CVDR413313_1Beleidsnota Archeologie UrknlregelingUrk2017-11-07UrkGemeentebladBeleidsnota Archeologie UrkWet Archeologische MonumentenzorgWet Ruimtelijke Ordeninggemeenteraadruimtelijke ordening, verkeer en vervoer2015-12-17De tekst in dit document is vrij van auteursrecht en
databankrecht2016-01-01Onbekend2015.07115ruimtelijke ordeningGeenGeenexb-2017-51598exb-2017-51599Beleidsnota Archeologie Urk1.Inleiding en doelstelling projectDe gemeente Urk heeft aangegeven te willen komen tot een
archeologiebeleid, voortbouwend op de reeds opgestelde Archeologische
Basiskaart Urk (ABU). Naar aanleiding van de uitbreiding van het grondgebied van de gemeente
in 2001 is een archeologische basiskaart gemaakt. Deze is door de Raad
in 2005 vastgesteld. De basiskaart geeft aan waar archeologische waarden
in de bodem van het grondgebied van Urk kunnen voorkomen. Naast een
basiskaart is een beleidskaart noodzakelijk, die aangeeft hoe met deze
waarden dient te worden omgegaan binnen bestemmingsplannen. De gemeente
is autonoom in haar archeologiebeleid mits de beslissing hieromtrent
goed gemotiveerd wordt. Stelt de gemeente geen beleid vast dan is de
landelijke wetgeving van kracht die uitgaat van het basisprincipe dat
archeologische bodemschatten ‘in situ’ bewaard dienen te worden en dat
de ‘verstoorder’ betaalt. Is door planontwikkeling het niet mogelijk om
de bodemschatten ongeroerd te laten dan dient een ‘veiligstellende
opgraving’ te worden verricht. Omdat een veiligstellende archeologische opgraving kostbaar en
tijdrovend is, is de archeologische basiskaart van 2005 nog eens
kritisch bekeken. Dit heeft met name geresulteerd in een verkleining van
het gebied met een hoge archeologische verwachting langs de Urkerweg.
Ook zijn op het oude eiland gradaties (zone´s) aangebracht m.b.t. de
mate van archeologische vindplaatsen. De voorliggende Archeologische Beleidskaart Urk is een vertaling van de
al bestaande en bijgewerkte Archeologische waarden- en
verwachtingenkaart. Op de voorliggende beleidskaart worden per
verwachtingseenheid de vergunningplicht, de oppervlakte en diepte
vrijstelling en de te stellen randvoorwaarden aan archeologisch
onderzoek benoemd. Het primaire doel van een archeologiebeleid is het inzichtelijk maken
van de aanwezige waarden, en eventueel daaruit voortvloeiende
beperkingen, voor de spelers binnen de ruimtelijke ordening. Voor het rapport is gebruik gemaakt van de bestaande rapportage voor de
ABU (Oudhof en Gouw 2003). Deze teksten zijn te herkennen aan de
inspringing en het kleine lettertype.2.Juridische en planologische inkadering
archeologiebeleidIn dit hoofdstuk wordt het kader geschetst waarbinnen de gemeente Urk
haar eigen archeologiebeleid kan opstellen.2.1 RijkWet op de archeologische monumentenzorg (WAMZ)De Wet op de Archeologische Monumentenzorg is de Nederlandse uitwerking
van het Europese Verdrag van Malta (Valetta). De wet is een raamwet die
gezien moet worden als een verzameling van aanpassingen en wijzigingen
binnen bestaande wetten, te weten: een wijziging van de monumentenwet
1988, de wet milieubeheer, de woningwet en de ontgrondingenwet. De WAMZ regelt hoe rijk, provincie en gemeente bij hun ruimtelijke
plannen rekening moeten houden met het erfgoed in de bodem. De uitgangspunten zijn:
Archeologische waarden zoveel mogelijk in de bodem (in situ)
bewaren.
Vroeg in de ruimtelijke ordening al rekening houden met
archeologie. Dit houdt in een verplichting tot vooronderzoek bij
werkzaamheden die de grond gaan verstoren. De invoering hiervan
wordt geregeld via bestemmingsplannen en vrijstellingen, de
mer-plichtige activiteiten en ontgrondingen.
Bodemverstoorders betalen archeologisch onderzoek en mogelijke
opgravingen (principe verstoorder betaalt).
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) –en namens deze
de Rijksdienst voor het Cultureelerfgoed - is vanuit de Wamz wettelijk
adviseur voor de Commissie voor de milieueffectrapportage. In de
praktijk treedt de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) zeer
terughoudend op.Op grond van artikel 3, lid 1, in de Monumentenwet 1988
kan de minister van OCW beschermdemonumenten aanwijzen. Bodemingrepen op
wettelijk beschermde monumenten zijn op grond vanartikel 11, lid 2
vergunningplichtig. De gemeente Urk kent echter geen vanuit het Rijk
aangewezen wettelijk beschermde archeologische terreinen.Het Rijk neemt via de RCE deel aan de Planologische OmgevingsCommissie
Flevoland (POCF). Hierin heeft de RCE een adviesfunctie. De RCE ziet er
via de POCF op toe dat provincie en gemeenten in hun plannen rekening
houden met het behoud van belangrijke archeologische waarden. Als
advieskader hiervoor hanteert de RCE de Archeologische Monumentenkaart
(AMK), de Indicatieve Kaart Archeologische Waarden (IKAW) en het
centraal Archeologische Informatiesysteem (ARCHIS). In 2016 bundelt de Erfgoedwet bestaande wet- en regelgeving voor behoud
en beheer van het cultureel erfgoed in Nederland. Bovendien worden er
een aantal nieuwe bepalingen aan toegevoegd. Samen met de nieuwe
Omgevingswet maakt de Erfgoedwet een integrale bescherming van het
cultureel erfgoed mogelijk. 2.2 ProvincieSinds de invoering van de WAMZ en de nieuwe Wro is de provincie alleen
nog bevoegd gezag voor archeologie bij ontgrondingsvergunningen. Bij
hoge uitzondering treedt de provincie ook binnen de
omgevingsvergunningsprocedure als bevoegd gezag op. Wel heeft de
provincie Flevoland grote invloed verkregen op de archeologie binnen het
omgevingsvergunningstraject door hierover expliciete regels op te nemen
in het Omgevingsplan Flevoland 2006, in de
Cultuurnota-2013-2016en in de
Beleidsregel archeologie en ruimtelijke ordening
2008.De Verordening voor de fysieke leefomgeving
Flevoland bevat geen voorschriften ten aanzien van de
gemeentelijke planprocedures, maar wel ten aanzien van de archeologische
onderzoeksplicht bij ontgrondingsvergunningaanvragen.Kort worden de belangrijkste aspecten uit het provinciale omgevingsplan
en de beleidsregel aangehaald.Omgevingsplan Flevoland 2006“In het archeologiebeleid maakt de provincie een onderscheid in
Provinciaal Archeologische en Aardkundige Kerngebieden (PArK'en),
archeologische aandachtsgebieden en de Top-10 archeologische
locaties. Deze gebieden en locaties acht de provincie van
provinciaal belang. De provincie zal het beleid voor de PArK'en en
de Top-10 archeologische locaties nader uitwerken. De uitwerking van
de archeologische aandachtsgebieden is een gemeentelijke
verantwoordelijkheid. Er zijn vier PArK'en, te weten:
Rivierduingebied Swifterbant, Unesco-monument Schokland,
Urk en omgeving en Omgeving
Kuinderschans en Kuinderburchten. De provincie richt zich in PArK'en
op de ontsluiting en integrale instandhouding van de archeologische
waarden in samenhang met aardkundige en landschappelijke waarden.
Dit betekent dat archeologische waarden in PArK'en in principe niet
mogen worden geroerd. Aanvullend hierop en voor zover noodzakelijk
en mogelijk, nemen de provincie en gebiedspartners in PArK'en
maatregelen om de achteruitgang in kwaliteit van archeologische
waarden, als gevolg van bijvoorbeeld verdroging en verzuring, te
stoppen dan wel te vertragen. In 2015 moet sprake zijn van
structurele ontsluiting, bescherming en beheer (monitoring en
instandhouding) van alle PArK'en. Naast de PArK'en heeft de provincie een Top-10 van
archeologische locaties samengesteld uit de vele honderden
archeologische locaties die Flevoland rijk is. De Top-10
vertegenwoordigt een dwarsdoorsnede van de Flevolandse archeologie.
De provincie vindt het van wezenlijk belang dat de Top-10 locaties
behouden blijven. In de bescherming en instandhouding van
individuele archeologische locaties geeft de provincie voorrang aan
de Top-10 locaties. Archeologische aandachtsgebieden zijn gebieden
met een relatief hoge dichtheid aan goed geconserveerde
archeologische waarden. Zij omvatten delen van de prehistorische
stroomgebieden van de Vecht, IJssel en Eem, waarin onder andere
nederzettingen van de Swifterbantcultuur liggen. De inzet in
archeologische aandachtsgebieden beperkt zich tot het opsporen en
het planologisch beschermen, dan wel - indien niet anders mogelijk -
opgraven van individuele archeologische waarden. Terreinen die op de
landelijke Archeologische MonumentenKaart (AMK) staan vallen onder
de aandachtsgebieden, met dien verstande dat ze in principe altijd
planologische bescherming moeten krijgen.”Beleidsregel archeologie en ruimtelijke ordening
2008In beleidsregel geven GS aan hoe zij verwachten dat gemeenten met de
archeologische waarden, zoals omschreven in het Omgevingsplan Flevoland
2006, omgaan. De beleidsregels geven ook aan in welke gevallen
Gedeputeerde Staten zienswijzen zullen indienen.“In bestemmingsplannen, projectbesluiten, wijzigings- en
uitwerkingsplannnen dienen behoudenswaardige archeologische waarden
en hoge archeologische verwachtingen te zijn gekoppeld aan het
bouwverbod en/of te zijn opgenomen in stelsels van
aanlegvergunningen, waarbij ingrepen die de archeologische waarde of
verwachting kunnen beschadigen, vernietigen of
ontoegankelijk maken,
vergunningplichtig moeten zijn.”“In ieder geval behoudenswaardig zijn archeologische waarden
die op de Archeologische MonumentenKaart (AMK) staan. In de
Provinciale Archeologische en Aardkundige Kerngebieden (PArK‘en) is
sprake van archeologische ensembles. Dat wil zeggen dat
archeologische waarden die in deze gebieden liggen op het
KNA-waarderingscriterium ‘ensemblewaarde’ altijd hoog scoren (i.e.
een maximale score van 3).”“In principe mogen behoudenswaardige archeologische waarden
niet worden geroerd of verstoord. Maar indien niet anders mogelijk,
dat wil zeggen in het geval van een ‘zwaarder wegend belang’, mogen
behoudenswaardige archeologische waarden worden veiliggesteld door
middel van archeologische opgraving. In de afweging of er sprake is
van een zwaarder wegend belang weegt een collectief belang zwaarder
dan een individueel belang en weegt een situatie waarvoor geen
alternatieven zijn zwaarder dan een situatie waarvoor wel
alternatieven zijn. Per geval zal Gedeputeerde Staten beoordelen in
hoeverre er sprake is van een zwaarder wegend
belang.”Het aanwijzen van een attentiegebied is een wettelijk recht (instrument)
dat de provincie toekomt. In het archeologiebeleid van de provincie
Flevoland wordt het aanwijzen van een attentiegebeid wel als
mogelijkheid genoemd, maar in de praktijk zelden toegepast. De provincie
Flevoland heeft in haar beleid (omgevingsplan) geen attentiegebieden
aangewezen, maar wel aandachtsgebieden: de PArK’en. Dit verschil in
terminologie is essentieel, want een aandachtsgebied is geen wettelijk
instrument en kan niet worden ingezet als juridische en beschermende
maatregel. Wel beschikt de provincie op grond van de Wro over het recht
zienswijzen in te dienen op bestemmingsplannen en aansluitend een
reactieve aanwijzing te geven indien de gemeente naar het oordeel van de
provincie onvoldoende recht doet aan de provinciale belangen. Met een
reactieve aanwijzing stelt de provincie delen van een gemeentelijk
bestemmingsplan buiten werking. Daarmee wordt een gemeente alsnog
gedwongen uitvoering te geven aan het provinciale omgevingsplan.Daarnaast beschikt de provincie over bevoegdheden ten aanzien van het
bekendmaken van een voorbereidingsbesluit, het opstellen van een
inpassingsplan en het opstellen van een verordening.Feitelijk dwingt de provincie Flevoland via het omgevingsplan en de
beleidsregel de provinciale visie ten aanzien van de omgang met
archeologie één-op-één over te nemen in gemeentelijke
bestemmingsplannen. Vooroverleg met de provincie is dus van belang bij
het tot stand komen van het archeologiebeleid, zodat er voor de
provincie geen reden meer is om gebruik te maken van de haar toegekende
instrumenten.2.3 GemeenteBinnen het wettelijk kader hebben de gemeenten de verantwoordelijkheid
gekregen om zorg te dragen voor een goede omgang met archeologisch
erfgoed binnen hun grondgebied. Tegen deze achtergrond is de
belangrijkste stap het opstellen en actueel houden van beleid, waarin
wordt geregeld hoe binnen de gemeente wordt omgegaan met het
archeologisch bodemarchief. Een dergelijk gemeentelijk beleid dient
zodanig te worden opgesteld dat het aansluit bij de wettelijk bepaalde
uitgangspunten met betrekking tot de AMZ. De gemeente wordt daarmee het
bevoegd gezag inzake archeologie. Met onderhavig beleid neemt de
gemeente Urk haar verantwoordelijkheid voor een zorgzame omgang met het
archeologisch erfgoed in balans met alle andere maatschappelijke
belangen. BestemmingsplanHet bestemmingsplan is een juridisch document dat de ruimtelijke
ordening bepaalt. Een bestemmingsplan geeft de "bestemming" van een
gebied of de bestemmingen in dat gebied aan. Het projectgebied omvat
verschillende bestemmingsplannen in verschillende gemeenten. Per
bestemmingsplan zijn verschillende voorwaarden verbonden op het gebied
van archeologie. Op de plankaart geeft de gemeente het gebied of de gebieden met
archeologische (verwachtings)waarde aan. Dit kan via de aanduiding
“Waarde-Archeologie-X”. Deze aanduiding moet in de planregels bij de
desbetreffende (dubbel)bestemming terugkomen. Bij de
doeleindenomschrijving wordt dan vermeld dat de gronden mede zijn
bestemd voor het behoud van archeologische waarden.De dubbelbestemmingen archeologie zijn gekoppeld aan oppervlakte- en
dieptecriteria die aangeven welke ingrepen
(omgevings)vergunningsplichtig zijn en welke niet (zie hiervoor
hoofdstuk 5.2). 2.4 Externe middelen om archeologie goed in bestemmingsplannen te
verankerenDiverse partijen kunnen bezwaar maken tegen een voorgenomen
bestemmingsplan van Urk: Rijk, provincie, burgers en
belangenorganisaties. Binnen de gemeente Urk is er geen vereniging of
belangenorganisatie die zich direct inzet voor de archeologie. Wel is er
een stichting ‘vrienden van Urk’ die zich inzet voor de historische
aspecten. In onderstaande tabel wordt uiteengezet welke instrumenten de
verschillende groepen eventueel hebben om bezwaar te maken tegen
bestemmingsplannen.
Instrument/middelRelevante wet voor UrkDoor wieZienswijzeWro art 3.6 lid 4Burgers/belangenorganisatiesProvincieRijkBelangenorganisatiesBezwaar bij de gemeente UrkAwb afd 3.4Een ieder die een zienswijze heeft ingediendBeroep bij de administratieve rechterAwb afd 3.4IdemHoger beroep bij de Raad van StateAwb afd 3.4IdemAanwijzing (buiten werking stellen deel gemeentelijk
bestemmingsplan)Wabo art 4.2Provincie en het RijkVoorbereidingsbesluit inpassingsplanWro art 4.2Provincie of het Rijk Inpassingsplan (aanvulling/vervanging op/van
gemeentelijk bestemmingsplan. GS wordt gevoegd
gezag)Wabo art 3.26 lid 1Provincie en het RijkVerordening of amvb (nadere regels stellen aan
gemeentelijk bestemmingsplan)Wabo art 4.1Provincie resp. het RijkOntgrondingsvergunning (indirect)OntgrondingswetProvincie
3.Overzicht van aanwezige archeologische waarden en uitgevoerd
onderzoekIn onderstaande tabel wordt aangegeven in welke hoeveelheden bepaalde
archeologische zaken op Urk voorkomen. De aansluitende tekst licht deze
zaken toe.
Beschermd dorpsgezichtOp 30 juni 2007 werd het voormalige eiland Urk door de ministers
Plasterk en Cramer, op grond van de Monumentenwet, aangewezen als
beschermd dorpsgezicht. De aanwijzing tot beschermd dorpsgezicht houdt
o.a. in dat de bebouwingskarakteristiek in het dorp (Wijk 1 t/m 8 en
Bornholmlaan) vanwege schoonheid en samenhang niet zomaar gesloopt,
gewijzigd of verbouwd mag worden. Hiervoor is toestemming dan wel een
omgevingsvergunning nodig. De aanvraag omgevingvergunning wordt o.a.
getoetst aan de Welstandsnota en het Beeldkwaliteitplan. De
Welstandsnota geeft aan dat in de historische omgeving van het oude dorp
slechts traditionele materialen mogen worden gebruikt. Alleen bij gewoon
onderhoud, zonder dat het materiaal en/of de kleur en/of de uitvoering
wijzigt, kunnen de werkzaamheden zonder toestemming worden uitgevoerd.
Doordat buiten invloedsfeer van het beschermd gebied het vergunningvrije
bouwen ruimer is, heerst de mening dat dit ook van toepassing is binnen
het beschermd gebied. Vooral het toepassen van moderne (met name
kunststof) producten komt voor. Tegen het gebruik van moderne materialen
wordt handhavend opgetreden. Zowel voor de gemeente als de uitvoerder is
het achteraf verwijderen hiervan niet wenselijk. Binnen het beschermd
dorpsgezicht (Wijk 1 t/m 8) kent de gemeente Urk subsidiefaciliteiten
voor werkzaamheden aan het casco van het pand. Meer informatie hierover
kunt u vinden op de site van de gemeente Urk
www.urk.nl onder de naam
“Subsidieverordening Stedelijke Vernieuwing Urk 2009”.AMK-terreinen Urk heeft 5 AMK-terreinen.
Er is 1 terrein van zeer hoge archeologische waarde en er zijn 4
terreinen van hoge archeologische waarde. Urk heeft geen beschermde
AMK-terreinen. In onderstaande tabel zijn de beschrijvingen van de
AMK-terreinen opgenomen, overgenomen uit Archis.
1693Kavel D134Terrein van hoge archeologische waardeNederzetting onbepaaldVroeg Neolithicum – Midden NeolithicumRivierduin met bewoningsresten uit de
Swifterbantcultuur11948Domineesweg; Urkervaart; Kavel E4Terrein van zeer hoge archeologische waardeNederzetting onbepaaldVroeg Neolithicum – Midden NeolithicumRivierduin met bewoningsresten uit de
Swifterbantcultuur11987Oude stads- of dorpskern UrkTerrein van hoge archeologische waardeNederzetting onbepaaldMiddeleeuwen – Nieuwe TijdResten van het dorp en eiland Urk 12082Milieu-beschermings-gebied ‘omgeving urk’
Keileembuld van Urk. Wrak 14, 15 en 16Terrein van hoge archeologische waardeNederzetting onbepaaldPaleolithicum - IJzertijd&Middeleeuwen – Nieuwe TijdDit terrein was voorheen groter:Op plaatsen waar het veen nog de Pleistocene
opduiking bedekt, kunnen resten uit de prehistorie
verwacht worden. Sporen van veenontginning en
kavelontginningen uit de Middeleeuwen. Op de kavels
D103, D104 en D105 bevindt zich op elk kavel een
scheepswrak. De exacte ligging van de vaartuigen is
onbekend. 15797Domineesweg 28 TollebeekTerrein van hoge archeologische waardNederzetting onbepaaldMesolithicum - NeolithicumTerrein met sporen van bewoning uit de periode
Mesolithicum - Neolithicum. Toelichting
omschrijving: Het betreft een rivierduin waarop door
middel van boringen is aangetoond dat er
archeologische resten aanwezig zijn. Toelichting
datering: De datering is gebaseerd op de
hoogteligging van het duin en reeds bekende
archeologische vindplaatsen in de Noordoostpolder.
Toelichting waardebepaling: Dit monument is
onderzocht in het kader van de update AMK Flevoland
2003-2004. Tijdens het booronderzoek zijn kleine
stukjes houtskool en enkele zeer kleine stukjes
steen gevonden. Off-site informatie: Monument 15796
hoort bij dit monument, maar is vanwege de ligging
in een andere gemeente apart aangemaakt.
Onderzoeksmeldingen en onderzoekenIn Urk zijn de afgelopen jaren diverse archeologische onderzoeken
uitgevoerd. Er zijn 35 onderzoeksmeldingen bekend. De onderzoeken hebben
plaatsgevonden tussen 2003 en 2015. In 7 gevallen heeft vooronderzoek
geleid tot het vrijgeven van een plangebied. Bij 6 onderzoeken werd een
vervolgonderzoek geadviseerd, waarbij dit in 2 gevallen pas werd
geadviseerd als planaanpassing niet mogelijk blijkt. Bij 3 onderzoeken
is het advies ‘behoudenswaardig’ afgegeven. In een aantal gevallen is
dit niet meer van toepassing, aangezien een opgraving heeft
plaatsgevonden. WaarnemingenBinnen Urk zijn 55 waarnemingen bekend. In de lijst met waarnemingen
wordt een begin- en einddatering vermeld (zie bijlage 3). In sommige
gevallen is deze datering zeer ruim, waardoor een er sprake kan zijn van
resten uit de steentijd t/m de Nieuwe Tijd. In dat geval telt de
waarneming mee voor alle drie de perioden, waardoor er sprake is van
overlap in de aantallen die hieronder genoemd worden: Bij 16
waarnemingen is er sprake van een steentijdvindplaats. 11 waarnemingen
worden gedateerd in de periode Bronstijd/IJzertijd/Romeinse tijd. In 34
van de gevallen zijn waarnemingen uit de Middeleeuwen/Nieuwe Tijd
gedaan. 4.Landschappelijke ontwikkelingDe jongste kwartaire sedimenten in de zuidelijke Noordoostpolder kunnen
onderverdeeld worden in pleistocene en holocene afzettingen. De holocene
afzettingen zijn afgezet in een kustvlakte terwijl de direct eronder
gelegen pleistocene afzettingen bestaan uit sedimenten met een
verschillende ontstaansgeschiedenis (onder andere door rivieren en
landijs).Pleistocene afzettingenIn het zuidelijke deel van de Noordoostpolder komen twee grote
(fossiele) rivierdalen voor, die gebruikt zijn door voorlopers van de
IJssel (min of meer parallel aan de Zuidermeerdijk) en de Overijsselse
Vecht (Vollenhove-noordzijde Schokland-Urk). Volgens Gotjé wijst het
dalpatroon op een vlechtend riviersysteem en worden aan de top ervan
grove zanden gevonden, vaak bedekt door een leemlaag. Beide afzettingen
worden gerekend tot de Formatie van Kreftenheye. In het westelijke deel
van de zuidelijke Noordoostpolder zijn in de rivierdalen een groot
aantal geulen herkend, met name in het geval van de Vecht. Deze geulen
representeren deels vlechtende en deels insnijdende meanderende
rivieren. De rivierdalen worden geflankeerd door enkele oost-west
georiënteerde rivierduinen, onder andere ten zuidoosten van Urk en ten
noorden van Schokland. De rivierduinafzettingen worden gerekend tot het
Laagpakket van Delwijnen binnen de Formatie van Twente.Ten noorden van het Vechtdal (ongeveer ten noorden van de lijn
Vollenhove-Tollebeek) komen eolische zanden van de Formatie van Twente
voor, die volgens Wiggers van pleniglaciale ouderdom zijn
(Pleistoceen-Weichselien), zogenaamde Oude Dekzanden. Op vier plaatsen in de zuidelijke Noordoostpolder dagzomen glaciale
afzettingen in de vorm van keileem, namelijk bij Urk, Tollebeek,
Schokland en Vollenhove. De keileem bestaat uit leem, grind en stenen en
maakt deel uit van een laag stuwwallencomplex. Deze afzettingen stammen
uit de Saale-ijstijd en worden gerekend tot de Formatie van Drenthe. Holocene afzettingenHet onderste deel van het holocene sedimentpakket is sterk organisch,
voornamelijk bestaande uit veen waarbinnen enkele klastische
inschakelingen voorkomen. De veenvorming is in het zuidelijke deel van
de Noordoostpolder in het Atlanticum begonnen. Lokaal kwam in deze
periode oligotroof veen tot ontwikkeling (met name veenmosveen en
heideveen) op de pleistocene ondergrond, onder andere bij Emmeloord. In
het Laat-Subboreaal, na de eerste mariene sedimentatie in het gebied
(zie onder), gebeurt dit op grote schaal. Langs watervoerende geulen was
er nog wel sprake van eutrofe veenvorming. Het veen wordt gerekend tot
de Formatie van Nieuwkoop. Door latere erosie zijn grote delen van het
voormalige veengebied verdwenen.Vanaf het Atlanticum wordt mariene invloed uit het westen merkbaar in de
huidige zuidelijke Noordoostpolder. De sedimentatie van de mariene
afzettingen uit deze periode hangt sterk samen met de aanwezige
(fossiele) riviergeulen in het gebied. In de geulen werden mariene
sedimenten aangevoerd, die in en rondom de bedding werden afgezet. De
oudste mariene afzettingen uit het Atlanticum staan in de literatuur
bekend als de zogenaamde Uniokleien, thans worden ze gerekend tot het
Laagpakket van Wormer binnen de Formatie van Naaldwijk. Door Gotjé
(1993) worden twee sedimentatiefasen van deze mariene kleien
onderscheiden, namelijk de ‘Oudere Unioklei’ en ‘Jongere Unioklei’. De
‘Oudere Uniokleien’ zijn alleen afgezet in de voormalige rivierdalen van
de Vecht (ten zuiden van Urk) en de IJssel. De jongere
‘Unio-afzettingen’ komen over grotere oppervlakten voor. Belangrijk is
dat deze jongere mariene afzettingen niet meer ten zuiden van Urk de
huidige Noordoostpolder aangevoerd zijn, maar via een nieuw gevormde
geul ten noorden van Urk. Bij een latere mariene intrusie in het
Laat-Subboreaal is deze geul eveneens gebruikt. Binnen het onderste voornamelijk organische pakket worden
detritus-gyttja’s aangetroffen, die enerzijds samenhangen met langzaam
stromend water in de voormalige rivierdalen van de Vecht en IJssel en
anderzijds met het voorkomen van meren (indien de gyttja over grotere
oppervlakten voorkomt). De top van het organische pakket wordt gevormd
door zogenaamde Jonge detritus-gyttja, die wordt gezien als een
afzetting in een zoetwatermeer. In de omgeving van Urk zijn deze
gyttja’s slechts in de geulen aanwezig. De gyttja’s bestaan uit een
mengsel van (verslagen) organisch materiaal en klastische afzettingen.
Ook komen schelp- en visresten voor. De Oude detritus-gyttja’s zijn
afgezet in de periode vóór afzetting van de Cardiumkleien en worden
gerekend tot het Laagpakket van Wormer. De Jonge detritus-gyttja behoort
tot de Flevomeer Laag binnen het Laagpakket van Lelystad (Formatie van
Naaldwijk). Het bovenste deel van het holocene pakket bestaat in zijn geheel uit
klastische afzettingen gevormd in open water. Het onderste deel van dit
pakket bestaat uit sterk siltige en zandige zoetwater-afzettingen,
bekend onder de naam sloef (Almere Laag). Gedurende
de Middeleeuwen kreeg het milieu een steeds meer lagunair karakter
doordat er een verbinding met de Waddenzee ontstond. Hierdoor
weerspiegelen de bovenste afzettingen van het holocene pakket brakke tot
zoute condities (Zuiderzee Laag). Geologische opbouw en genese van Urk en omgeving De kern van Urk wordt gevormd door een keileembult, die deel uitmaakt
van een stelsel van lage stuwwallen gevormd tijdens een stilstandfase in
de terugtrekking van het landijs in het Saalien. In het noordwestelijke
deel van het grondgebied van de gemeente Urk (het Urkerbos en in ieder
geval een groot deel van het voormalige eiland) komt de keileem aan of
direct onder het maaiveld voor. In dit gebied is hierom zelfs een
geologisch reservaat gerealiseerd. De flanken van de keileembult worden
bedekt door eolische zanden, afgezet in het Weichselien. Lateraal gaan
deze zanden over in een dekzandvlakte, waarvan de top op circa 8 tot 9
m-NAP ligt. In deze zanden zijn in de boringen regelmatig (podzol)bodems
aangetroffen, wat duidt op geen of slechts geringe erosie van het
dekzandoppervlak. Ten zuidoosten van Urk liggen de pleistocene afzettingen op grotere
diepte (9,5 tot 10 m-NAP), in het noorden begrensd door de keileembult.
Een deel van dit lager gelegen pleistocene vlak is versneden door een
geul tot circa 12,5 m-NAP. Op basis hiervan kan geconcludeerd worden dat
het hier om het fossiele Vechtdal ten zuiden van Urk gaat, waarin vroege
holocene mariene afzettingen (Unioklei) zijn afgezet. Het dal is circa
één kilometer breed en ligt ongeveer rond de huidige Urkervaart. Verder
naar het oosten zijn meerdere oude lopen van de Vecht herkend, die om de
hoger gelegen rivierduinen heen hebben gestroomd. Ten oosten van Urk
komt een noordoost-zuidwest georiënteerd beekdal samen met het rivierdal
van de Vecht. Waarschijnlijk mondde de in dit dal gelegen beek hier uit
in de Vecht. Ten zuiden van de Urkervaart wordt het genoemde rivierdal
begrensd door een tot 4 m-NAP hoog gelegen rivierduin. Dit duin ligt in
een dekzandvlakte waarvan de top op circa 8 m-NAP ligt. Ook in de top
van deze dekzanden zijn podzolbodems aangetroffen. Het hoogteverschil
van de top van de pleistocene afzettingen bedraagt in de gemeente Urk
ruim elf meter.Het pleistocene oppervlak wordt -met uitzondering van delen van de
keileembult, de rivierduinen en de (mariene) geul- bedekt door veen. Het
veenpakket heeft een maximale dikte van vier meter en bestaat
voornamelijk uit riet- en zeggeveen. In het rivierdal van de Vecht komen
binnen dit veenpakket mariene kleien voor die gecorreleerd kunnen worden
met de aanwezige geul. Vanuit de geul is marien sediment opgeslibt tot
een hoogte van circa 5 m-NAP. De top van deze afzettingen aan de flanken
van de voormalige bedding bestaan uit kalkloze, gerijpte en doorgroeide
kleien (oevers). De geul zelf is opgevuld met slappe kleien en
detritus-gyttja’s. Ook in het beekdal ten oosten van Urk zijn mariene
kleien afgezet. Blijkbaar is vanuit het westen marien water de
laaggelegen dalen binnengedrongen, waarbij de hoofdaanvoer was gelegen
in het Vechtdal. Volgens Gotjé (1993) zijn de genoemde mariene
sedimenten afgezet gedurende de eerste mariene fase in het
Noordoostpoldergebied (‘Oudere Unioklei’). De top van het holocene pakket wordt gevormd door sedimenten afgezet in
het voormalige Almere en Zuiderzee.LandschapsgeneseIn het Weichselien bestond het huidige plangebied en omgeving uit een
poolwoestijn waar door de wind zand werd afgezet (dekzand). Ten zuiden
van de keileembult waar het huidige Urk op gelegen is stroomde een
vlechtende rivier (voorloper van de Overijsselse Vecht) in een brede
riviervlakte. Tijdens droge periodes kon zand opwaaien vanuit de
riviervlakte en werd het afgezet aan de rand ervan. Hierdoor ontstonden
rivierduincomplexen. In het begin van het Holoceen warmde het klimaat op en steeg de
zeepiegel. Hierdoor kon zich in de huidige Noordoostpolder veen gaan
ontwikkelen. Het veen kwam het eerste in de laag gelegen delen van het
dekzandoppervlak tot ontwikkeling. Het rivierdal van de Vecht was
watervoerend en hier kon de veenontwikkeling niet starten. In het
Midden-Atlanticum was het grootste deel van het gebied rondom Urk bedekt
met riet- en zeggevegetaties. De hoger gelegen zandgronden
(rivierduinen) en de keileembult waren begroeid met eiken-berkenbossen.
In deze periode is vanuit het westen marien sediment het dal van de
Vecht binnengevoerd. Het water concentreerde zich in een hoofdgeul
(waarschijnlijk de toenmalige loop van de rivier de Vecht) en heeft rond
het rivierdal en in het aangrenzende beekdal de klei afgezet. Hierdoor
ontstond een oeverwal langs de bedding en een komgebied verder van de
geul af. Op de oeverwallen groeide riet en wilg en in de kommen riet- en
zeggerijke vegetaties. In de geul is onder rustige omstandigheden
detritus-gyttja afgezet nadat het rivierwater van de Vecht ten noorden
van Urk afgevoerd werd. In de periode na deze mariene fase werd het gebied rondom Urk steeds
natter, waardoor ook op de hoger gelegen gronden veenvorming kon
optreden. Grote delen van de keileembult en de rivierduinen werden in
deze fase bedekt door veen, dat voornamelijk uit zeggeveen bestond. Ook
de inmiddels verlaten riviervlakte van de Vecht werd opgevuld met
zeggeveen. Ten westen van Emmeloord ontstond een groot binnenmeer waarin
klei werd afgezet.Vanaf het Laat-Subboreaal bij het sluiten van de Noord-Hollandse kust en
het wegvallen van mariene invloed in de huidige Noordoostpolder begint
op grote schaal ontwikkeling van oligotrofe venen. In deze tijd
ontstonden er grote binnenmeren door erosie van het veen (onder meer ten
westen van het huidige Emmeloord). Na de Romeinse Tijd (Subatlanticum)
ontstond er een verbinding tussen de binnenwateren in het
IJsselmeergebied en de Waddenzee, wat leidde tot sedimentatie van
klastisch materiaal (afzettingen van het Almere en de Zuiderzee).
Hiermee was de veenvorming in het gebied definitief beëindigd. 5.Archeologische ontwikkelingBewoningssporen uit de Vroege Steentijd en Midden-Steentijd
In deze periode leefde de mens als rondtrekkende jager-verzamelaar.
Binnen de gemeente Urk zijn diverse gebieden aan te wijzen die in de
ogen van deze jagers-verzamelaars zeer interessant waren om hun kamp op
te slaan. Uit vindplaatsen elders in de provincie Flevoland blijkt ook
wel dat in deze periode de regio door rondtrekkende groepen
jagers-verzamelaars is bezocht. Toch zijn er binnen de gemeente Urk tot
op heden weinig vondsten bekend die aantoonbaar aan deze periode kunnen
worden toegeschreven (ARCHIS 28795). Enerzijds zal dit te maken hebben
met het feit dat bewoningssporen uit deze tijd per definitie
kleinschalig en relatief schaars zijn. De kans dat vondsten uit deze
periode nog min of meer in context zich in de bodem bevinden is
bovendien relatief klein. De grootste kans op het aantreffen van
redelijk goed geconserveerde vindplaatsen uit deze periode geldt voor
plaatsen waar het pleistocene oppervlak is afgedekt door latere
afzettingen. Een goed voorbeeld hiervan is het deel van de pleistocene
opduiking dat nog door veen is afgedekt aan de noordoostzijde van Urk.
In de dekzandvlakte aan de oostzijde van Urk is op verschillende
plaatsen een (podzol)bodem aangetroffen, vergelijkbaar met het gebied
Emmelhage in de gemeente Noordoostpolder. Deze laag gelegen
dekzandvlakte is naar alle waarschijnlijkheid al aan het begin van het
Neolithicum met veengroei overdekt. In de podzolbodems kunnen in
principe goed geconserveerde Steentijd-sites uit het Paleolithicum of
het Mesolithicum aangetroffen worden. Bewoningssporen uit de Nieuwe Steentijd en Late Prehistorie
De zone langs het Vechtdal in het zuidoosten van de gemeente vormde in
deze periode een zeer aantrekkelijk vestigingsgebied. In dit gebied
kwamen verschillende landschapstypen voor met ieder zijn eigen
mogelijkheden voor jacht, visserij, verzamelen, akkerbouw en veeteelt.
Ten Anscher en Gehasse gaan er vanuit dat de bewoningsgeschiedenis voor
het gebied sterk wordt bepaald door de mate waarin de hoge en droge
lokaties, zoals oeverwallen en rivierduinen bereikbaar waren via het
water. Op momenten dat deze plaatsen goed te bereiken waren nam de
bevolking in omvang toe. Naarmate de bereikbaarheid afnam nam ook de
bevolkingsdichtheid af. Ten Anscher en Gehasse (1993) stellen dat
vrijwel direct na het hoogtepunt van een zogenaamde transgressieperiode
(een periode waarin de invloed van de zee in een gebied sterk toeneemt)
de toegankelijkheid van het gebied goed was. Naarmate de rivier in de
periode daarop langzamerhand verland raakte en de oevers steeds meer
begroeid raakte met een moeilijk doordringbare (broek)bosvegetatie, nam
de bevolking weer af en zocht men meer geschikte woongronden elders op.
In een volgende transgressieperiode werden grote delen van de klei- en
plantenafzettingen en de broekbossen langs de oevers weer opgeruimd.
Hierdoor werd het gebied weer beter toegankelijk en ging men zich weer
meer in het gebied vestigen. Afbeelding 4 geeft de relatie weer tussen
de landschappelijke veranderingen en de menselijke activiteiten in het
gebied. Het archeologisch onderzoek op het bedrijvenpark A6 op kavel J97
in de gemeente Noordoostpolder toont aan dat de bewoning misschien wel
afnam, maar niet volledig verdween. Op deze plaats zijn namelijk
restanten aangetroffen van visweren die juist in gebruik zijn geweest
tijdens de verlandingsfasen. Op de kavels D133, D134, E4 en E5 aan weerszijde van de Urkerweg heeft
archeologisch onderzoek naar bewoningssporen uit deze periode plaats
gevonden. Op kavel D133 is een archeologisch onderzoek uitgevoerd naar
bewoningssporen uit de Vroege IJzertijd op een oeverwal van de
voormalige Vecht (ARCHIS 29322, 29317, 32196). Hoewel het onderzoek
heeft aangetoond dat de bewoningssporen ter plaatse grotendeels door
erosie waren verspoeld, zijn op deze lokatie mogelijk wel aanwijzingen
gevonden voor een laat-prehistorische visweer in de voormalige
Vechtstroom. Het onderzoek op kavel D134 heeft op de rivierduin in de
ondergrond bewoningssporen opgeleverd die tot de Swifterbantcultuur
gerekend kunnen worden (ARCHIS 28840, 29220, 30002, 30039). Een deel van
de vindplaats is ingepast in het nieuwe bestemmingsplan en heeft een
planologische bescherming. De bewoningssporen op de rivierduin ter
hoogte van kavels E4 en E5 dateren eveneens uit de periode van de
Swifterbantcultuur (ARCHIS 29325, 29455, 32891). Tijdens het onderzoek
zijn verschillende haardkuilen, paalresten en eergetouwkrassen
aangetroffen. De verschillende onderzoeken hebben aangetoond dat deze bewoningssporen
kwetsbaar zijn voor bodemverstoringen. De bewoningssporen op de
rivierduinen liggen vrij dicht onder het maaiveld, waardoor deze sporen
door diepploegen en egalisatiewerkzaamheden snel worden aangetast. Op
elke onderzochte rivierduinlokatie waren de bewoningssporen in meer of
mindere mate aangetast door bodembewerkingen. Op verschillende lokaties aan de noordzijde van de gemeente zijn losse
of verspoelde vondsten uit deze periode gedaan, maar tot op heden zijn
daar geen bijbehorende bewoningssporen aangetroffen (ARCHIS 29360,
28202, 27825). Vanaf de Midden-IJzertijd tot aan de 10de eeuw AD lijkt het
gebied niet geschikt geweest voor bewoning. De open verbinding met zee
verwijnt in deze periode vanaf het Laat-Subboreaal door het sluiten van
de Noord-Hollandse kust. Hierdoor begint op grote schaal veengroei in
het gebied. In deze tijd ontstonden er grote binnenmeren door erosie van
het veen (onder meer ten westen van het huidige Emmeloord). Binnen de
gemeente Urk zijn tot op heden dan ook geen vondsten aangetroffen die
wijzen op bewoning of andere activiteiten in deze periode binnen het
gebied. Mogelijk zijn menselijke activiteiten nog wel te verwachten op
de hoger gelegen keileembulten en de rivierduinen. Bewoningssporen uit de Middeleeuwen Het uitgestrekte veengebied verloor in de Romeinse Tijd steeds meer
terrein op het Flevomeer. Langzamerhand ontstond een uitgestrekt
merengebied met daarin verschillende eilanden. Tussen 300 en 800 AD werd
op veel plaatsen in het gebied een kleilaag over het veen afgezet. Uit
archeologische onderzoek is bekend dat delen van dit klei-op veendek in
de Noordoostpolder vanaf de 10de eeuw bewoond zijn geraakt.
Toen de eerste bewoners in deze periode het gebied binnen kwamen vormden
Urk, en Schokland nog één eiland. Zij vestigden zich niet op de plaats
van het voormalige eiland Urk, maar in verschillende nederzettingen rond
de pleistocene opduiking. Uit de historische gegevens blijkt dat op het
toenmalige eiland akkerlanden, weidelanden, hooilanden, een hof van de
St. Vitusabdij uit Elten, een hof van de St. Pantaleonklooster bij
Keulen en een hof van het St. Odulphus klooster uit Stavoren hebben
gelegen. De meest belangrijke plaats op dit oude eiland was
waarschijnlijk Espelo. Deze nederzetting, waar waarschijnlijk ook de
parochiekerk van oud-Urk stond, heeft ten zuidwesten van het huidige Urk
gelegen. In de loop van de 16de eeuw is de nederzetting
langzamerhand in de zee verdwenen. De bewoning verplaatste zich in die
tijd naar de lokatie van de huidige kern van Urk. Een andere
nederzetting op dit oude eiland was Nagele. Deze nederzetting was
gelegen ten noordoosten van het huidige Urk. Tijdens de drooglegging van
de Noordoostpolder zijn resten van deze nederzetting waargenomen. Op
basis van het vondstmateriaal en de historische bronnen kan worden
gesteld dat deze nederzetting aan het einde van de 14de eeuw
door de Zuiderzee verspoeld is geraakt. De meest belangrijke
nederzettingen uit deze periode bestaan dus niet meer en liggen zelfs
niet binnen de gemeentegrenzen van Urk. Toch zijn binnen de huidige
gemeente Urk nog verschillende sporen uit deze periode aangetroffen. Het
gaat hierbij om de volgende relicten:
verkavelingssloten,
veenputten,
aardewerkvondsten,
esdek en
dijkresten en kustbescherming.
Op een luchtfoto uit 1948, ten tijde van de inpoldering van de
Noordoostpolder, is ter hoogte van het huidige Urkerbos nog duidelijk
een verkavelingspatroon zichtbaar dat uit deze periode stamt. Het gaat
hierbij om circa 1 meter in het veen ingegraven sloten met een breedte
van circa 1,5-2 meter. De sloten zijn in de loop der tijd met zand
dichtgeslibd. Wiggers heeft aangetoond dat het moeilijk is om de
restanten van deze ontginningssloten op dit moment nog te onderscheiden
van natuurlijke inzakkingen van het klei op veendek. Ter hoogte van deze
verkavelingssporen zijn ook de restanten van veenputten aangetroffen.
Het gaat hierbij om 2 tot 4 meter brede rechthoekige kuilen met een
breedte van circa 2 meter. De gaten zijn in eerste instantie opgevuld
met brokken veen en klei. In een later stadium zijn deze gaten dicht
geslibd met grindrijk zand. Geen van de tot nu toe onderzochte kuilen
heeft aardewerkvondsten opgeleverd, zodat ze lastig te dateren zijn.
Wiggers gaat er vanuit dat de veenwinningskuilen uit de 14de
eeuw dateren, maar een eerdere datering valt niet uit te sluiten. Op verschillende plaatsen binnen de gemeente Urk is aardewerk
aangetroffen uit de 11de tot en met de 13de eeuw.
De verspreiding van dit aardewerk blijft niet alleen beperkt tot het
gebied rond de voormalige nederzetting Nagele. In het zuidoosten van de
gemeente zijn, ver buiten het voormalige eiland, ook op diverse lokaties
aardewerkvondsten uit deze periode aangetroffen. De kans dat
nederzettingssporen uit deze tijd worden aangetroffen in dit gebied is
klein. De eventuele bewoningssporen zullen zijn verdwenen door de
ontwikkeling van de Zuiderzee en de latere inpoldering en
bodembewerking. De enige plaats waar nog wel bewoningssporen uit deze periode
aangetroffen kunnen worden is op het voormalige eiland zelf. Hier zijn
ook verschillende aardewerkvondsten gedaan uit deze periode, al lijkt
het er op dat het materiaal buiten de oude kern van het eiland
nauwelijks voor komt (ARCHIS 27406 en 29360). Binnen de oude dorpskern
zijn op diverse lokaties kleinschalige archeologische waarnemingen
uitgevoerd. Deze waarnemingen hebben aangetoond dat onder een deel van
de historische kern van Urk een esdek aanwezig is. Het gaat hierbij om
een circa 1 meter dik homogeen grijsbruin pakket leemrijk zand. Op
verschillende plaatsen is onder in dit esdek een podzolering zichtbaar.
Op basis van aardewerkvondsten uit het esdek en de onderliggende bodem
gaat men er vanuit dat deze es tussen circa de 8ste en de
14de eeuw tot ontwikkeling is gekomen. De enige
bewoningssporen uit deze periode beperken zich tot een paalgat met een
mogelijke veldkeien fundering en een aantal grondsporen in het
dekzand.Buiten de historische dorpskern is de kans op het aantreffen van
bewoningssporen uit de Middeleeuwen op het voormalige eiland niet groot.
Het zuidoostelijk deel van het eiland zal nooit erg geschikt zijn
geweest voor bewoning. Het bestaat voor een groot deel uit laag gelegen
gronden en wordt in de historische bronnen en op oude kaarten aangeduid
als het “verdronken land”. Rond het voormalige eiland kunnen wel andere
vondsten uit deze periode gedaan worden. Het gaat hierbij om dijkresten
en kustversterkingen. Op twee lokaties zijn in het verleden dijkrestanten aangetroffen (ARCHIS
27867 en 27835). Op de laatste lokatie (ARCHIS 27835) zijn naast de
dijkrestanten ook paalwerken en aanplempingen met afval uit de
14de en 15de eeuw aangetroffen. Uit de historische
bronnen is bekend dat men op Urk in ieder geval in de loop van de
15de eeuw de kustafslag probeert te verminderen door het
versterken van de kuststrook met paalwerken. Na 1500, gaat men hiermee
grootschalig en georganiseerd van start. Bewoningssporen en Scheepswrakken uit de Nieuwe
TijdDoor de steeds verder toenemende kustafslag gaat het rond 1600
economisch erg slecht met Urk. Allerheiligen 1570 scheurt de kerk van
Urk zelfs van het eiland af. De kerk, vanaf dat moment op een eilandje
voor de zuidwestkust van Urk gelegen, blijft tot circa 1600 nog in
gebruik. In 1663 is er van het eiland niets meer over dan een met
kerkstenen bedekte ondiepte voor Urk. In 1581 wordt men op het eiland vrijgesteld van de belastingverhoging in
het kader van de Tachtigjarige Oorlog. In 1638 wordt bij gebrek aan
aanvoer de korenmolen op het eiland stilgelegd. Rond 1650 moeten steeds
meer landbouwproducten worden ingevoerd. Door het wassende water en het
landverlies nam het aantal boeren sterk af en stapte steeds meer mensen
over op de visserij en zeevaart. In de zeevaart gaat het eiland een
steeds belangrijkere rol spelen. De in 1617 opgetrokken vuurboet is van
groot belang voor de scheepsnavigatie op de Zuiderzee. Door de afkalving
moet de vuurboet in 1649 verplaatst worden. Omdat de vuurboet van Urk zo
belangrijk is voor de scheepvaart en omdat men zich zorgen maakt over de
kustafslag rond de vuurboet en het onderhoud, koopt de stad Amsterdam in
1660 de eilanden Urk en Emmeloord voor fl 14.000,- op. De interesse van
Amsterdam voor het eiland blijft duidelijk beperkt tot het in stand
houden van de vuurtoren. Om deze te behouden begint men, naast het slaan
van palen, met het versterken van de kust met stenen. Om de
kustverdediging te kunnen bekostigen, schrijft de stad Amsterdam in de
18de eeuw tot twee keer toe een loterij uit. Ondanks alle
inspanningen blijft de zee stukken van het eiland wegslaan. Bij de
stormvloed van 1711 wordt een reep van circa 211 bij 18 meter
weggeslagen en tijdens de storm van 1775 worden twee huizen van het
eiland af geslagen. Aan het einde van de 18de eeuw ontwikkeld
men een kustwering die afdoende lijkt te zijn. Voor het klif gaat men
een schuin talud met palen aanbrengen. Dit talud wordt aangevuld met
riet, wier, puin en afval. Daarnaast worden haaks op deze wering
krabhoofden geplaatst met een lengte van circa 29 meter. Tussen de
krabhoofden moet zand gaan bezinken. Rond 1789 heeft men circa 2747
meter aan de noordwest en zuidzijde van Urk “ bepaald” en heeft men 52
krabhoofden aangelegd. Net als uit de vorige periode, zullen uit deze
periode restanten van deze kustbewaking in de ondergrond bewaard zijn
gebleven. Rond het voormalige eiland Urk zijn een drietal scheepswrakken bekend.
Deze wrakken liggen alle drie ten noorden van het voormalige eiland (CMA
Monumentnummer: 12082). De wrakken zijn gelegen op de kavels D103, D104
en D105). De datering en exacte lokatie van de wrakken op deze kavels is
niet bekend. Onderzoek naar de exacte lokatie is op dit moment ook
lastig, aangezien deze kavels op dit moment een functie als sportvelden
hebben. Op het voormalige eiland zelf zijn ook archeologische sporen terug te
vinden uit dit meer recente verleden. In de oude dorpskern kan
informatie verzameld worden over de ontwikkeling die het dorp heeft
meegemaakt van meer agrarische samenleving tot een vissersdorp en de
verandering die dat te weeg heeft gebracht in de huizenbouwtraditie.
Binnen de oude kern zijn bij verbouwingswerkzaamheden in de kelder op
twee verschillende plaatsen muntschatten uit de 16de eeuw
aangetroffen (ARCHIS 27494 en 29439). 6.Gehanteerd verwachtingsmodel en gedefinieerde
verwachtingszonesBinnen de gemeente zijn vijf verschillende landschappelijke zones aan te
wijzen:A De keileembult van het voormalige eiland Urk;B De keileemopduiking aan de noordzijde van de gemeente;C Het gebied met rivierduinen langs de voormalige Vechtloop aan de
zuidoostzijde van de gemeente;D Het buitendijkse gebied;E De pleistocene dekzandvlakte aan de oostzijde van de gemeente
ingeklemd tussen de keileembult van zone B en de Vechtgeul in het
zuiden; F Het recent overbouwde gebied tussen de oude Vechtloop en de
keileembult.De verschillende archeologische indicaties binnen deze zones zullen in
onderstaande tekst besproken worden. A De keileembult van het voormalige eiland UrkDe oude dorpskern en esdek van het voormalige eiland hebben een hoge
indicatieve verwachtingswaarde gekregen. In dit gebied kunnen onder het
aanwezige esdek goed geconserveerde archeologische resten worden
aangetroffen uit de Middeleeuwen en eventueel zelfs de prehistorie. In
de dorpskern zijn ook archeologische sporen terug te vinden uit het meer
recente verleden, de Nieuwe Tijd. Uit deze periode kan in de oude
dorpskern informatie verzameld worden over de ontwikkeling die het dorp
heeft meegemaakt van meer agrarische samenleving tot een vissersdorp. Op
basis van oud kaartmateriaal is vrij nauwkeurig te bepalen waar de
postmiddeleeuwse bebouwing op het eiland verwacht mag worden. De kustzone van het voormalige eiland heeft een middelhoge indicatieve
waarde gekregen. In deze zone rond het voormalige eiland kunnen restanten van dijkresten en
kustversterkingen aangetroffen worden uit de Middeleeuwen en de Nieuwe
Tijd. Deze sporen zullen door latere bebouwing in bepaalde mate
aangetast zijn. Toch zijn op verschillende lokaties langs deze
voormalige kust, restanten van kustverdedigingswerken en dijken
aangetroffen.Het middendeel van het voormalige eiland heeft een lage indicatieve
verwachtingswaarde gekregen. Uit de benaming “verdronken land” kan
worden opgemaakt dat dit gebied de laatste 300 jaar erg drassig is
geweest. Het gebied is bovendien momenteel volledig bebouwd, hetgeen een
negatieve invloed heeft op de indicatieve waarde. B De keileemopduiking aan de noordzijde van de gemeenteOndanks dat in het gebied tot op heden weinig archeologische vondsten
bekend zijn, is een hoge indicatieve verwachtingswaarde toegekend aan de
hoge en droge delen van het gebied waar het pleistocene oppervlak
waarschijnlijk in tact is. Het gaat hierbij om die delen van de
keileembult waar het pleistocene oppervlak is afgedekt door veen. Bebouwing in dit deel van het gebied heeft over het algemeen en
negatieve invloed gehad op eventuele archeologische resten. In veel
gevallen is het veen namelijk voorafgaande aan de bouw afgegraven. Deze
terreinen hebben dan ook slechts een middelhoge indicatieve
verwachtingswaarde gekregen.De lage delen in het oosten van zone B die eveneens zijn afgedekt met
een veenpakket hebben een lage verwachting gekregen. Deze gebieden zijn
naar alle waarschijnlijkheid in het verleden door hun lage ligging niet
interessant geweest voor bewoning.Het westelijk deel van de keileembult heeft in zijn geheel een
middelhoge indicatieve verwachtingswaarde gekregen. In dit deel van het
gebied is geen veenpakket (meer) aanwezig. De kans op het aantreffen van
archeologische vondsten in situ is in dit gebied klein, aangezien
eventuele resten uit de Steentijd nooit (of niet meer) zijn afgedekt
door jongere sedimenten en dus direct aan maaiveld aangetroffen kunnen
worden. Het meest zuidwestelijke deel van zone B heeft eveneens een lage
indicatieve verwachtingswaarde gekregen. In dit deel van het gebied
ontbreekt niet alleen de afdekkende veenlaag, maar heeft men grote delen
intensief bebouwd. Dit gegeven heeft een negatieve invloed op eventuele
archeologische resten in dit gebied. C Het gebied met rivierduinen langs de voormalige Vechtloop aan de
zuidoostzijde van de gemeenteDe zone langs het Vechtdal in het zuidoosten van de gemeente vormde,
zoals archeologisch onderzoek ook al heeft aangetoond, in de periode
Neolithicum tot en met Vroege IJzertijd een zeer aantrekkelijk
vestigingsgebied. In dit gebied kwamen verschillende landschapstypen
voor met ieder zijn eigen mogelijkheden voor jacht, visserij,
verzamelen, akkerbouw en veeteelt. De oeverwallen en de rivierduinen in
deze zone die niet bebouwd zijn hebben een hoge archeologische
verwachtingswaarde. De delen die wel bebouwd zijn, of waar egalisaties
en ontgrondingen hebben plaats gevonden, krijgen een middelhoge
indicatieve verwachtingswaarde. Archeologisch onderzoek op o.a. kavel
D134 heeft aangetoond dat dergelijke bodemverstoringen een negatieve
invloed hebben op de archeologische resten, maar dat archeologisch
onderzoek op dit soort verstoorde lokaties nog wel archeologische
informatie kunnen opleveren. Terreinen die volledig zijn vergraven in
dit deelgebied hebben een lage indicatieve verwachtingswaarde. De zone
tussen de rivierduinen in de zuidoostelijke hoek van de gemeente, heeft
eveneens een lage indicatieve verwachtingswaarde, hoewel de kans op het
aantreffen van archeologische (off-site) sporen
natuurlijk nooit volledig uitgesloten kan worden. In het kader van de
off-site problematiek, moet ook de Vechtgeul zelf
besproken worden. De laatste jaren is vanuit de archeologie steeds meer
aandacht gekomen voor archeologische sporen die aangetroffen kunnen
worden buiten nederzettingen, ook wel ‘off-site
archeologie’ genoemd. Door dit soort onderzoek in de polder heeft men op
verschillende lokaties verrassende vondsten gedaan. In de gemeente
Noordoostpolder heeft men bijvoorbeeld in een oude rivierarm sporen
aangetroffen van grootschalige visvangst door middel van zogenaamde
visweren, waarbij zeer veel visfuiken zijn aangetroffen. Dergelijke
sporen leveren zeer belangrijke aanvullende informatie op over de
prehistorische mens en zijn manier van leven in het gebied. Binnen de
gemeente Urk bestaat de kans dat vergelijkbare sporen aangetroffen
kunnen worden in de voormalige Vechtloop. Waarschijnlijk zijn tijdens
het archeologisch onderzoek op kavel D133 zelfs sporen van een dergelijk
visweren-systeem waargenomen, maar niet als zodanig herkend. Het grote
probleem met dergelijke vindplaatsen is dat ze een zeer dunne spreiding
in het landschap hebben en daarom zeer moeilijk tijdens regulier
archeologisch vooronderzoek te traceren zijn en in wezen vallen onder de
categorie toevalsvondst. In het vervolgtraject zal in het kader van de
archeologische beleidskaart na moeten worden gedacht op welke manier met
dit soort vindplaatsen rekening zou moeten worden gehouden. De kans op
het aantreffen van off-site archeologie is om
bovenstaande redenen niet beleidsmatig meegewogen in de indicatieve
verwachtingswaarde van het gebied. D Het buitendijksgebiedVoor het buitendijkse gebied is zowel rekening gehouden met verdronken
nederzettingssporen als ook scheepswrakken. Voor nederzettingssporen is
het vervolg van de Vechtloop van belang. Voor scheepswrakken geldt dat
hoe harder de meerbodemoppervlakte is, hoe kleiner de kans is dat
behoudenswaardige (scheeps)archeologische resten aangetroffen kunnen
worden. De havenkom van Urk en de vaargeul naar de haven toe hebben een
lage indicatieve verwachtingswaarde gekregen. Deze gebieden worden zeer
intensief door de scheepvaart gebruikt en daarom ook op diepte gehouden.
Door het regelmatig uitbaggeren van vaargeul en havenkom is de
indicatieve verwachtingswaarde voor deze gebieden dan ook laag. In oude
literatuur wordt gewezen op de (mogelijke) vondst van restanten van een
hunebed in het IJsselmeer voor Urk. Nadere gegevens over lokatie en
vondsten ontbreken echter. E Het buitengebied aan de oostzijde van de gemeente, de pleistocene
dekzandvlakte Het booronderzoek heeft aangetoond dat in dit gebied op een diepte van
vier tot zes meter onder maaiveld een pleistocene dekzandvlakte aanwezig
is, met een (min of meer) goed bewaarde podzolbodem. Het gaat hierbij om
een bodem die in het Neolithicum al vrij snel door veengroei is
afgedekt. Dit betekent dat in de top van deze podzolbodem eventueel
archeologische resten aangetroffen kunnen worden uit de Vroege Steentijd
en Midden-Steentijd. Het naar alle waarschijnlijkheid ontbreken van reliëf in de pleistocene
ondergrond van dit gebied, de grote diepte waarop deze resten eventueel
aangetroffen kunnen worden en de zeer kleine trefkans om eventuele
vindplaatsen op te sporen hebben ons doen besluiten om een lage
indicatieve verwachtingswaarde aan dit gebied toe te kennen, ondanks het
mogelijk goed bewaard gebleven bodemprofiel. De kans dat eventuele vindplaatsen in dit gebied aangetast worden door
ontgravingswerkzaamheden is, gezien de grote diepte waarop zij
aangetroffen kunnen worden zeer gering. De enige reële bedreiging gezien
de diepte zou gevormd worden door heipalen. Gezien de beperkte omvang
van de (eventueel) te verwachten vindplaatsen lijkt een discussie over
dergelijke sites en de eventuele bedreiging zuiver theoretisch. In het
vervolgtraject zal in het kader van de archeologische beleidskaart na
moeten worden gedacht op welke manier met dit soort vindplaatsen
rekening zou kunnen worden gehouden. De kans op het aantreffen van
Steentijdvindplaatsen is -gezien de diepteligging- niet meegewogen in de
indicatieve verwachtingswaarde van het gebied. Het is aan te bevelen om
voorafgaand aan verdere planvorming in dit gebied aanvullend onderzoek
uit te laten voeren naar het paleoreliëf in relatie tot de
bewoningsmogelijkheden van het gebied in het verleden. F Het recent overbouwde gebied tussen de oude Vechtloop en
keileembultDeze zone bestaat uit een laag gelegen komgebied ten noorden van de oude
loop van de Vecht. Dit laag gelegen gebied zal in het verleden een
weinig interessante vestigingsplaats zijn geweest. Zone F is in de loop
der tijd bovendien vrijwel volledig bebouwd geraakt en heeft om deze
redenen dan ook een lage indicatieve verwachtingswaarde gekregen.Samenvattend zijn de gegevens per zone naar indicatieve
verwachtingswaarde weergegeven in tabel 1.
Zone OmschrijvingIndicatieve
verwachtingswaardeAOude dorpskern en esdekHoge verwachtingswaardeBKeileembult waar veendek in tact isHoge verwachtingswaardeCOnbebouwde delen van de oeverwallen en rivierduinen
Hoge verwachtingswaardeDOngestoorde, “zachte” delen van de
IJsselmeerbodemHoge verwachtingswaardeENIET AANWEZIG IN DEZE ZONEHoge verwachtingswaardeFNIET AANWEZIG IN DEZE ZONEHoge verwachtingswaardeADe kustzone van het voormalige eilandMiddelhoge verwachtingswaardeBKeileembult waar veendek niet meer in tact is, maar
geen bebouwing aanwezig isMiddelhoge verwachtingswaardeCBebouwde en / of geëgaliseerde delen van de
oeverwallen en rivierduinenMiddelhoge verwachtingswaardeDOngestoorde, “matig zachte” delen van de
IJsselmeerbodemMiddelhoge verwachtingswaardeENIET AANWEZIG IN DEZE ZONEMiddelhoge verwachtingswaardeFNIET AANWEZIG IN DEZE ZONEMiddelhoge verwachtingswaardeAHet middeldeel van het voormalige eilandLage verwachtingswaardeBDelen van de keileembult waar geen veendek (meer)
aanwezig is of de flanken in het oosten van de
keileembult Lage verwachtingswaardeCafgegraven delen van de oeverwallen en
rivierduinenLage verwachtingswaardeD“Harde” delen van de IJsselmeerbodem en
uitgebaggerde zones van de vaargeul en de havenLage verwachtingswaardeEDE VOLLEDIGE ZONELage verwachtingswaardeFDE VOLLEDIGE ZONELage verwachtingswaarde
Tabel 1.De kaart bevat voor de gehele gemeente, inclusief een zone van drie
kilometer buitendijks, een archeologische indicatieve verwachtingswaarde
in drie klassen (zie bijlage 1);
gebieden met een lage indicatieve verwachtingswaarde;
gebieden met een middelhoge indicatieve verwachtingswaarde;
gebieden met een Hoge indicatieve verwachtingswaarde;
AMK-terreinen
De basiskaart houdt daarnaast rekening met de (verwachte)
conserveringsgraad en kwetsbaarheid van archeologische sites. In de
kaart zijn namelijk de gegevens van de verstoringskaart meegewogen en is
rekening gehouden met de diepte waarop archeologische resten verwacht
mogen worden.Het waarderen van vindplaatsen of een groep vindplaatsen en het doen van
uitspraken over de behoudenswaardigheid ervan zal in een later stadium
plaatsvinden. Het vaststellen van de behoudenswaardigheid gebeurt op
basis van in de KNA vastgelegde criteria:
belevingsaspecten (zichtbaarheid en herinneringswaarde),
fysieke criteria (gaafheid en conservering) en
inhoudelijke criteria (zeldzaamheid, informatiewaarde, context-
of ensemblewaarde en representativiteit).
BureauonderzoekOm de archeologische verwachting voor het gebied nader te definiëren is
een uitvoerig bureauonderzoek uitgevoerd. Tijdens dit onderzoek zijn
relevante gegevens die beschikbaar zijn over de gemeente Urk
geïnventariseerd en bestudeerd. Door een analyse van deze gegevens kan
een beeld worden verkregen van de landschappelijke en archeologische
kenmerken van het gebied. Dit bureauonderzoek vormt bovendien de
primaire richtlijn voor het latere booronderzoek. Een gedetailleerd
inzicht in de geologie, geomorfologie en bodem vormen de basis voor
ieder lokatiegericht archeologisch vooronderzoek. Op basis hiervan
kunnen uitspraken worden gedaan over de ontwikkeling van het landschap,
de bodemopbouw en kunnen de archeologische resten die in de gemeente
worden aangetroffen in een ruimtelijk kader worden geplaatst. De
(historische) topografische kaarten en kadasterkaarten zijn een
belangrijke bron van informatie over het gebruik van het landschap in
historische tijd. De combinatie van de verschillende kaarten geeft
bovendien informatie over verstoringen van de bodem in het gebied. AHN-bewerkingTer aanvulling op de archeologische en geologische gegevens is een
bewerking van het Actuele Hoogtebestand Nederland (AHN, editie 2001)
uitgevoerd voor de gemeente Urk. Uit recent onderzoek (o.a. in het kader
van de Hanzelijn) is gebleken dat door middel van een digitale bewerking
van het AHN begraven landschappen herkend kunnen worden. Voor Urk is
gekeken in hoeverre elementen als rivierduinen, geulen en grote
reliëfverschillen in de pleistocene ondergrond zichtbaar zijn in het
microreliëf aan de oppervlakte.Om deze informatie te achterhalen is
gebruik gemaakt van het 5 x 5 meter gridbestand van het AHN. Dit bestand
is ter beschikking gesteld door de gemeente Urk. De hoogtegegevens van
dit bestand zijn door de afdeling milieu en ruimte van DHV Milieu &
Infrastructuur verwerkt tot een gedetailleerde hoogtekaart van de
gemeente Urk, waarbij gezocht wordt naar de meest gunstige
hoogte-intervallen. Deze kaart is door W. Laan van het Archeologisch
Diensten Centrum omgewerkt tot de definitieve eindversie. BooronderzoekIn het kader van het maken van de archeologische basiskaart voor de
gemeente Urk is een kleinschalig booronderzoek uitgevoerd in het
oostelijke (onbebouwde) deel van de gemeente. Het doel van het
booronderzoek was drieledig:
het karteren van de ‘Unio-oeverwallen’ langs de oude loop van de
Vecht ten noorden van de Urkerweg,
het bepalen van de gaafheid en diepteligging van het rivierduin
ten zuiden van de Urkervaart en
het verifiëren en aanvullen van de kaart met de diepteligging
van de pleistocene afzettingen.
In totaal zijn 42 boringen gezet verdeeld over zeven boorraaien (zie
afbeelding 8). De boringen zijn gezet met handboormateriaal (Edelmanboor
met een diameter van 6 cm en een guts met een diameter van 3 cm). De
afstand tussen de raaien ten noorden van de Urkerweg bedraagt circa 300
meter, die tussen de boringen binnen de raaien circa 100 meter. Ten
zuiden van de Urkervaart ligt daarnaast nog een raai, waarbinnen op een
afstand van 50 meter is geboord. Van de 42 boringen zijn 20 boringen tot
op de pleistocene ondergrond gezet ten behoeve van de dieptekaart van de
pleistocene afzettingen. Daarnaast bieden deze boringen een goed beeld
van het gehele holocene sedimentpakket en de aard van de pleistocene
afzettingen. 7. Beschrijving van het tot stand komen van de archeologische
waarden- en verwachtingenkaartDe waarden- en verwachtingenkaart geeft gemeentebreed aan welke
archeologische waarden op welke locatie kunnen worden verwacht. Deze
kaart wordt gebruikt wanneer een archeologische onderzoek noodzakelijk
is. De kaart dient dan als naslagwerk voor wat er in welke mate verwacht
wordt. In 2005 is door de Raad de Archeologische Basiskaart Urk (ABU)
vastgesteld. Deze kaart geeft aan wat de bekende en de te verwachten
archeologische waarden zijn binnen het grondgebied van de gemeente Urk.
In 2010 is de kaart geactualiseerd door Buro de Brug. De kaart (bijlage
1) is nu aangevuld met de AMK-terreinen en niet langer onderverdeeld in
cultuurhistorische zones, maar gebaseerd op verwachtingseenheden. 8.Beschrijving van het tot stand komen van de
beleidskaartTijdens het proces hebben diverse overleggen plaatsgevonden met de
gemeente Urk en de provincie Flevoland, zodat vooraf afgestemd kon
worden of met de voorgestelde maatregelen geen meningsverschillen zouden
ontstaan. De Archeologische Beleidskaart Urk is een vertaling van de al bestaande
Archeologische waarden- en verwachtingenkaart. Op de beleidskaart is per
verwachtingseenheid de vergunningsplicht, de oppervlakte en diepte
vrijstelling en de te stellen randvoorwaarden aan archeologisch
onderzoek benoemd. Deze oppervlakte en diepte vrijstellingen zijn veelal
gebaseerd op het beleid van de omliggende gemeenten, waarmee de
provincie Flevoland eerder al heeft ingestemd. Voor een beschrijving van
de verschillende categorieën, wordt verwezen naar hoofdstuk 9
(Categorieën op de beleidskaart).9.Categorieën op de beleidskaart9.1 Inleiding De vrijstellingsgrenzen voor oppervlakte en diepte van bodemingrepen
zijn bepaald op basis van een complexe afweging. Enerzijds is het de
bedoeling om kleine ontwikkelingen en normaal agrarisch landgebruik
zonder onderzoek op bepaalde locaties mogelijk te maken, anderzijds moet
worden voorkomen dat teveel belangrijke archeologische informatie
ongezien verloren gaat. Zowel het archeologische als het
maatschappelijke belang speelt hierbij een rol. 9.2 Voorgestelde vrijstellingsgrenzen voor oppervlakte en diepte
van bodemingrepenIn het kader van de Wro wordt gemeenten gevraagd een afweging te maken
tussen de verschillende belangen en deze te laten doorklinken in de
gemeentelijke planvorming. Archeologie is één van aspecten die daarbij
aan bod behoren te komen. Weliswaar is het nooit uit te sluiten dat
tijdens graafwerkzaamheden, hoe klein ook, archeologische sporen of
vondsten aan het licht komen. Dat betekent echter geenszins dat elke
spoor en elke vondst een relevante bijdrage levert aan de beantwoording
van de wetenschappelijke vraagstelling die aan de archeologische
onderzoeksplicht ten grondslag ligt. Het archeologiebeleid van Urk kent een onderverdeling in acht
categorieën, die hieronder kort besproken zullen worden (kleuren conform
beleidskaart in de bijlage). Per categorie is een afweging gemaakt van
de toegestane verstoringsoppervlaktes en -dieptes.Categorie 1 (Groen)Vrijgestelde oppervlakte: 0 m2Vrijgestelde verstoringsdiepte: 30 cmHet betreft drie AMK-terreinen, een drietal bekende scheepswrakken in de
waterbodem en een scheepswrak op kavel ND 68:
AMK-terrein (kavel D134) dat reeds op basis van een vastgesteld
bestemmingsplan (De Staart 1993) beschermd is. Deze planregels
worden niet gewijzigd. Op deze locatie is een rivierduin
aanwezig waarop bewoningsresten uit de Swifterbantcultuur zijn
gevonden. Tevens zijn oeverwallen aanwezig, alwaar zich ook
bewoningsresten in de bodem bevinden.
AMK-terrein Domineesweg 28, terrein met sporen van bewoning uit
het Mesolithicum - Neolithicum op een rivierduin.
Kavel E4. Het betreft een rivierduin waarop bewoningssporen zijn
aangetroffen van de Swifterbantcultuur.
Waarnemingsnr’s 412597, 46507 en 46527 zijn scheepswrakken die
in de waterbodem liggen. Waarnemingnr 54872 betreft een
scheepswrak op kavel ND 68.
Categorie 2 (Rood met zwarte strepen)Vrijgestelde oppervlakte: 50 m2Vrijgestelde verstoringsdiepte: 30 cmTot deze categorie behoren twee zones met bekende archeologische
waarden:·Op elk van de kavels D103, D104 en D105 bevindt zich een scheepswrak.
De exacte ligging van de vaartuigen is onbekend. Op de
scheepswrakkenkaart 1992 staan de wrakken 14, 15 en 16 respectievelijk
op de kavels D129, D130 en D131. De toewijzing is dus onzeker.In het geval van de scheepswrakken is het erg onzeker of deze nog
aanwezig zijn. Navraag bij Nieuwland Erfgoedcentrum en de Rijksdienst
voor het Cultureel erfgoed heeft geen enkele nadere informatie over de
eventuele ligging binnen de percelen opgeleverd. Enerzijds wil de
gemeente niet het risico lopen de scheepswrakken te verstoren,
anderzijds kan de gemeente het niet verantwoorden het gehele gebied op
slot te zetten op grond van onzekere aanwezigheid van scheepswrakken.
Omdat de gemeente Urk een vrijstelling van 100 m2 te ruim acht, stelt de
gemeente een vrijstellingsoppervlakte van 50 m2 voor. Wat betreft de
vrijstellingsdiepte houdt Urk de minimale bouwvoordiepte aan: 30
cm.Categorie 3 (Rood)Vrijgestelde oppervlakte: 50 m2Vrijgestelde verstoringsdiepte: 50 cmTot deze categorie behoren twee zones met bekende archeologische
waarden:
De oudste kern van Urk; wijk 4, 5 en 6.
Dijkrestanten, zoals al is vastgesteld in de vigerende
bestemmingsplannen Hooilanden en Urkerkhard.
Zeer kleine opgravingen, zoals ingegeven door de kleine
verkavelingsstructuur van een compacte stads- of dorpskern, leveren in
de praktijk slechts geringe archeologische informatie op. Bij kleine
projecten (zogenaamde ‘postzegel projecten’) is het ‘zichtvenster’ op
het bodemarchief bovendien zeer beperkt. Tot slot beperkt de aard van
het aanwezige bodemarchief binnen een historische kern ook de
toegevoegde waarde van een archeologisch onderzoek: het gaat vooral om
stenen muren, vloeren en kelders. Om deze goed in kaart te brengen en
verbanden te kunnen leggen, is enig overzicht - dus enige omvang van het
onderzoeksgebied - noodzakelijk. Gemeenten als Gouda en Utrecht, met een
zeer rijke en lange archeologische traditie kiezen er daarom voor de
eerste 50 m2 vrij te stellen van vergunningplicht. Bij zeer kleine ontwikkelingen - op Urk gaat het voornamelijk om
uitbreidingen binnen de toch al zeer kleine huispercelen - staan de
noodzakelijke archeologische kosten niet in verhouding tot de
ontwikkelingskosten en weegt de beperkte archeologische kenniswinst niet
op tegen de te maken kosten. Het maatschappelijke draagvlak voor een
kleiner vrijstellingsoppervlakte is bovendien afwezig.Op basis van bovenstaande punten is voor de kern van Urk en ook voor de
dijkrestanten gekozen voor een vrijstellingsoppervlakte van 50 m2.
Hiermee worden kleine (particuliere) ontwikkelingen zoals schuurtjes,
kleine uitbouwen, schuttingen etc. mogelijk gemaakt, maar wordt
tegelijkertijd voorkomen dat te grote delen van het bodemarchief
ongezien verloren gaan.De vrijstellingsdiepte is ingegeven door de zeer beperkte
onderzoeksmogelijkheden in de eerste 50 cm onder maaiveld. Uit de reeds
uitgevoerde onderzoeken blijkt in de eerste 50 cm een voornamelijk
verrommelde laag te worden aangetroffen, veroorzaakt bij de bouw van de
huidige woning.Categorie 4 RozeVrijgestelde oppervlakte: 100 m2Vrijgestelde verstoringsdiepte: 50 cmTot deze categorie behoren drie zones met archeologische waarden en/of
verwachtingen:
Het overige deel van de kern van Urk (m.u.v. wijk 4, 5 en 6).
Flank van het oude eiland, zoals al is vastgesteld in het
vigerende bestemmingsplan Hooilanden.
Voor de categorie 4 is grotendeels aangesloten op het vastgestelde
archeologiebeleid van de omliggende gemeentes in de provincie Flevoland.
In deze gebieden is er voor gekozen om niet af te wijken van de
wettelijk bepaalde vrijstellingsgrens van 100 m2. Zo ontstaat voldoende
ruimte voor kleinschalige ontwikkelingen door bijvoorbeeld
particulieren, maar wordt ook het veiligstellen of
onderzoeken/documenteren van archeologische waarden gewaarborgd als er
grotere oppervlakten aan de orde zijn. Categorie 5 OranjeVrijgestelde oppervlakte: 500 m2Vrijgestelde verstoringsdiepte: 50 cmTot deze categorie behoren de zones met een hoge verwachting in het
buitengebied van de gemeente. In dit gebied is de kans op het aantreffen
van archeologische waarden in de bovenste 50 cm gering. In het algemeen
geldt voor alle gebieden met deze waarde dat de kans op het aantreffen
van archeologische sporen bij een ingreep groot is. De trefkans blijft
natuurlijk afhankelijk van de omvang van de ingreep. Hoe groter de
ingreep, hoe groter de kans dat iets wordt aangetroffen. Daarbij geldt
dat gegevens uit kleinschalige opgravingen over het algemeen moeilijk te
duiden zijn omdat de samenhang tussen de sporen niet duidelijk naar
voren komt. Bij dergelijke kleinschalige onderzoeken is veelal alleen
mogelijk vast te stellen dat er iets aanwezig is uit een bepaalde
periode zonder dat veel relevante conclusies kunnen worden getrokken.
Vanaf een oppervlakte van 500m2 ontstaat een meer samenhangend beeld van de onderzochte sporen.
Daarom is in gebieden met een hoge verwachting in het buitengebied
onderzoek verplicht bij ingrepen groter dan 500 m2 en dieper dan 50 cm.
Categorie 6 GeelVrijgestelde oppervlakte: 5000 m2Vrijgestelde verstoringsdiepte: 50 cm Tot deze categorie behoren de zones met een middelhoge verwachting in
het buitengebied. Er wordt een lagere dichtheid aan archeologische
resten verwacht dan in zones met een hoge verwachting. De kans dat een
bodemingreep in een gebied met een middelhoge verwachting archeologische
resten verstoort, is kleiner dan in de gebieden met een hoge
verwachting. Wanneer dezelfde ondergrens voor oppervlakte zou worden
gehanteerd als in de gebieden met een hoge verwachting, leidt dit bij
een geringere trefkans automatisch tot een ongunstiger evenwicht tussen
de inspanning die nodig is voor de verschillende (voor)onderzoeken en de
uiteindelijke (eventuele) resultaten. In buurgemeente Noordoostpolder is
onderzoek verplicht bij ingrepen die groter zijn dan 5000 m2 en dieper
gaan dan 50 cm. Urk sluit bij deze maatregelen aan. Categorie 7 LichtgeelVrijgestelde oppervlakte: 1,5 haVrijgestelde verstoringsdiepte: 50 cm In de zones met lage verwachting zijn er weinig aanwijzingen voor
archeologische vindplaatsen. Op basis van de huidige theorieën zijn het
gebieden die niet specifiek geschikt waren voor bewoning en er zijn niet
eerder archeologische vondsten gedaan. Dat er echter nog geen vondsten
zijn gedaan, wil niet zeggen dat er ook helemaal geen archeologisch
waardevolle zaken aanwezig kunnen zijn: het is alleen nog niet
aangetroffen. Door deze zones geheel vrij te geven, doet zich de onwenselijke situatie
voor dat de lage verwachting nooit wordt getoetst en er in feite een
vicieuze cirkel ontstaat. Immers: er is een lage verwachting omdat er
(nog) geen archeologische vondsten zijn gedaan, daardoor wordt er geen
onderzoek uitgevoerd, dus kunnen er ook geen vondsten gedaan worden en
blijft de lage verwachting gehandhaafd. Om die cirkel te doorbreken en
te controleren of de lage verwachting gerechtvaardigd is, zal in
gebieden met lage verwachting bij relatief grootschalige ontwikkelingen
(groter dan 1,5 ha) door middel van verkennend onderzoek de
verwachtingskaart worden getoetst en gepreciseerd. Het betreft dan een
verkennend onderzoek dat, zeker gezien de omvang van de ontwikkeling,
nauwelijks een verzwaring van het project vormt, maar wel cruciale
gegevens kan opleveren. Uiteraard dient wel een vervolgonderzoek plaats
te vinden in het geval de resultaten van het verkennend onderzoek daar
aanleiding voor geven. Een aandachtspunt in dit gebied is de kans op het
aantreffen van scheepswrakken. Deze vormen echter een ‘speld in een
hooiberg’ en zijn niet in een verwachtingsmodel te vatten. Deze
beleidsmaatregel wordt ook toegepast in de gemeente Zeewolde. Categorie 8 WitGeen onderzoek noodzakelijk. Het gaat hier om de volgende gebieden:
uitgebaggerde delen in het water
Het gebied aan de oostzijde van de gemeente. Dit gebied is door
T&A reeds geofysisch onderzocht en bleek een verspoelde
vlakte te zijn.
In deze gebieden zijn geen archeologische resten (meer) te verwachten.
Er hoeven dus geen maatregelen getroffen te worden m.b.t. archeologie. Wanneer tijdens het uitvoeren van bodemingrepen onverhoopt toch
archeologische sporen of vondsten worden aangetroffen, is men wettelijk
verplicht hiervan direct melding te doen bij het bevoegd gezag, conform
artikel 53 van de Monumentenwet 1988 en de Wet op de archeologische
monumentenzorg. 10.Voorbeeld bestemmingsplanregelsDe beleidskaart en bestemmingsplanregels zijn onlosmakelijk met elkaar
verbonden. De beleidskaart geeft de grenzen aan van de zones waarop de
(dubbel)bestemming ‘Waarde - Archeologie X’ rust en kan beschouwd worden
als één van de kaartlagen waaruit de (bestemmings)plankaart is
opgebouwd. In de bestemmingsplanregels wordt - voor zones met en
(dubbel)bestemming ‘Waarde - Archeologie X’ - aangegeven bij welke
verstoringsdiepte en -oppervlakte een archeologisch onderzoek vereist
is. Hieronder zijn voorbeeld bestemmingsplanregels opgenomen, die per
beleidsmaatregel aangepast moeten worden. 1:Waarde – Archeologie – X1.1 BestemmingsomschrijvingDe voor ´Waarde - Archeologie X’ aangewezen gronden zijn, behalve voor
de daarvoorkomende bestemming(en), mede bestemd voor de bescherming en
veiligstelling van deaan de grond eigen zijnde archeologische waarden.1.2 Bouwregels
Op de in 1.1 bedoelde gronden mogen uitsluitend bouwwerken ten
behoeve van een overige aan deze gronden toegekende bestemming met
omgevingsvergunning worden gebouwd, mits op basis van archeologisch onderzoek is
vastgesteld dat ter plaatse geen behoudenswaardige archeologische waarden aanwezig zijn of de
archeologische waarden in voldoende mate zijn zeker gesteld dan wel de aanwezige
behoudenswaardige archeologische waarden niet onevenredig worden geschaad.
Artikel 1.3 sub 1 is niet van toepassing op aanvragen voor een
omgevingsvergunning in de op de verbeelding als ´Waarde - Archeologie X´ aangewezen
gronden, die betrekking hebben op plangebieden die niet groter zijn dan X m2 en
ingrepen die niet dieper dan X cm de bodem verstoren.
1.3 Omgevingsvergunning voor het uitvoeren een werk, geen
bouwwerkzijnde, of van werkzaamheden1.Op of in de in 1.1 bedoelde gronden is het verboden zonder of in
afwijking van een1. omgevingsvergunning van burgemeester en wethouders, de volgende
werken enwerkzaamheden uit te voeren:
het vergraven en egaliseren van gronden;
het bebossen of anderszins beplanten met houtopstanden,
waaronder begrepen het
kweken en telen van bomen, struiken en heesters;c.het aanleggen, verbreden en verharden van wegen, paden en
parkeergelegenheden enhet aanleggen van andere oppervlakteverhardingen;d.het aanleggen van waterlopen en het vergraven, verruimen en dempen van
bestaandewaterlopen;
het aanbrengen van leidingen, constructies, installaties en
apparatuur;
het ophogen van gronden en aanleggen van (geluids)wallen;
werken en werkzaamheden die wijziging van de waterhuishouding of
waterstand
beogen of tengevolge hebben, zoals uitdiepen, draineren en slaan van
putten.
Een omgevingsvergunning als bedoeld in 1.3 sub 1 mag alleen
worden verleend indien:
door de uitvoering van de werken en werkzaamheden dan
wel door de daarvan hetzij
direct, hetzij indirect te verwachten gevolgen, geen blijvende
onevenredige afbreukwordt gedaan aan de archeologische waarden dan wel hieraan door het
stellen vanvoorwaarden voldoende tegemoet kan worden gekomen, of de mogelijkheden
voor hetherstel van die waarden niet onevenredig worden verkleind; enb.vooraf door aanvrager van de aanlegvergunning een rapport op basis van
de in deberoepsgroep geldende normen is overgelegd waaruit naar het oordeel
vanburgemeester en wethouders in voldoende mate blijkt dat:de archeologische waarden in voldoende mate zijn zeker gesteld; ofer geen archeologische waarden aanwezig zijn; ofde archeologische waarden niet of niet onevenredig worden geschaad.
Geen omgevingsvergunning als bedoeld in 1.3 sub 2 is vereist
voor:
werken en werkzaamheden behorende bij het normale
onderhoud, gebruik en beheer;
werken en werkzaamheden welke op het moment van het van
kracht worden van het plan in uitvoering waren of konden worden uitgevoerd
krachtens een voor dat tijdstip geldende dan wel aangevraagde vergunning.
1.4 WijzigingsbevoegdheidBurgemeester en wethouders zijn bevoegd om het plan te wijzigen op grond
van artikel XX Wet ruimtelijke ordening ten behoeve van:
het bestemmen van de gronden met de bestemming ´Waarde -
Archeologie X´ zoals bedoeld in lid 1.1, indien uit nader deskundig archeologisch
(voor-) onderzoek is gebleken dat ter plaatse archeologische waarden aanwezig
zijn;
het verwijderen van de bestemming ´Waarde - Archeologie X´ zoals
bedoeld in lid 1.1, indien uit nader deskundig archeologisch onderzoek is
gebleken:
dat ter plaatse geen sprake is van behoudenswaardige
archeologische waarden
aanwezig zijn; enb.het niet meer noodzakelijk wordt geacht dat het bestemmingsplan
voorziet in debescherming van deze waarden.11.LiteratuurlijstBij het tot stand komen van de beleidskaart is het archeologiebeleid van
de omliggende gemeenten uit Flevoland geraadpleegd: Nota Archeologische Monumentenzorg 2009 AlmereArcheologiebeleid gemeente Dronten: Archeologische beleidskaart
en voorbeeldplanregels ten behoeve van
bestemmingsplannen.Archeologische Monumentenzorg in LelystadArcheologische Basis- en Beleidsadvieskaart voor het grondgebied van
NoordoostpolderArcheologiebeleid gemeente Zeewolde: Archeologische
beleidskaart, standaardregels voor bestemmingsplannen en procedure
voor archeologisch onderzoek & selectiebesluiten.Op de kavels D103, D104 en D105 bevindt zich op elk kavel een
scheepswrak. De exacte ligging van de vaartuigen is onbekend. Op de
scheepswrakkenkaart 1992 staan de wrakken 14, 15 en 16 respectievelijk
op de kavels D129, D130 en D131. Met behulp van dhr. Dick Velthuizen van
het Nieuwland Erfgoedcentrum is nog een poging gedaan om de locatie
nader te duiden, maar dit is niet gelukt. Bij het opstellen van de archeologische waarden- en verwachtingenkaart
zijn eerder de volgende digitale bronnen geraadpleegd:
Centraal Archeologisch Archief (CAA).
Centraal Monumenten Archief (CMA).
Indicatieve kaart van Archeologische Waarden (IKAW).
Archeologisch Informatiesysteem (ARCHIS).
KICH cultuur-historische kaart www.kich.nl.
Website van het AHN: www.ahn.nl.
Luchtfoto’s via Google Earth.
Kerkhoven, 2004: Voorstel voor een
bouwvergunningen-protocol en planologische
verankering ten behoeve van het behoud van
archeologische waarden in de historische kern van
Urk.
Oudhof, J.W.M. en M.J.P. Gouw, 2003: Archeologische Basiskaart
Urk. Vestigia rapport V65.Bunschoten.Oudhof, J.W.M., R. Schrijvers en M.S. van Oers, 2004: Urk,
aanvulling archeologische basiskaart - Aanvullend Geo-fysisch en archeologisch onderzoek ter
waardering van een pleistocenedekzandvlakte (gebied E) en kavel C1659 te Urk.Teekens, P.C. en H.E. Bouter, 2008. Bureauonderzoek en
Inventariserend veldonderzoek plangebied Watergangen Zwolsehoek Fase
5 te Urk. Een verkennend booronderzoek. Archeologische
Rapporten Oranjewoud 2008/28.Vissinga, A. 2008. Inventariserend veldonderzoek - karterende
fase plangebied Watergangen Zwolsehoek Fase 5 te Urk. Een karterend
booronderzoek. Archeologische Rapporten Oranjewoud
2008/106. Oranjewoud, Heerenveen.Bijlage 1 Bijlagekaart met archeologische waarden- en
verwachtingenkaartBijlage 2 Bijlagekaartmet archeologische beleidskaartBijlage 3 Catalogus van waarnemingen per periodebijlage 3
[Klik hier om het document te downloaden]
Inhoudsopgave1. Inleiding en doelstelling project 42. Juridische en planologische inkadering archeologiebeleid 42. 1 Rijk 42. 2 Provincie 52. 3 Gemeente 63. Overzicht van aanwezige archeologische waarden en uitgevoerd onderzoek 74. Landschappelijke ontwikkeling 95. Archeologische ontwikkeling 116. Gehanteerd verwachtingsmodel en gedefinieerde verwachtingszones 137. Beschrijving van het tot stand komen van de archeologische waarden- en
verwachtingenkaart 168. Beschrijving van het tot stand komen van de beleidskaart 169. Categorieën op de beleidskaart 1710. Voorbeeld bestemmingsplanregels 2011. Literatuurlijst 22Bijlage 1 Kaartbijlage met archeologische waarden- en verwachtingenkaart 23Bijlage 2 Kaartbijlage met archeologische beleidskaart 23Bijlage 3 Catalogus van waarnemingen per periode 23