuer oer: it Europeesk hânfêst foar
regionale talen en talen fan minderheden en it Ramtferdrach
beskerming fan nasjonale minderheden. It wurdt om de safolle tiid
opsteld en leit de mienskiplike ferantwurdlikens fan Ryk en
Provinsje foar de Fryske taal en kultuer fêst. De BFTK soarget
tegearre mei de Wet Gebrûk Fryske Taal foar in stevige ferankering
fan de Fryske taal en kultuer yn de kommende jierren. Dat bringt ek
ferplichtings foar de gemeente mei.3.3Bestjoersakkoart mei de Provinsje.Foar de weryndieling fan Gaasterlân-Sleat, Lemsterland en
Skarsterlân is mei de Provinsje in bestjoersoerienkomst sletten. Ek
de gemeenten Ljouwert, it Hearrenfean, Súdwest- Fryslân en
Boarnsterhim wienen by dit akkoart belutsen. Yn it bestjoersakkoart hawwe de gemeenten útsprutsen dat de (nije)
gemeente de Fryske kultuer en identiteit, wer ’t de Fryske taal
drager fan is, koesterje wol en dat de gemeente in ambisjeus
taalbelied fiere wol, sadanich dat op dat mêd ús ynwenners der net
op efterút gean. Provinsje en Gemeenten kinne proefprojekten
opstelle, dy ‘t de posysje fan it Frysk ferbetterje. Oare gemeenten
kinne fan dizze proefprojekten profitearje en sa kin ek ús gemeente
fan oare gemeenten profitearje. In 2016 hifkje Provinsje en
gemeenten de resultaten fan dizze ôfspraken. Yn it ramt fan de nota
“Grinzen Oer” kin de provinsje de nije gemeente finansjeel en troch
amtlike ynset en advys temjitte komme en dêrmei bijdrage oan de
realisaasje fan de ambysjes.3.4Wet Gebrûk Fryske TaalWat foarhinne yn de “Algemene Wet Bestuursrecht” fêstlein wie, stiet
no yn de nije wet Gebrûk Fryske Taal. De nije wet is lykwols rommer
kwa berik en regelt it rjocht fan ynwenners fan de provinsje Fryslân
oangeande it brûken fan it Frysk yn har kontakten mei de oerheid en
rjochtspraak. Fierder is ek it ynstellen en de opdracht fan it
Orgaan foar de Fryske Taal yn de wet fêstlein. Dit Orgaan hat
benammen taken op it mêd fan it advisearen en rapportearjen
oangeande it beskermjen en fersterkjen fan it Frysk. De nije wet skerpet de regels oan foar it gebrûk fan it Frysk troch
de desintrale oerheden, de gemeenten yn Fryslân. Gemeenten hawwe de
opdracht in beliedsstik foar it Frysk op te stellen en regels foar
it brûken fan it Frysk yn it offisjele skriftlike en mûnlinge
ferkear. Dit Orgaan sjocht der op ta dat gemeenten oan dizze
ferplichtings foldogge en rapportearret oan it Ministearje fan
“Ynlanske Saken” en de Raad van Europa.3.5Harmonisaasje fan beliedNei in fúzje fan gemeenten moat it belied op ferskate mêden fan
belied lyklutsen wurde. Dat jildt ek foar it Frysk Taalbelied. Op
grûn fan it saneamde menusysteem binne de ferskillen tusken de
fjouwer gemeenten yn 2012 oan de rieden foarlein. Doe waard
konstatearre dat der mar in bytsje ferskil wie. Wêr’t dat oan de
oarder wie, is oan de ferskillen yn dizze notysje oandacht jûn. Mei
it fêststellen fan dizze nota troch de gemeente rie is it Frysk
taalbelied foar De Fryske Marren harmonisearre.3.6Finânsjes en personiele kapasiteitHoewol it befoarderjen fan de Fryske taal in wetlike ferankering
hat, hat de rie yn it ramt fan de ‘zero-base’ diskusje lykwols
besluten op it budzjet foar Fryske taal en kultuer te koartsjen. De
middels binne werom brocht fan rûchwei € 15.000,- nei € 5.100,- (€
0,10 de ynwenner). Dit hâldt yn, dat er minder budzjet is foar
subsydzjes. De organisaasjes dy’t dêrtroch rekke binne, binne dêrfan
op ‘e hichte brocht. Wêr mooglik sille wy gebrûk meitsje fan oare
boarnen lykas de Gebietsaginda en Ljouwert Kulturele Haadstêd 2018
om dochs projekten út te fieren. Ek de provinsje hat yn it ramt fan
Grinzen oer, middels om projekten yn gemeenten te stypjen.Kwa ynset fan personiel is der krapoan 0,1 fte beskikber. Dat is
genôch foar it ‘behear’ fan it taalbelied, mar net foar it
ûntwikkeljen fan projekten en inisjativen. Dy sille foaral út de
ferienings en de doarpen komme moatte. Der sil lykwols wol ynset
frege wurde foar koördinaasje fan út de gemeente.4.It gebrûk fan it Frysk yn it deistich libben yn De Fryske Marren en
yn de gemeentlike organisaasje.4.1De Fryske MarrenAs we sjogge hoe’t it mei it Frysk yn ús Provinsje en yn De Fryske
Marren stiet , dan blykt dat 85 % fan alle ynwenners fan Fryslân it
Frysk ferstiet, yn De Fryske Marren is dat mear as 90 %. Yn de
provinsje praat 64% fan de ynwenners Frysk, yn De Fryske Marren is
dat mear as 70 %. Ek wat Frysk lêze betreft leit it gemiddelde yn De
Fryske Marren wat heger as it provinsjale gemiddelde. Frysk skriuwe
kin amper 12% fan de Friezen en dat is yn De Fryske Marren net folle
oars. Frysk lêze en skriuwe kin de âlderein (65-+) better as de
jongere leeftiidsgroepen.De Fryske taalatlas 2011, 2015
4.2Enkête ûnder meiwurkers De Fryske MarrenYn 2014 is in enkête hâlden ûnder de meiwurkers fan de gemeente. De
respons op de enkête wie goed, sa’n 42 % hat dizze ynfuld. Út de
enkête docht bliken dat fan de respondinten 94 % it Frysk ferstiet
en 69 % praat de taal ek. Frysk lêze giet 47% goed ôf, it skriuwen
behearsket 32 % (reedlik, goed, treflik). Der is by 36 % fan de
meiwurkers dy’t de enkête ynfuld hawwe, reewilligens om frijwillich
it skriuwen (better) te learen. Yn de deistige omgong praat men faak
Frysk. It Frysk libbet dus yn ús organisaasje. De resultaten jouwe
oanlieding ta neiere stúdzje by de útwurking fan it belied yn
konkrete útstellen. Foar de oare fragen út de enkête, sjoch
taheakke: 1Frysk yn de organisaasje fan De Fryske Marren: enkête oer
hoe de meiwurkers omgean mei it Frysk, juny 2014. N = 216,
respons 42%Ek de belangstelling foar it folgjen fan in kursus Frysk is yn de
enkête hifke.
Tabel: 2 Belangstelling foar in kursus
FryskÔfdielinggraachmiskiengjinBedriuwsfiering141729Publykssaken31313Romtlike ûntjouwing4175Romtlik behear111520Mienskip81013Staf/direksje/griffy104FFH4105458289216
In behoeftepeiling ûnder de meiwurkers hat ta risseltaat hân, dat 66
meiwurkers har opjûn ha foar in Opfryskkursus, Praat mar Frysk of
Skriuw mar Frysk. Dizze kursussen ha yn 2016 plakfûn. De dielnimmers
wiene entûsjast. Fan Skriuw mar Frysk sil ek module 2 noch oanbean
wurde, ôf te sluten mei in eksamen.Sawol Provinsje as Gemeente wol har ynsette foar de Fryske taal,
sadat it ek yn de fierdere takomst noch jimmer praat en ferstien
wurdt. Dat is net allinnich ús opdracht fan út it wetlik ramt, mar
ek fan út ús hert: it Frysk is en bliuwt de taal wêryn it grutste
part fan ús ynwenners har utert. Dêrby jildt foaral jong leard, âld
dien. Foar ús kommunikaasje nei de ynwenners jildt: Al wa’t wend is Frysk te sprekken, hoecht him hjir net te
ferbrekken.5.Frysk yn de gemeentlike organisaasje, gemeentlike foarsjennings en de
iepenbiere romte5.1OrganisaasjeYn de gemeentlike organisaasje hawwe it Frysk en it Nederlânsk in
lykweardige posysje. Yn de mûnlinge kommunikaasje funksjonearje
beide talen sûnder swierrichheden njonken inoar. De realiteit bliuwt
lykwols dat it Nederlânsk as earste rykstaal in dominante posysje
ynnimt oangeande it Frysk as minderheidstaal. Op dit stuit ferrint
de skriftlike kommunikaasje sawat alhiel yn it Nederlânsk.Foar kommunikaasje mei ynwenners en organisaasjes jildt in
‘folgjend’ taalbelied. De gemeente fynt it belangryk om boargers op
in persoanlike wize fan tsjinst te wêzen. Hjirby is it fan belang
dat ynwenners harren frij fiele de meiwurkers yn har memmetaal,
Nederlânsk of Frysk, oan te sprekken. Leafst moatte se yn dy selde
taal te wurd stien wurde. Wy fine it wichtich dat er in positive
hâlding tsjinoer it Frysk kreëarre wurdt. De risseltaten fan de
enkête binne hjirby bemoedigjend.It Klante Kontakt Sintrum (KCC) nimt de tillefoan steefêst yn it
Nederlânsk op. Dat is yn it begjin fan de fúzje sa ôfpraat. As de
klant lykwols Frysk praat, dan kin de meiwurker yn it Frysk antwurd
jaan. It kin ek oarsom: as de KCC-meiwurker de romte krijt om yn it
Frysk de tillefoan op te nimmen sil it petear yn it Frysk plak fine,
útsein dan wannear de klant oanjout gjin Frysk te ferstean. Dan
wurdt fanselssprekkend oerskeakele nei it Nederlânsk. Griffy en organisaasje ûntfange jierliks 5 oant 10 offisjele brieven
dy’t yn it Frysk skreaun binne: allinnich ynstânsjes lykas de
Provinsje, inkele Fryske gemeenten, de Afûk, in inkele kulturele
ynstelling en sa no en dan in ynwenner stjoere ús in brief of e-mail
yn it Frysk. Oant no ta stjoere we gauris in brief of e-mail yn it Nederlânsk
werom . Dat kin oars. Der binne yn ús organisaasje frijwat amtners
dy ‘t wol Frysk skriuwe kinne, der moat fan profitearre wurde. It
beskikber stellen fan de staveringshifker kin der behelpsum by
wêze.By it (sluten)(foltrekken) fan in houlik of in partnerregistraasje
is it oan it pear om in kar te meitsjen yn hokker taal dat plak
fynt. De Bysûndere Ambtners Boargerlike Stân hawwe de akte sawol yn
it Nederlânsk as yn it Frysk beskikber en taspraken kinne yn beide
talen hâlden wurde. Dêr binne foarbylden foar beskikber.Beliedsstikken en notysjes oan it kolleezje wurde standert yn it
Nederlânsk skreaun. Ek de parseberjochten geane yn it Nederlânsk nei
bûten. Yn Skarsterlân wie it fêstlein dat beliedsnota’s en notysjes
foar it kolleezje yn it Frysk skreaun wurde mochten. Der wie lykwols
gjin prestaasje-ôfspraak oer makke. Yn De Fryske Marren bliuwt it
mooglik om beliedsstikken yn it Frysk oan te leverjen.Ús webside is alhiel Nederlânsktalich. Dat is dien út it eachpunt
fan tsjinstferliening. Elke ynwenner kin dan de ynformaasje ta him
nimme. Ynformaasje oer de Fryske Kultuer, it brûken fan it Frysk en
Frysk taalbelied yn syn algemienens moat lykwols in sichtber plak
krije op ús (gemeentlike) webside. Mei “banners” en oare “pop-ups”
kin it Frysk nei foaren brocht wurde. It pompebledsje, it “tútsje
fan Doutzen” kinne dêr foar brûkt wurde.Yn de gemeenterie (en yn kommisjegearkomsten) wurdt sawol Frysk as
Nederlânsk praat. De ferslaggen fine plak troch beslutelistkes. De
gearkomsten wurde ‘live’ útstjoerd en opnommen, wêrtroch elke
ynteressearre ynwenner der kennis fan nimme kin. 5.2Sichtber meitsjeNo’t de gemeenterie besluten hat dat ús gemeente fanôf july 2015 de
namme De Fryske Marren hawwe sil, sil dat ek sichtber makke
wurde.PlaknammebuordenDe Fryske gemeentenamme komt op de plaknammebuorden. Tagelyk sil dan
ek in kar makke wurde moatte oer hoe ’t de plaknammebuorden
ynrjochte wurde. Dêrby binne der 6 mooglikheden:
allinnich Fryske plaknammen (lykas Boarnsterhim;
Terherne)
de Fryske namme boppe en de Nederlânske namme ûnder (lykas
Gaasterlân-Sleat)
de Nederlânske namme boppe en de Fryske ûnder (lykas
Skarsterlân)
allinnich de Nederlânske namme (lykas Lemsterlân).
Trochgean lykas it no is, mei allinnich de nije namme fan de
gemeente ûnder de plaknamme.
Doarpen sels ien kear de kar jaan oan te jaan hoe’t se it ha
wolle.
Soenen wy rjocht dwaan oan it útgongspunt dat by in gemeentlike
fúzje de posysje fan it Frysk der net op efterút gean mei, dan soe
dat betsjutte kinne dat we kieze foar it model Boarnsterhim. Dat sil
ynhâlde dat er dan ek in offisjele plaknammewiziging foar alle
wenplakken oanfrege wurde moat. Soks hat hiel wat fuotten yn de
ierde. Boppedat sil dat droegen wurde moatte troch ús ynwenners. Mear rjocht oan de taalsituaasje yn ús gemeente dogge fariant 2 of
3, wêrby fariant 2 mear past by de Fryske namme fan ús gemeente.
Fariant 3 past mear by it feit dat de plaknammen offisjeel
Nederlânsk binne. Terherne hat in offisjele Fryske namme en dat
bliuwt sa. Der komt dan ek gjin Nederlânske oersetting fan.Foar fariant 5 kieze betsjut dat we kieze foar hanthavenjen fan it
besteande: inkeld de namme fan de gemeente feroaret, de plaknamme
bliuwt sa ‘t is. Dit jout nei alle gedachten de minste opskuor by de
ynwenners en hat as foardiel dat it Frysk (en ús ynwenners) der net
op efterút giet. Hjir is dan fan de fanút effisjinsje nei te
stribjen gelikensens gjin sprake. By fariant 6 jouwe wy romte oan ús
ynwenners om sels foar iens en altyd oan te jaan hoe’t se it ha
wolle. Dizze fariant kostet in protte, om’t er yn alle doarpen
offisjeel rieplachte wurde moat, mei in mooglike offisjele
plaknammewiziging fan gefolgen. It yn ien kear ferfangen fan alle
kombuorden kostet rûchwei € 60.000,-Oar gebrûk fan it FryskYn útwreidingsplannen fan ús doarpen wurde foar nije strjitten
Frysktalige nammen keazen, útsein wêr’t it op histoaryske grûnen net
past. Is der yn it ferline yn in útbreidingsplan al keazen foar
Nederlânsktalige strjitnammen, dan wurdt dat sa trochsetten.
Provinsjale Steaten hawwe yn 2006 Frysktalige nammen fêststeld foar
de marren, fearten en oare wetters yn Fryslân. Moai foarbyld fan Frysk yn ús gebouwen, is de oanklaaiïng fan
Woudstate , mei de tafels (Fryske Marren), de teksten op de muorren,
de nammenjouwing fan de sprekkeamers. Dy ynstek is ek op Herema
State ynset, mei de nammejouwing fan de gearkomsteromten.Bestjoerders en meiwurkers dy ‘t de gemeente fertsjintwurdigje en de
gemeente foar it fuotljocht bringe jouwe in Frysk tintsje oan it
aardichheidsje dat fuortjûn wurdt. Oanbefellings 5.1: OrganisaasjeBasis:
Fan al ús (fêste) meiwurkers mei ferwachte wurde dat sy it
Frysk ferstean. By fakatueres wurdt dêrom by de “werving en
seleksje” oanjûn, dat it ferstean fan it Frysk needsaaklik
is. Wa’t dat net kin moat ree wêze dat sa gau as mooglik te
learen.
De staveringshifker wurdt beskikber steld op alle
wurkplakken.
Om it brûken fan it Frysk yn de organisaasje te befoarderjen
kinne meiwurkers yn wurktiid en op kosten fan de wurkjouwer
op basis fan frijwilligens kursussen folgje om (better)
Frysk prate, lêze en skriuwe te kinnen. De kosten wurde
betelle út reguliere opliedingsbudzjetten.
It buordsje “Praat mar Frysk” krijt by de Resepsje in
opfallend plak, sadat it foar besikers dúdlik is dat sy
Frysk prate kinne. Dit jildt ek foar de servicepunten op De
Lemmer en yn Balk.
Houliken kinne sawol yn it Frysk as yn it Nederlânsk sletten
wurde. De Bysûndere Amtners fan de Boargerlike Stân binne
dêr op tarêd, de akten kinne yn beide talen beskikber steld
wurde.
Plus:
Wy fiere folgjend taalbelied. Om brieven en e-mails dy’t yn
it Frysk steld binne, beäntwurdzje te kinnen, wurde op de
ôfdielings de meiwurkers dy’t it Frysk goed behearskje, yn
kaart brocht. As hja dat wolle, kinne se “ambassadeur” foar
it Frysk wurde en de kollega’s behelpsum wêze by it skriuwen
fan in Frysktalige brief, wêr’t dat frege wurdt. Se krije
der fasiliteiten foar.
Beliedsnota’s en kolleezje-advizen kinne yn it Frysk opsteld
wurde.
Op ús webside komt ûnder de knop bestjoer en organisaasje in
haadstik oer it brûken fan it Frysk.De gemeentlike
organisaasje draacht soarch dat hja by sosjale media it
Frysk brûke wêr it kin.
De ynstruksje oan de KCC- meiwurkers wurdt sadanich
ferromme, dat de meiwurkers ek yn it Frysk de telefoan
opnimme kinne. Dêrnei is, binnen de mooglikheden fan de
KCC-meiwurker, de taal fan de klant liedend.
Yn parsekontakten wurdt, as it heal kin, it Frysk brûkt.
Plus/Plus
Wurdt op ynspraakjûnen of oare publyksbyienkomsten Frysk
praat, dan wurdt dat ek yn it Frysk fêstlein.
Ús webside kriget in folslein twatalich karakter, lykas
Littenseradiel. Kosten struktureel rûchwei € 15.000,- ekskl.
BTW
Parseberjochten wurde twatalich nei bûten brocht.
Wy kieze foar de plusfariant, dus ynklusyf de basisfariant,
omdat dizze realisearber binne yn ús organisaasje. De plus/plus
fariant giet ús, mei om de kostenaspekten, te fier.Oanbefellings 5.2 Sichtber meitsjeBasis
Kieze foar plaknammebuorden wêr’t allinnich de gemeentenamme
feroare wurdt.
Plus
Wy kieze foar twatalige plaknamme buorden, wêrby de Fryske
namme boppe de Nederlânske namme stiet. De beide nammen
binne gelikens fan grutte.Terherne bliuwt Terherne.Dit wurdt
útfierd as de buorden ferfongen wurde moatte.
Nije strjitten, oare geografyske úteringen en gemeentelike
gebouwen krije in Fryske namme, útsein dêr’t it op grûn fan
in beslút út it ferline net past. Is ien kear de kar makke
yn in útwreidingsgebiet of in bedriuwsterrein, dan wurdt dy
kar oanhâlden.
Represintaasje krijt in Frysk tintsje.
Yn de gemeente wurde 100% fan alle reklame/boubuorden (yn
eigendom fan de gemeente)yn it Frysk skreun, mei yn acht
nimmen fan de feiligens.
Yn de gemeente wurde alle Ynformaasjebuorden (yn eigendom
fan de gemeente) dûbbeldtallich. Dit giet mei yn de
reguliere ferfangingssyklus.
Plus/plus
Besteande Nederlânsktalige geografyske uteringen fan
gemeentlik eigendom krije in Fryske namme.Wy kieze foar de plusfariant. In keuze foar de
plus/plusfariant docht gjin rjocht oan de plurifoarme
gearstalling fan ús befolking.
6Frysk yn de mienskip6.1Meartaligens yn it ûnderwiis, it pjutteboartersplak en de
berne-opfangDe âlders binne ferantwurdlik foar it grut bringen fan har bern. Sy
bepale ek de taal wêryn dat plak fynt. Yn Fryslân praat minder dan de helte fan de âlders Frysk mei har
bern (48 %), wylst wat mear as de helte Frysk as memmetaal hat (54%)
. De kar foar hokfoar taal yn ’e hûs praat wurdt, bepaalt mei it
taalgebrûk yn ’e berne-opfang en it pjutteboartersplak. It is
wichtich dat âlders har bewust binne fan de foardielen dy’t
meartaligens hat, net allinnich foar Frysktalige bern, mar ek foar
Nederlânsktalige bern. De Jeugd Gezondheidszorg (it
Konsultaasjeburo), hat it earste kontakt mei jonge âlders. It kin
der, as adviseur op it mêd fan it opgroeien en de ûntwikkeling fan
bern, in stimulearjende rol yn spylje. Provinsje en gemeenten drage
hjiroan by troch aan jonge âlders “ it taaltaske”, it rêchsekje mei
Fryske (foarlês-)boekjes oan te bieden. De tiid op skoalle, fan pjutteboartersplak oant en mei it fuortset
ûnderwiis, en it beropsûnderwiis rist de learling ta op in plak yn
de maatskippij. Twa- of meartaligens is derby in pree, it draacht by
oan de yntellektuele ûntwikkeling, it makket dat bern mear
taalgefoel hawwe en it stimulearret de sosjale ûntwikkeling fan it
bern. It kolleezje wol derom meartalighied as beliedslyne
hantearre.a.Pjutte-opfang en FryskYn de pjutteboartersplakken en de berne-opfang yn ús gemeente, wurdt
it Frysk op ferskate wizen brûkt. By de Stichting Peuterspeelzalen
Gaasterlân-Sleat wurdt taalbelied fierd. Mei de pjutten wurdt troch
de fêste lieding Frysk of Nederlânsk praat. De juf dy’t steefêst
Frysk praat, lêst in Frysk ferhaaltsje foar, de bern leare Fryske
sankjes, troch in feste metoade. De Nederlânske juf docht dat yn it
Nederlânsk. Bern leare sa yn twa talen. De 7 pjutteboartersplakken
fan de Stichting binne sertifisearre. Yn it eardere Lemsterland
wurdt op in inkel pjutteboartersplak Frysk praat tsjin bern dy’t
Frysk prate. Der wurdt net sasear wurke mei fêste metoaden. Doomijn,
de nije útfierder fan it pjuttewurk yn fh. Lemsterland, is wol ree
om yn gearwurking mei it SFBO mear omtinken oan it Frysk yn de
pjutteboartersplakken te jaan.Yn fh. Skarsterlân wurdt op de pjutte- en berne-opfang fan SKIK al
in protte omtinken oan it Frysk jûn. Dizze organisaasje fiert bewust
meartaligens yn en wurdt derby stipe troch SFBO. Op 7 fan de 9
lokaasjes hat it sertifisearjen al west. Ek yn har personielsbelied
hâldt SKIK rekken mei twataligens.Gearwurkje mei de bibleteek jout de pjutte-opfang mooglikheden om op
’e hichte te bliuwen fan Frysktalige boekjes, dy’t brûkt wurde kinne
om foar te lêzen.b.UnderwiisNo’t de measte bern yn de pjutte-opfang it Frysk oanrikt krije, is
it goed dat dit op de basisskoalle in ferfolch krijt. Benammen om’t
meartaligens goed foar de taalûntwikkeling fan it bern is. Oer it
generaal kin men sizze dat de skoalbestjoeren oan de (minimum)
wetlike easken oangeande it Frysk foldogge. Útsein de trije skoallen
der’t in hiel bewuste kar makke is foar meartaligens, is der in grut
ferskaat oan hoe’t skoallen omgeane mei it Frysk. Gemeenten hawwe yn
it ferline jild beskikber steld foar de ynfiering fan “Studio F” as
taalmetoade Frysk yn it basisûnderwiis. De skoallen binne mei Studio
F bekend.De skoallen fan CBO Meilân hawwe taalbelied, en wurkje mei de Fryske
Taalrotonde as lesmetoade. Alle skoallen jouwe minimaal 1 oere Frysk
yn ’e wike oan alle groepen. Der is in netwurk fan
taalkoördinatoren. By de skoallen fan Nije Gaast wurdt faaks
‘folgjend’ it Frysk brûkt: praat in bern fan hûs út Frysk, dan praat
de juf fan groep ien en twa Frysk mei it bern. Yn de hegere groepen
wurdt it Nederlânsk de standert taal. Yn elke groep wurdt Frysk
jûn.By de “Gearhing” skoallen wurdt oeral al Frysk jûn, it tal minuten
yn ’e wike ferskilt per groep en net altyd wurdt dêrfoar in fêste
metoade sa as ‘Studio F’ brûkt. By Primus wurdt op alle skoallen oandacht oan it Frysk jûn. Faaks
brûkt men der ‘Studio F” as metoade. De 3 katolike skoallen fan de Bisschop Möllerstichting brûke foar it
Frysk meastentiids ‘Studio F’ en oar Afûk-materiaal. Alle groepen
krije Frysk. ’t Klimmerblêd hat foar de beukergroepen in Fryske
middei. Meartalige skoallenDe Lytse Mienskip (Haskerhoarne), De Stobbestjelp (Vegelinsoard), de
Tarissing (Aldehaske) en It Twaspan (Terkaple) binne trijetalige
skoallen. Foar trijetaligens is troch skoalle en âlders keazen, net
allinnich om’t de measte bern Frysk prate, mar ek om’t út ûndersyk
bliken dien hat, dat it goed is foar de resultaten fan it Nederlânsk
en fan it Frysk. Ek it Ingelsk hat foardiel fan dy oanpak (Fryske
Akademy 2006). It kolleezje wol om dy reden meartalighied yn it
ûnderwiis stimuleare.Nije lesmetoadeStudio F hat koartlyn it opfolger krigen: Spoar 8. Foar iut fuortset
ûnderwiis is der de lessesearje Searje 36. Beide metoades slute oan
by de digitalisearing fan it ûnderwiis.Gearwurking en stipeGearwurking mei de bibleteek is foar de skoallen wichtich. Fia de
skoalmediateken is in oantreklik oanbod fan foarlês, lês- en
printeboeken beskikber. Sûnt 1 augustus 2014 hat de Provinsje it foech de kearndoelen foar
it Frysk yn it ûnderwiis fêst te stellen en skoallen parsjeel
ûntheffing te jaan. Dit belied is noch yn ûntwikkeling. De ynspeksje
hâldt it tafersjoch. De Provinsje is ek drok mei it stâl jaan fan de
trochgeande “Learline Meartaligens”. De provinsje wol der oer ek
graach mei (it ûnderwiis yn) “De Fryske Marren” yn petear. Basisskoallen dyt ferlet ha fan stipe oangeande it Frysk, kinne
terjochte by it SFBO (groep 1 en 2) en it Taalsintrum Frysk fan
Cedin.Fuortset ûnderwiisYn it fuortset ûnderwiis kinne learlingen kieze foar it Frysk as
foarkarfak. Op de CSG Gaasterland wurdt der aktyf mei omgien:Ut de skoallegids fan it CSG:Frysk“Csg Gaasterland is in twatalige skoalle midden yn de
Súdwesthoeke. De learlingen meie wat de taal oanbelanget harsels
wêze en him of har yn de eigen taal úterje. Dit kin bûten de
lessen as ek, dêr’t it kin, yn de lessen. It Frysk is fiertaal,
de ynstruksjetaal sil yn de measte gefallen it Nederlânsk wêze.
It fak Fryske taal en kultuer wurdt yn alle learjierren oanbean.
Yn de earste klasse fan de ûnderbou is it in ferplicht fak, yn
de twadde klasse fan de ûnderbou kin it as karfak folge wurde,
faaks is dat in groep fan 10 oant 15 learlingen. Dêrnei kin it
fak yn de T-stream, fan klasse 3 ôf, as eksamenfak keazen wurde.
In lyts groepke docht eksamen. Fan de earste klasse oant en mei
de eksamenklassen wurdt der mei de metoade ‘Freemwurk’ in
trochgeande learline ta stân brocht.”Op it Bornego Joure krije de earsteklassers in heal jier
ien oere yn ’e wike Frysk. Fierder is der oandacht foar Fryske
taal en kultuer yn de projektwike mei aktiviteiten lykas Fryske
sporten en in besite oan it Museum Joure. De oare skoallen foar
it fuortset ûnderwiis (OSG Sevenwolden, Zuyderzee College) fiere
gjin taalbelied, de animo foar it Frysk is der (te)
leech.Yn 2014 wienen der yn Nederlân 83 learlingen dy’t eksamen Frysk dien
hawwe, yn 2015 wiene dat 85. Projekt Yntegraal gemeentelik ûnderwiisbeliedYn it ramt fan it bestjoersakkoart mei de Provinsje hawwe de Afûk en
Partoer de gemeente it oanbod dien om yn oparbeidzjen mei it fjild
te ûndersykjen wer’t kânsen en knipepunten lizze by meartaligens yn
it ûnderwiis. De útkomsten fan it projekt kinne as foarbyld tsjinje
foar oare gemeenten.Paragraaf 6.2 (Nije) ynwenners en folwoeksenenûnderwiis6.2(Nije) ynwenners en folwoeksenenûnderwiis..Frys skriuweSa as út it ûndersyk foar de Taalatlas blykt, is it persintaazje fan
de Fryske befolking dat Frysk skriuwe kin beheind. Dat jildt ek foar
De Fryske Marren. De Afûk biedt kursussen oan dat te learen. Ôfrûne
jier ha 2 groepen frijwilligers dy ‘t û.o. foar doarpskrantsjes
skriuwe, yn kursus ‘Skriuw mar Frysk’ oanbean krigen. 6.3De BiblioteekLêsbefoardering is in kearndoel fan de bibleteek. Dat docht de
biblioteek op ferskate wize, sa as meidwaan oan de Fryske boekewike,
it Frysk Fertel- en Foarlêsfestival en it Tomke-projekt. De
biblioteek Mar en Fean hat it besit en de útlien fan Fryske boeken
foar 2013 yn kaart brochtWe sjogge dat der yn de biblioteek fan Balk it faakst in Frysk boek
útliend wurdt, sawol foar de jongere bern as by de folwoeksenen. Dat
strookt mei it ûndersyk nei it gebrûk fan de Fryske taal. De
biblioteek hat in romme kolleksje Fryske boeken, fan streekromans,
ta poëzij en literatuer, fan printeboek ta dúdlike druk boeken. Ek
Fryske Dvd’s, sprutsen boeken en e-boeken binne beskikber.JeugdIn protte bern hâlde fan lêzen. Meastal sille dat Nederlânsktalige
boeken wêze, om’t dy op skoalle en thús mear foar it gripen lizze.
Om bern mear Frysk lêze te litten is it nedich it oanbod oan Fryske
berneboeken yn de biblioteek en yn de skoalmediateken goed tagonklik
te hâlden en oantreklik te presintearren. De biblioteek set har yn gearwurking mei oare partijen yn om it
Frysk by de bern te stimulearje. Sa is der in pjuttemoanne
(jannewaris) wêr’t Fryske printeboeken foar it fuortljocht brocht
wurde, der wurdt in Frysk Fertel- en Foarlêsfestival hâlden yn juny,
en troch it jier hinne wurdt oanheakke by it Tomke-projekt. Mei de
Ferteljas komme meiwurkers fan de biblioteek op de
pjutteboartersplakken om foar te lêzen.De jongerein fanôf 12 jier hat mear mei digitale media as mei
boeken. Troch e-boeken beskikber te meitsjen en oare media yn it
Frysk oan te bieden en maklik tagonklik te meitsjen, kin ek dizze
doelgroep mei it Frysk berikt wurde. FolwoeksenenBenammen de âldere ynwenners komme graach yn de biblioteek om in
Frysk boek te lienen. De biblioteek is ek in plak dêr’t men elkoar
treffe kin foar in boek, in praatsje en in bakje kofje. Lyksa komt
dizze groep ôf op de kulturele festiviteiten, sa as de Fryske
literêre jûnen, dy’t de bibleteek organisearret. Foar minsken mei in
fisuele beheining binne der sprutsen boeken en dúdlike druk boeken.
De bewenners fan de fersoargingshûzen wurde troch de biblioteken
fersjoen fan in kolleksje Fryske boeken. De biblioteek hat dertroch
ek yn it ramt fan de Wet Maatschappelijke Ondersteuning in wichtige
funksje.Útsein de âlders mei jonge bern, komme minder folwoeksenen nei de
biblioteek foar it lienen fan in Frysk boek. 6.4Keunst en kultuer: we litte ús sjenYn ús gemeente binne tal fan ferienings en organisaasjes dy’t har op
ferskate plakken hearre of sjen litte. As it om toaniel- en
iepenloftspulselskippen giet, brûkt men faaks it Frysk as
útfieringstaal. Sa’n 11 toanielselskippen út De Fryske Marren binne
oanslúten by de Stifting Amateurtoaniel Fryslân (STAF). Dizze
organisaasje stipet de selskippen troch in jierlikse toanielkriich
te hâlden, ferienings yn kontakt te bringen mei skriuwers fan
stikken, regisseurs ensfh. Ek it jongereintoaniel wurdt stimulearre.
As wy sjogge nei de nocht dy’t spilers en har publyk hawwe oan dizze
kulturele aktiviteiten en it belang dat it hat foar it libben hâlden
fan de Fryske taal, is it in goede saak hjir ek as gemeente stipe
oan te jaan. Dêrta kinne ek de mooglikheden yn it ramt fan Ljouwert
Kulturele Haadstêd 2018 en de ‘Gebiedsagenda’ fan de Provinsje
ûndersocht wurde.Foto fan Straverus, Tiid is in sirkel, iepenloftspul spiele
yn 2012 yn BantegeaYn de twa histoaryske wurkferbannen yn ús gemeente wurdt oandacht
jûn oan de lokale skiednis. Se bewarje in skat oan foto’s,
kranteknipsels, en oare dokuminten út it ferline wêr’t soms in
publikaasje út ferskynt. De Fryske taal wurdt der spitigernôch yn de
publikaasjes in bytsje brûkt. MediaOmrop Fryslân is perfoarst it wichtichste medium wêr’t it giet om it
bringen fan it Frysk by de minsken thús. Dat jildt foar alle
generaasjes. Der binne programma’s foar pjutten, skoalbern,
jongerein en de programmearring jout in grut ferskaat, sadat der
foar elkenien dy’t Frysk ferstiet wol in oanbod is.Neist de reguliere kranten as de Ljouwerter Krante en it Frysk
Deiblêd, binne ek de mear lokale kranten as de Jouster Courant, de
Zuid-Friesland en de Balkster Courant wichtige ynformaasje boarnen
foar ús ynwenners. Útsein in ynstjoerd stik fine we mar in lyts
bytsje Frysk yn de redaksjonele stikken. Dat is op de websiden fan
dizze kranten net oars. Moaie útsûndering wie MarrenNijs, dy’t in
knop Frysk op de webside hie. Derûnder in stikmannich nijsgjirrige
artikels oer it Frysk yn it deistich libben. Spitigernôch,
MarrenNijs is net mear.De lokale Omrop Spannenburg hat foar in grut part Frysktalige
programma’s, al wurdt der net altyd Frysk praat. Op ‘e webside wurdt
it nijs foaral yn it Nederlânsk brocht. Yn De Fryske Marren binne ferskate doarpskranten, dy’t troch
frijwilligers makke wurde. Dizze kranten wurde benammen troch de
âlderein goed lêzen. Om dêryn ek mear Fryske stikjes te krijen, is
yn it ôfrûne jier in kursus ‘Skriuw mar Frysk’ oanbean oan de
frijwillige skriuwers fan dizze kranten. Yn it seizoen 2014 – 2015
krijt dizze kursus noch in ferfolch. 6.5Soarch en wolwezenDe soarch is in terrein dat bot yn beweging is. Dêr't de minsken
altyd rekkenje koenen op it rjocht op soarch is dat no oan it
omkearen, der wurdt mear sjoen nei wat minsken en har omjouwing sels
kinne en wat der fanút frijwilligerswurk en basisfoarsjennings dien
wurde kin, foardat der sprake is fan soarch fan de oerheid. Dizze
feroaring yn belied betsjut dat kommunikaasje oer en yn de soarch
hieltiid wichtiger wurdt. Taal spilet derby in grutte rol. It
ûndersyk ‘Hokker taal prate jo’ fan de Afûk lit it folgjende sjen. Taal is beskiedend foar it wolwêzen fan de soarchfregers. Fiel ik my
thús, fielt it fertroud, bin ik op myn gemak? Dat is wichtich foar
minsken. En dat gefoel hinget gear mei de taal dy’t praat wurdt
tusken soarchfregers en fersoargjende. De taal dy’t brûkt wurdt is
in wichtige faktor yn soarchsitewaasjes. Derneist is it sa dat taal
de ôfstân tusken fersoargjende en soarchfreger bepaalt. Mei de thússoarch meiwurkster praat men Frysk, mei de medysk
spesjalist Nederlânsk. Dat kin in bewuste kar wêze en fanwege
statusferskil. Soarchfreger en fersoargjende regelje ûnderling
hokker taal as sy brûke. Meastal past de fersoargjende him/har dêrby
oan, oan de taal fan de soarchfreger. In goed kontakt en in goede
relaasje hingje wer gear mei de kwaliteit fan de soarch. Aktiviteitenbegelieders yn soarchynstellings organisearje ferskate
aktiviteiten foar bewenners, sa as ûntspannings- as terapeutyske
aktiviteiten. Ek by dy aktiviteiten is taal tige wichtich sa as by
de minsken mei ferlies fan it ûnthâld.Ek yn it wolwêzenswurk is it belangryk dat meiwurkers de taal
sprekke fan de groepen dêr’t men kontakt mei hat: it giet dan om de
jongerein- en maatskiplikwurkers, en de âldereinadfiseurs. It jildt
ek foar de frijwilligers dy’t op dat stik fan saken wurksum
binne.De stifting Fryske Oekumenyske Tsjerketsjinsten (Stifting FOET)
hâldt ien kear yn ‘e moanne in Fryske oekumenyske tsjerketsjinst yn
de Súdwesthoeke. Oekumene stiet dêrby foarop, mar it Frysk is, as
famyljetaal, de biningsfaktor foar de tsjerkegongers fan ferskate
eftergrûn. 6.6Rol fan de gemeenteTroch it subzydzjebelied kin de gemeente stjoere op ferwachte ynset
fan organisaasjes. Yn de subzydzjebetinksten kin it stimulearjen fan
it Frysk in ûnderwerp wêze. Mei in beheind tal organisaasjes wolle
we ôfspraken meitsje oer it Frysk. Dat binne ynstellingen dy’t
ferbûn binne mei de Fryske taal, sa as de Afûk, de stifting
Frysktalige BerneOpfang, Bibliotheek Mar en Fean en de
Jeugdsûnenssoarch (Konsultaasjeburo). Dat betsjut net dat wy it net wichtich fine dat oare al as net troch
ús subsidiearre organisaasjes it Frysk brûke en in waarm hert
tadrage. Dat moat eins fanselssprekkend wêze: se binne der foar ús
ynwenners en as de mearderheid fan ús ynwenners Frysk praat, dan mei
dat fan de organisaasjes ek ferwachte wurde. Oanbefellings haadstik 6. Frysk yn de mienskipBasis
De gemeente wol meartalighied stimuleare. Derom is it
belangryk dat âlders goed op ‘e hichte binne fan de
mearwearde fan meartalichheid. Dit moat troch alle
organisaasjes, dy har op jeugd rjochtsje, goed nei foaren
brocht wurde. Yn it LEA wurde der ôfspraken oer makke.
De gemeente draacht yn it ramt fan de taaluntwikkeling fan
it jonge bern, by yn de kosten fan it ‘Tomke-projekt’ foar
pjutten en beukers. Hjir binne mearjierrige ôfspraken oer
makke mei Bibleteekservice Fryslân en de Afûk. De bijdrage
is € 0,055 de ynwenner. Kosten om-ende-by € 2.800,- it
jier.
De gemeente wol tegearre mei it ûnderwiis kieze foar in goed
brûkbere metoade foar it Frysk op de basisskoalle.
De biblioteek hat in wichtige taak by it stimulearjen fan de
Fryske taal en kultuer. It goed tagonklik hâlden fan Fryske
boeken en oare media foar de ferskate doelgroepen is dêrta
fan grut belang, lykas gearwurking mei ûnderwiis en
pjutteopfang. Troch mei te dwaan oan de Fryske Boekewike, it
Fertel- en Foarlêsfestival en oare
lêsbefoarderingsaktiviteiten foar it Frysk lit de bibleteek
dat ek sjen. De gemeente subsidiearret de bibleteek. In part
fan de subsydzje kin brûkt wurde foar it fersterkjen fan it
Frysk.
Plus
De gemeente wol yn gearwurking mei de organisaasjes de
trochgeande learline foar it Frysk - fan it
pjuttewurk/berne-opfang oan’t en mei it fuortset ûnderwiis -
stimulearje sadanich dat de bern it Frysk goed oanrikt
krije.
As der by de soarch- en wolwêzensynstellings ferlet is fan
in kursus Frysk foar meiwurkers dy wurksum binne foar de
Wmo, dan kin der yn oparbeidzjen mei de Afûk in kursus Frysk
foar organisearre wurde. Oer de ferdieling fan de kosten
wurde neiere ôfspraken makke.
Foar bysûndere projekten fan ferieningen en doarpen, dy de
Fryske taal en kultuer foar it fuotljocht bringe en
útstrieling hawwe, wurdt jierliks in priis útrikt. Hjirfoar
is in budzjet fan € 750,- beskikber.
De gemeentlike organisaasje belûkt de Pleatselike Belangen
en de skoallen by it brûkern fan it Frysk en de rol fan it
frysk yn de gemeente.
Plus/plus
De gemeente makket it mooglik foar frijwilligers om in
kursus skriuw mar Frysk te folgjen. Kosten rûchwei €
1.800,-
Nije ynwenners fan bûten Fryslân krije de mooglikheid it
Frysk te learen.
We kieze fanwege it kostenaspekt foar de plusfariant, ynklusyf
de basisfariant.7Subsydzjes foar aktiviteiten
Bibleteek Service Fryslân ûntfangt jierliks in subsydzje fan €
0,055 de ynwenner foar it Tomke-projekt op de
pjutteboartersplakken en de berneopfang en de ûnderbou fan it
basisûnderwiis. Rûchwei € 2.800,-
Foar in bysûnder projekt op it mêd fan Fryske taal en kultuer
wurdt jierliks in priis útrikt. Hjirfoar is in bedrach fan €
750,- beskikber
De Afûk kriget jierliks in maksimale subsydzje fan € 1.560,-
foar it oanbieden fan twa kursussen Frysk. Derby wurdt
prioriteit jûn oan meiwurkers dy’t wurksum binne yn de soarch of
foar de Wmo.
8Planning en rapportaazjesIt kolleezje stelt jierliks in útfieringsplan fêst op basis fan de
feststelde kaders út de nota Frysk Taalbelied. Dit wurdt meinommen yn it
jierplan fan de ôfdieling Samenleving.Bylâns de reguliere planning en controlsyklus wurdt oan de Rie
rapportearre. Taheakke 1
Tabel 1. Fries in de organisatie van De Fryske MarrenIk versta FriesIk spreek Friesik lees Friesik schrijf FriesAfdelingBedrijfsvoeringuitstekend en goed57403110redelijk351111een beetje, niet01518396060Publiekszakenuitstekend en goed2922134redelijk0696een beetje, niet017192929Ruimtelijk beheeruitstekend en goed4537216redelijk141612een beetje, niet059284646Ruimtelijke ontwikkelinguitstekend en goed2419155redelijk1455een beetje, niet136162626Samenlevinguitstekend en goed2719105redelijk4196een beetje, niet01112203131Staf/directie/griffieuitstekend en goed4311redelijk1010een beetje, niet023455VVHuitstekend en goed191381redelijk0146een beetje, niet057121919totaal216
Taheakke 2Samenvatting van de uitkomsten van de discussie over de stellingen
besproken in de bijeenkomst over het Fries Taalbeleid d.d. 11 november 2014
te Lemmer.Aanwezig: Jelle Bangma, Cedin; Geert Heerschop, CBO Meilân; Bennie Ludema, tonielfer.St.
Martinus, Herjan Reuten, Zuyderzee College Lemmer; Marjon Keetman, Thea Groen en
Jannita Berghout, peuterspeelzalen Doomijn, Jitske Mulder, st Peuterspeelzalen
Gaasterlân-Sleat, Jelle Posthumus, it Toanhûs, Yteke Hoekstra, Nije Gaast, Bert
Kampherbeek, Primus; Louise Wiersma, SKIK; Hans Eisma, Omrop Spannenburg, Sytske
de Boer, SFBO.Riedsleden: Geeske Holtrop, CDA; Jochum Meester, Gerda de Vries, Jeltsje
Piersma, Johannes de Vries (schaduwfractie), FNPWethâlder Durk Durksz, Jelle Lemstra en Ypie Kroes.Stelling 1: Jong geleerd is oud gedaan: DFM moet bij het Fries
prioriteit geven aan de jeugd.Mee eens; steek in op het jonge kind. Prioriteit geven aan meertaligheid, niet
aan het Fries op zich. De gemeente moet ruimte bieden aan meertalig onderwijs.
Er wordt al veel aan tweetaligheid gedaan op de peuterspeelzalen. Taaltaske en
aanbod in de bibliotheek in stand houden, stimuleren meertaligheid bij de ouders
via het Consultatiebureau. Logopedisten voorlichten over meerwaarde van
meertaligheid. Belang van doorgaande lijn van de peuteropvang tot voortgezet
onderwijs, het begint bij de ouders. Primus heeft 2 meertalige scholen, sluit
aan bij meertalige peuteropvang van SKIK. Als jonge kinderen Fries aangeboden
krijgen, worden ouders daarin meegenomen. Ook laten zien dat we trots zijn op
onze taal. De organisaties die ondersteuning bieden aan scholen en kinderopvang
voor het stimuleren van meertaligheid moeten door de Provincie gefaciliteerd
worden.Stelling 2: Meertaligheid geeft kinderen een voorsprong op
school.Deze stelling is wat te kort om de bocht: meertaligheid werkt positief op de
taalontwikkeling en het creatief denken bij het kind. Is niet alleen van belang
voor de schoolcarrière, maar voor verdere leven. Is wetenschappelijk aangetoond.
Maar dit is niet bij veel ouders bekend. Bij hen nog herinneringen aan slechte
ervaringen op school. Vroeg beginnen met meertaligheid, tussen 4 en 7 jaar gaat
de taalontwikkeling het snelst. Taal is communiceren. Meertaligheid niet
verengen tot Fries en Nederlands. Meertaligheid kan ook Nederlands, Fries en
Duits zijn. Het feit dat Friezen meerdere talen spreken is een mooi
promotiemiddel. Stelling 3: Voor een dubbeltje op de eerste rang: is met weinig
budget wel taalbeleid mogelijk? Of is het “lûken oan in dea hynder”?De
gemeenteraad moet echt kiezen, niet van alles een beetje, maar insteken op het
jonge kind, de peuterspeelzalen en de kinderopvang en de organisaties die
ondersteuning bieden. Afspraken voor meerdere jaren vastleggen. Geld is niet het
belangrijkste: het gaat om een positieve grondhouding t.o.v. het Fries. Zo kun
je met weinig middelen een “Fryske wyke” houden. Het gaat er ook om het Fries
zichtbaar te maken en te houden. Dat kan bv. door organisaties uit te nodigen
met projecten te komen en daarvoor een prijs beschikbaar te stellen
(wisselbokaal?)Stelling 4: Fan ûnder op: nieuwe culturele initiatieven voor het
Fries komen van de dorpen en de verenigingen.Lastig verhaal, verenigingen en dorpen hebben meestal hun eigen dingen. Aan de
andere kant gebeurt er ook al veel, bv toneelverenigingen die alleen Friese
stukken spelen en jeugd daarbij betrekken. Een (gemeente brede?) Fryske wyke zou
goed passen. Maar dat moet wel georganiseerd en gecoördineerd worden. Taak
gemeente? Cultuur is de basis, trots zijn op je taal. Sportverenigingen zijn
meestal niet taalbewust. De trainer spreekt vaak Nederlands tegen de kinderen,
ook al is hij zelf Fries en de kinderen ook (status). Je kunt het daar met de
sportverenigingen over hebben.Stelling 5. Van nieuwe inwoners mag je verwachten dat ze leren het
Fries te verstaan. Wel mogelijkheid bieden en stimuleren, maar niet afdwingbaar. Soms gaat het van
zelf, m.n. als er kinderen zijn die het Fries meenemen van peuterspeelzaal of
school. Actief een lichtvoetige cursus aan niet-Friezen aanbieden. Spreken we de
nieuwe inwoners er op aan? Zijn we zelf niet te bescheiden en schakelen we niet
al te snel over naar het Nederlands in een gesprek met niet-Fries taligen.1 Ynlieding en oanlieding Kieze 2 Wat is ús fisy, hoe sjogge wy it plak fan it Frysk yn ús mienskip
ek op lange termyn? 3 Wetlike kaders en de rânebetingsten 3.1 Europeesk Hânfêst. 3.2 Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer 2013-2018 3.3 Bestjoersakkoart mei de Provinsje. 3.4 Wet Gebrûk Fryske Taal 3.5 Harmonisaasje fan belied 3.6 Finânsjes en personiele kapasiteit 4. It gebrûk fan it Frysk yn it deistich libben yn De Fryske Marren
en yn de gemeentlike organisaasje. 4.1 De Fryske Marren 4.2 Enkête ûnder meiwurkers De Fryske Marren 5. Frysk yn de gemeentlike organisaasje, gemeentlike foarsjennings en
de iepenbiere romte 5.1 Organisaasje 5.2 Sichtber meitsje Plaknammebuorden Oar gebrûk fan it Frysk Oanbefellings 5.1: Organisaasje Oanbefellings 5.2 Sichtber meitsje 6 Frysk yn de mienskip 6.1 Meartaligens yn it ûnderwiis, it pjutteboartersplak en de
berne-opfang a. Pjutte-opfang en Frysk b. Underwiis Meartalige skoallen Nije lesmetoade Gearwurking en stipe Fuortset ûnderwiis Projekt Yntegraal gemeentelik ûnderwiisbelied 6.2 (Nije) ynwenners en folwoeksenenûnderwiis Frys skriuwe 6.3 De Biblioteek Jeugd Folwoeksenen 6.4 Keunst en kultuer: we litte ús sjen Media 6.5 Soarch en wolwezen 6.6 Rol fan de gemeente Oanbefellings haadstik 6. Frysk yn de mienskip 7 Subsydzjes foar aktiviteiten 8 Planning en rapportaazjes