CVDR294283_1Archeologische Beleidsnota Gemeente EnkhuizennlregelingEnkhuizen2016-10-04EnkhuizenDe Drom, 15-05-2013Archeologische Beleidsnota Gemeente EnkhuizenOnbekendgemeenteraadruimtelijke ordening, verkeer en vervoer2013-04-02De tekst in dit document is vrij van auteursrecht en
databankrecht2013-05-15Nieuwe regelingOnbekendarcheologie, oudheid, artifacten, bodem, vondsten,Geenexb-2016-33050exb-2016-33051exb-2016-33052exb-2016-33053exb-2016-33054exb-2016-33055exb-2016-33056exb-2016-33057exb-2016-33058exb-2016-33059exb-2016-33060exb-2016-33061exb-2016-33062exb-2016-33063
Archeologische Beleidsnota Gemeente Enkhuizen
Doel van de Archeologische Beleidsnota van de gemeente Enkhuizen Deze nota dient vormt de basis voor het formuleren van het gemeentelijk
archeologisch beleid, en behelst een inventarisatie wat er door de
gemeente Enkhuizen op het gebied van de archeologische monumentenzorg
geregeld dient te worden, uitgaande van de wettelijke verplichting
hiertoe (deel I). Deel II van dit document betreft (de toelichting op) de archeologische
vindplaatsen en verwachtingenkaart van de gemeente Enkhuizen. Deze kaart
is vertaald naar een archeologische beleidskaart die als instrument in
de ruimtelijke planafweging zal worden gebruikt. Doelstelling van het archeologisch beleid “Het archeologisch beleid van de gemeente Enkhuizen heeft tot doel haar
archeologische erfgoed waar nodig te beschermen als bron van het
gemeenschappelijke geheugen en als middel voor geschiedkundige en wetenschappelijke studie zonder meer maatschappelijke lasten in het
leven te roepen dan strikt noodzakelijk.”. Uitgangspunten van het archeologisch beleid
Archeologische waarden zoveel mogelijk in de bodem bewaren en
alleen opgraven als behoud in de bodem (in situ) niet mogelijk
is;
De relatie tussen archeologie en RO versterken zodat behoud,
beheer en ontwikkeling van het bodemarchief onderdeel worden van
het planologische besluitvormingsproces;
Bodemverstoorders betalen archeologisch onderzoek en mogelijke
opgravingen;
Verbetering informatievoorziening over cultureel erfgoed om het
draagvlak voor archeologie te vergroten.
Vrijstellingen
Opnemen van vrijstellingen voor archeologisch onderzoek (zie
bijlage 3);
Het eventueel (laten) opstellen van een gemeentelijk
onderzoeksagenda om duidelijk aan te geven wat de doelstellingen
zijn van het archeologisch beleid (zie bijlage 4).
Aard van het archeologisch onderzoek
Opstellen van een (of meer) gemeentelijk PvA(‘s) waarmee
toekomstige archeologische onderzoeken gerichter en uniformer
kunnen worden uitgevoerd.
Het bestemmingsplan
De gemeente dient bij (op)nieuw vast te stellen
bestemmingsplannen rekening te houden met de in de grond
aanwezige en te verwachten archeologische waarden (Wamz, artikel
38, lid 1). Voor de gemeente Enkhuizen impliceert dit de opname
van de op de gemeentelijke archeologische beleidskaart
(kaartbijlage 6) aangegeven gebieden als medebestemming in
bestemmingsplannen: gebieden waarvan bekend is dat er
archeologische waarden of vindplaats(en) aanwezig zijn
(archeologisch waarden: AWG) en gebieden met te verwachten
archeologisch waarden (AWV);
In de toelichting van het bestemmingsplan onderbouwen op welke
wijze rekening is gehouden met archeologie. Aangegeven dient te
worden waarom de op de plankaart als “Archeologisch Waardevol
(Verwachtingsgebied) Gebied (categorie X)” aangewezen gronden
vanuit archeologisch oogpunt bescherming verdienen en waarom een
daarmee samenhangende beperking van de rechten van gebruikers en
eigenaren in dat gebied is gerechtvaardigd;
Op de plankaarten aanduiden, met behulp van een renvooi, welke
gronden als “Archeologisch Waardevol (Verwachtingsgebied) Gebied
(categorie X)” worden gezien;
In de archeologische voorschriften, welke gelden ten aanzien
van de afgifte van omgevingsvergunningen, aangeven welke
maatregelen dienen te worden genomen ten aanzien van de gronden
aangeduid als “Archeologisch Waardevol (Verwachtingsgebied)
Gebied (categorie X)”;
Rekening houden met archeologie in bestaande bestemmingsplannen
door gebruik te maken van bijvoorbeeld een facetbestemmingsplan
waarin het aspect van de bescherming van archeologische waarden
voor het gehele grondgebied is geregeld.
Erfgoedverordening
Het gemeentelijk archeologiebeleid formeel vastleggen in de
Erfgoedverordening 2010.
Monumentenverordening
De eventuele definitieve bescherming van archeologisch
terreinen regelen middels de huidige Monumentenverordening;
Deskundigheid op het gebied van archeologie bij de
monumenten-plannencommissie op ad hoc basis inhuren als sprake
is van een aanwijzingsprocedure ex artikel 3 van de huidige
Monumentenverordening.
Archeologie als inspiratiebron
De gemeente spreekt uit dat bij ruimtelijke planvorming de
gemeentelijke archeologische identiteit sterker richtinggevend
zal zijn.
Regionaal onderzoek
Onderzoeken of op (sub)regionaal niveau een gezamenlijke
voorziening kan worden getroffen de archeologische onderzoeken
te analyseren en te komen tot een samenhangen beeld van de
geschiedenis van de gemeente/regio.
Vergroten draagvlak voor archeologie
Het maatschappelijk draagvlak voor archeologie vergroten door
bewoners en gebruikers van een gebied actief in de
planvormingprocedures te betrekken en vrijwilligers zoals de
Vereniging Oud Enkhuizen bij het gemeentelijk archeologiebeleid
te blijven betrekken;
Het maatschappelijk draagvlak voor archeologie vergroten door
het grote publiek bekend te maken met het archeologisch erfgoed
door middel van publieksgerichte publicaties, museale
presentaties, archeologische en cultuurhistorische routes,
educatieprogramma’s voor scholen en rondleidingen.
Positionering van de archeologische monumentenzorg binnen de
gemeentelijke organisatie
De verantwoordelijkheid voor archeologie handhaven bij de
afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling;
Nadere afspraken maken met de verschillende disciplines binnen
de gemeente om de archeologische taakstelling als gevolg van het
in deze nota geformuleerde beleid goed te kunnen laten
functioneren.
Als uitvloeisel van de ondertekening van het Verdrag van Malta
in 1992 is in september 2007 de Monumentenwet 1988 herzien. Dit
heeft voor de Nederlandse gemeenten vergaande implicaties, met
name ten aanzien van de zorg voor het archeologisch erfgoed. De
afgelopen 15 jaar is op nationaal en provinciaal niveau beleid
ontwikkeld om tot een zorgvuldige omgang met dit archeologisch
erfgoed te komen. Behoud van archeologische waarden in situ bij
ruimtelijke ontwikkelingen is daarbij het uitgangspunt. Voor gemeenten is daarbij een primaire verantwoordelijkheid
toebedeeld in de uitvoering van dit beleid. Samenhangend met hun
specifieke verantwoordelijkheid voor de inrichting van het
grondgebied liggen op gemeentelijk niveau immers de meest
praktische mogelijkheden om de kwaliteit van de leefomgeving te
handhaven of te versterken. Het ontwikkelen van een eigen
gemeentelijk archeologiebeleid is derhalve noodzakelijk. Deze nota dient een eerste aanzet te geven voor het
formuleren van het gemeentelijk archeologisch beleid, en te
inventariseren wat er door de gemeente Enkhuizen op het
gebied van de archeologische monumentenzorg geregeld dient
te worden, uitgaande van de wettelijke verplichting
hiertoe. Kern van de wetswijziging is dat archeologie een grotere ’claim‘
op grond zal leggen dan voorheen het geval was. Voor elke
bodemingreep en alle inrichtingsplannen moet de noodzaak voor
archeologisch onderzoek overwogen worden. Deze overweging vindt
plaats op basis van zogenaamde archeologische vindplaatsen-en
verwachtingenkaarten. Op deze kaarten staat aangegeven waar
bekende archeologische waarden aanwezig zijn maar ook waar (nog)
onbekende archeologische waarden verwacht kunnen worden. Inzicht in deze informatie is van groot belang want
alleen wanneer men weet wat men aan archeologie heeft en wat men
aan archeologie kan verwachten kan men een goed onderbouwd
archeologisch beleid opstellen. Voor het grondgebied van de
gemeente Enkhuizen bestaat reeds een gedetailleerde
vindplaatsen-en verwachtingenkaart (De Boer & Molenaar,
2006). Op basis van deze gedetailleerde kaart is voor de
gemeente Enkhuizen een archeologische beleidskaart opgesteld. Deze archeologische beleidskaart is specifiek gemaakt voor
gebruik op een gemeentelijk niveau, en beoogt de onderlegger te
vormen voor het in deze nota geformuleerde beleid. De kaart legt
een fundament voor een integrale belangenafweging op een
gemeentelijk niveau, redenerend vanuit een gemeentelijke visie,
en niet vertrekkend vanuit het perspectief van een individueel
plangebied. Deel II van dit rapport betreft (de toelichting op) de
archeologische vindplaatsen en verwachtingenkaart van de
gemeente Enkhuizen. Deze kaart is vertaald naar een
archeologische beleidskaart die als instrument in de
ruimtelijke planafweging zal worden gebruikt.Het onderzoeksgebied omvat het gehele grondgebied van de
gemeente Enkhuizen (provincie Noord-Holland). Voor de
totstandkoming van de beleidsnota is met name gekeken naar het
grondgebied van de gemeente met uitzondering van het water. Voor
het deel van de gemeente dat in het IJsselmeer ligt is wel een
archeologische verwachtingswaarde en beleidadvies geformuleerd.
Het onderzoek bestond uit een bureauonderzoek en is uitgevoerd
volgens de normen van de archeologische beroepsgroep (zie
artikel 24 van het Besluit archeologische monumentenzorg). De
Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 3.2),
beheerd door de Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging
Bodembeheer (SIKB; www.sikb.nl), geldt in de praktijk als
richtlijn. RAAP beschikt over een opgravingsvergunning, verleend
door de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Tijdens het onderzoek is samengewerkt met dhr. J. Eenkoren en
dhr. A.H. van der Herberg van de gemeente Enkhuizen. Zie tabel 1 voor de dateringen van de in dit rapport genoemde
archeologische perioden. Achter in dit rapport is een lijst met
gebruikte afkortingen opgenomen en worden enkele vaktermen
beschreven (zie verklarende woordenlijst). Op 16 april 1992 is in Valletta (Malta) door de Europese
ministerraad het “Europees Verdrag inzake de bescherming van het
Archeologische Erfgoed” ondertekend (Ministeries van WVC &
BZ, 1992). Dit verdrag, veelal aangeduid als het Verdrag van
Malta, betreft een herziening van een eerder Europees verdrag
uit 1969. In dit verdrag van 1969 werd vooral de bescherming van
archeologische monumenten geregeld. In het nieuwe verdrag is
bepaald dat het gehele archeologische erfgoed, dus ook de niet bekende archeologische waardevolle objecten en structuren,
integrale bescherming nodig heeft en krijgt. Doordat het Verdrag
van Malta zich ook richt op nog niet bekende archeologische
waardevolle objecten en structuren heeft het vergaande gevolgen
voor de lidstaten bij bodemverstorende activiteiten. Het Verdrag van Malta wordt in de Nederlandse wetgeving
geïmplementeerd door middel van de Wet op de Archeologische
Monumentenzorg (Wamz). Deze wet is in 2006, 15 jaar na
ondertekening van het verdrag, door Eerste en Tweede Kamer
goedgekeurd en in september 2007 in werking getreden. De wet
betreft een herziening van de Monumentenwet 1988 en een
aanvulling op of wijziging van bepaalde artikelen in de
Woningwet, de Wet Milieubeheer en de Ontgrondingswet. Reeds
enige jaren voor de implementatie is bij archeologisch onderzoek
gehandeld in de ‘geest van Malta’ en vanaf 2001 was een
interimbeleid van kracht. Het handelen in de ‘geest van Malta’
heeft tot gevolg gehad dat in de provincies verschillende
archeologische regimes bestaan.
2.2.1 Verdrag van Malta
Het Verdrag van Malta betreft zoals boven aangegeven een
uitbreiding van de bescherming van het archeologisch
erfgoed. Die uitbreiding is met name gericht op nog niet
bekende archeologische waardevolle objecten en structuren en
betreft dus een preventieve bescherming van het
archeologische erfgoed. De aanleiding daartoe was het besef
dat het Europese archeologische erfgoed ernstig met
aantasting wordt bedreigd door het toenemende aantal grote
ruimtelijke-ordeningsprojecten, risico’s van natuurlijke aard, clandestiene of onwetenschappelijke
opgravingen en onvoldoende besef onder het publiek. 1 Europees Verdrag inzake de bescherming van het
Archeologische Erfgoed, preambuleHet verdrag heeft tot doel het archeologische erfgoed te
beschermen als bron van het gemeenschappelijke geheugen en
als middel voor geschiedkundige en wetenschappelijke studie
(art. 1 van het Verdrag). Het verdrag richt zich op het behoud van het archeologische
erfgoed en dient de wetenschappelijke betekenis van het
archeologische onderzoek te waarborgen (art. 3 van het
Verdrag). Tot het archeologische erfgoed worden beschouwd
alle overblijfselen, voorwerpen en andere sporen van de mens uit het verleden (art. 1 van het Verdrag). Uitgangspunt van het verdrag is het archeologisch erfgoed
zoveel mogelijk ter plekke (in situ) te bewaren en
beheersmaatregelen te nemen om dit te bewerkstelligen (art.
4 van het Verdrag). Het verdrag bepaalt verder dat
archeologische waarden voortaan expliciet dienen te worden
meegenomen bij de besluitvorming over ruimtelijke ingrepen.
Waar mogelijk dienen de archeologische waarden te worden
ontzien. Om het bodemarchief beter te beschermen en om
onzekerheden tijdens de bouw van bijvoorbeeld nieuwe wijken te beperken, wordt in het verdrag voorgesteld
om steeds vooraf onderzoek te laten doen naar de mogelijke
aanwezigheid van archeologische waarden. Op deze manier kan
daar bij de ontwikkeling van de plannen zoveel mogelijk
rekening mee worden gehouden. (artikel 5 van het Verdrag). Daar waar behoud in situ niet mogelijk is, betalen de
bodemverstoorders het archeologisch onderzoek en mogelijke
opgravingen (art. 6 van het Verdrag). Het behouden van
archeologische waarden door het uitvoeren van opgravingen
wordt aangeduid als behoud ex situ. Van belang is ook dat de bestudering van, en de verspreiding
van de kennis over archeologische vondsten wordt
vergemakkelijkt. Hiertoe dienen onderzoeken, inventarisaties
en kaarten met betrekking tot archeologische vindplaatsen
tot stand te worden gebracht of bijgehouden. Daarbij is
verder van belang dat archeologische onderzoeken goed worden
gedocumenteerd. Met name bij opgravingen is dat essentieel
omdat bij een dergelijk onderzoek de sporen definitief
vernietigd worden. Daarnaast zijn onderzoeken,
inventarisaties en kaarten, en de actualiteit en
beschikbaarheid ervan, ook van belang om bij besluitvorming
over ruimtelijke ingrepen al in een vroeg stadium over de
juiste informatie te kunnen beschikken (art. 7 van het
Verdrag). Het is niet voldoende om wetenschappelijke informatie over
archeologische vondsten te verzamelen. Verspreiding van die informatie, nationaal en
internationaal, is essentieel voor de ontwikkeling van de
archeologische wetenschap. Het is bedoeling dat men van
elkaars kennis en ervaring kan leren. Die verspreiding dient
in ieder geval op twee manieren te gebeuren (art. 8 van het
Verdrag):
Het bevorderen van de uitwisseling van bestanddelen
van het archeologisch erfgoed. Men kandaarbij denken
aan archeologische artefacten die als
studiemateriaal kunnen worden gebruikt voor de
opleiding van archeologische studenten. Daarnaast
gaat het ook om de uitwisseling van verschillende
wetenschappelijke technieken;
Het stimuleren van de uitwisseling van informatie
betreffende lopende archeologische onderzoekenen
opgravingen door internationale
onderzoeksprogramma’s te organiseren. Ontdekkingen
in het ene land kunnen bijzonder relevant zijn voor
onderzoeken in een ander land. Ook regionaal gezien
is een dergelijke stimulering van belang.
De verspreiding van de archeologische informatie is niet
alleen van belang voor de wetenschappers en
projectontwikkelaars zelf maar ook om het publiek bewust te
maken van het belang en waarde van het archeologische
erfgoed en alsook de bedreiging ervan door de toenemende
mate van onder andere bouwprojecten (art. 9 van het
verdrag). Het behoud van het cultuurhistorische erfgoed is
immers bedoeld voor het grote publiek, de ‘eigenaren’ van
dit erfgoed. Zonder de draagkracht en interesse van dat publiek zal de archeologische monumentenzorg de zorg van
slechts enkelen zijn en blijven. Bewustwording van het
publiek van het belang van het archeologische erfgoed dient
in ieder geval plaats te vinden door bijvoorbeeld het geven
van voorlichting en het verzorgen van archeologische
tentoonstellingen en presentaties. Voor de Nederlandse tekst
van het verdrag wordt verwezen naar bijlage 1.
2.2.2 Wet op de archeologische monumentenzorg
Het Verdrag van Malta heeft geen directe werking dus
implementatie ervan in de Nederlandse wetgeving is vereist.
Implementatie vindt plaats middels de Wet op de
Archeologische Monumentenzorg (Wamz) en is in februari 2007
gepubliceerd en in september 2007 geïmplementeerd. Zoals
reeds vermeld betreft de wet een herziening van de
Monumentenwet 1988 en een aanvulling op of wijziging van
bepaalde artikelen in de Woningwet, de Wet Milieubeheer en
de Ontgrondingswet. Doelstelling van de Wamz is archeologische waarden waar
nodig beschermen, zonder meer maatschappelijke lasten in het
leven te roepen dan strikt noodzakelijk. Vergeleken met de
doelstelling van het Verdrag van Malta kent de wet dus een
nuancering. De bescherming van archeologie dient plaats te
vinden daar waar het nodig is zonder meer maatschappelijke
lasten in het leven te roepen dan strikt noodzakelijk.
Daarmee heeft de wetgever aangegeven dat de bescherming van
archeologie wel proportioneel dient te zijn. Dit geeft
ruimte voor een belangenafweging. Archeologische waarden
dient te worden beschermd, maar niet ten koste van alles. De gewijzigde monumentenwetgeving kent ook een aantal
uitgangspunten die veelal weer aansluiten bij die van het
verdrag. Die uitgangspunten zijn als volgt:
Geformaliseerd beleid;
Behoud en beheer in de bodem;
Versterking relatie archeologie en ruimtelijke
ordening;
Opgravingsbevoegdheid;
Verbetering informatievoorziening over cultureel
erfgoed;
Invoering ‘verstoorder-betaalt-principe’.
Geformaliseerd beleidEr moet geformaliseerd beleid voor alle overheden komen,
waarbij ook de gemeente verplicht is verantwoordelijkheid te
nemen voor het archeologisch (of breder: cultuurhistorisch)
erfgoed in haar grond. Dit betekent dat er in elk geval beleid moet worden
geformuleerd en dat de gemeente er zelf voor moet zorgen dat
dit ook wordt toegepast. Gemeenten hebben in de
beleidsuitvoering binnen de nieuwe wetgeving een grote
verantwoordelijkheid voor en een sturende rol in beheer en
behoud van archeologische en cultuurhistorische resten. Om
deze nieuwe gemeentelijke rol als beslissend bestuursorgaan
adequaat te kunnen vervullen is een gemeentelijk
archeologiebeleid met een eigen (inhoudelijk en bestuurlijk) afwegingskader niet alleen nuttig maar ook noodzakelijk. De
wet regelt -globaal genomen drie aspecten van de
archeologische monumentenzorg: de financiering, de
bestuurlijke besluitvorming en de archeologische uitvoering.
De wet verplicht de gemeenten niet tot het beschermen van
het archeologische erfgoed onder alle omstandigheden. Het
college van B&W van de gemeenten mag immers het besluit
nemen dat zij bepaalde archeologische waarden niet van
belang vinden en dat zij om die reden geen publiek geld
zullen aanwenden voor behoudsmaatregelen. Deze keuzevrijheid
is nodig om de gemeenten in de gelegenheid te stellen zich
bestuurlijk en financieel in te zetten op archeologische
zaken die zij van wezenlijk belang achten. Behoud en beheer in de bodem Het uitgangspunt van de nieuwe wet, behoud in situ, is erop
gericht archeologische waarden waar nodig zoveel mogelijk in
de bodem te bewaren en alleen op te graven als behoud in de
bodem niet mogelijk is. Dit uitgangspunt van behoud in situ is niet bedoeld om
alles voor altijd in de bodem te behouden, integendeel. De
achterliggende gedachte is dat komende generaties meer en
betere technieken zullen hebben om archeologische resten te
onderzoeken en tevens over een grotere kennis zullen
beschikken, om wat zij vinden te kunnen verklaren. Daarnaast
hebben de (grootschalige) bodemverstoringen van de afgelopen
jaren reeds veel archeologisch materiaal opgeleverd. Het
vergt tijd en capaciteit om dat, ook in zijn context, te onderzoeken en te verklaren.
Als behoud in situ niet mogelijk is dan is het zaak door
middel van onder meer opgravingen zoveel mogelijk gegevens
te verzamelen over de archeologische vondst. Dit wordt
aangeduid als behoud ex situ. Ook hier geldt het
proportionaliteits-beginsel. De verplichting op te graven
moet kunnen worden gerechtvaardigd door het belang van de
archeologische site. Versterking relatie archeologie en ruimtelijke
ordeningDe relatie tussen archeologie en RO zal moeten worden
versterkt, zodat behoud, beheer en ontwikkeling van het
bodemarchief onderdeel worden van het planologische
besluitvormingsproces. Dit uitgangspunt is er tevens op
gericht al vroeg in de ruimtelijke ordening rekening houden
met archeologie. Initiatiefnemers tot ruimtelijke
ontwikkelingen moeten in een vroegtijdig stadium aangeven
hoe met eventuele archeologische waarden bij
bodemverstorende ingrepen zal worden omgegaan. Dit houdt een
verplichting in tot vooronderzoek bij werkzaamheden die de
grond gaan verstoren. De invoering hiervan wordt geregeld
via bestemmingsplannen en vrijstellingen, de mer-plichtige
activiteiten en ontgrondingen. Dat vroegtijdig rekening
houden met archeologische waarden is ook in het belang van
initiatiefnemers van projecten en, daaraan voorafgaand, van
plannen-makers. Het is immers kostenreducerend als met de
aanwezigheid van archeologische waarden tijdig rekening kan
worden gehouden; deze waarden kunnen dan worden meegewogen in het totaal van
de planvoorbereiding, het bepalen van locaties dan wel de
concrete planinrichting. Op deze wijze kan het streven naar
behoud in situ worden gemaximaliseerd. Daarnaast is de aanwezigheid van
archeologische sporen ook een factor die kan bijdragen aan
de kwaliteit en identiteit van de openbare ruimte. Opgravingsbevoegdheid De vergunningverlening voor het mogen uitvoeren van een
opgraving is verruimd en blijft niet langer beperkt tot
overheden en universiteiten. Ook gekwalificeerde bedrijven
mogen deze werkzaamheden uitvoeren. De minister ziet toe op
de kwaliteit van de uitvoering via een kwaliteitssysteem
(KNA; zie § 2.2.3), waaraan alle binnen de archeologie
werkzame instanties en bedrijven zich dienen te conformeren. Verbetering informatievoorziening over cultureel
erfgoedDe beslissing over behoud of verwijdering van archeologische
waarden met of zonder archeologisch onderzoek moet worden
genomen op basis van duidelijke en vastgelegde procedures.
De uitkomsten van deze procedures moeten voor alle
betrokkenen beschikbaar zijn. De archeologische resultaten
leggen immers de basis voor de identiteit van een bepaald
gebied waardoor het maatschappelijke draagvlak kan worden
vergroot. Invoering ‘verstoorder-betaalt-principe’De bodemverstoorders betalen het archeologisch vooronderzoek
en het daar uit voortvloeiende vervolgonderzoek
(bijvoorbeeld opgravingen). De kosten voor de noodzakelijke
archeologische werkzaamheden komen dus ten laste van
initiatiefnemer tot de bodemverstorende activiteit. Dit
financiële aspect is naast het archeologisch maatschappelijk
belang de stimulans om tijdens het planologische
besluitvormingsproces het behoud en beheer van archeologie
uiterst serieus te nemen. Echter, ook hier geldt weer het proportionaliteitsbeginsel. In bijzondere situaties
is het bestuursorgaan die de initiatiefnemer van de
bodemverstoring verplicht archeologisch onderzoek te laten
verrichten, gehouden een vergoeding toe te kennen. Het gaat hier om de excessieve
kostenregeling. Daarbij moet vooral worden gedacht aan
excessieve kosten als gevolg van opgravingen. Of dergelijke
kosten als excessief moeten worden gekwalificeerd, is sterk
afhankelijk van het (financiële) belang van de aanvrager,
diens draagkracht, de mogelijkheden om naar een andere
locatie om te zien en dergelijke meer. De gemeente: archeologie en bestemmingsplan Het vastleggen van archeologische waarden en verwachtingen
in het bestemmingsplan is onderdeel van de in 2007
vastgestelde Wet op de archeologische monumentenzorg (Wamz).
Artikel 38a van deze wet geeft nu aan dat de gemeenteraad
bij vaststelling van een bestemmingsplan rekening dient te
houden met archeologische waarden. Gemeenten geven hier
invulling aan door bij het vaststellen van
bestemmingsplannen en beheersverordeningen rekening te
houden met (eventuele) archeologische waarden. Onder deze waarden vallen archeologisch waardevolle
gebieden en gebieden met een verhoogde archeologische
verwachting. Deze waarden krijgen een archeologische
(mede)bestemming, die wordt vermeld in de toelichting van
een bestemmingsplan, begrensd in de verbeelding (plankaart)
en voorzien van regels gekoppeld aan een
vergunningenstelsel. Tot op heden zijn deze regels gebaseerd
op de ondergrenzen die gesteld zijn in de provinciale
structuurvisie. Op basis van het bestemmingsplan kan bijvoorbeeld bij de
verlening van een omgevingsvergunning als voorwaarde worden
gesteld dat de aanvrager een archeologisch rapport overlegt.
Vervolgens geeft artikel 41a van de Wamz aan dat dit alleen
van toepassing is bij projecten met een oppervlakte groter
dan 100 m2, maar de gemeenteraad kan een hiervan afwijkende
oppervlakte vaststellen. Met het opstellen van een
gemeentelijke beleidsadvieskaart kunnen de grenzen die zijn
aangegeven in de gemeentelijke Erfgoedverordening dus meer
op (gemeentelijke) maat gesneden worden.
2.2.3 Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA)
De liberalisering van de opgravingsmarkt heeft de
Nederlandse archeologie ook een vorm van kwaliteitszorg
gebracht: de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA).
In het KNA staan de minimale vereisten waaraan een
archeologisch onderzoek moet voldoen. Het gaat daarbij onder
meer om de volgende werkzaamheden: bureauonderzoek, inventariserend
veldonderzoek, opgraven, beschermen van vindplaatsen,
archeologische begeleiding van bouwwerkzaamheden en het
registreren, deponeren en beheren van vondsten. De meest actuele versie van de KNA
(thans versie 3.2) is te raadplegen op: http://www.sikb.nl.
2.2.4 Nota Belvedère en de Modernisering Monumentenzorg
Zoals al aangeduid in het Verdrag van Malta verdwenen bij
nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen in het verleden vaak
waardevolle cultuurhistorische kenmerken, zoals
archeologische vindplaatsen, historische gebouwen en historisch geografische landschapskenmerken
(dijken, verkaveling, polders, e.d.). Om dat tegen te gaan is door de rijksoverheid een beleid
opgesteld dat voorwaarden schept om de cultuurhistorische
identiteit sterker richtinggevend te laten zijn bij deze
processen. Daartoe is in juni 1999 door de ministeries van
OCW, VROM, LNV en VW de nota Belvedère uitgebracht. De
hoofddoelstelling van Belvedère om de cultuurhistorische
kwaliteit sterker richtinggevend te laten zijn, wordt
vertaald in een zestal doelen:
het erkennen en herkenbaar houden van
cultuurhistorische identiteit als kwaliteit en
uitgangspuntvoor verdere ontwikkeling;
het versterken en benutten van de cultuurhistorisch
meest waardevolle gebieden, de
zogenoemdeBelvedère-gebieden;
het scheppen van voorwaarden voor initiatieven van
derden gericht op de versterking van
cultuurhistorie;
het verspreiden en toegankelijk maken van
kennis;
het bevorderen van samenwerking tussen burgers,
organisaties en overheden;
het verbeteren van de gebruiksmogelijkheden van het
bestaande instrumentarium.
Het programma Belvedère heeft van 1999 tot en met 2009 de
inzet van cultuurhistorie bij ruimtelijke ontwikkelingen
gestimuleerd. Met de Modernisering Monumentenzorg (MoMo) is
de nieuwe visie op de monumentenzorg weergegeven.
2.3.1 Algemeen
Het archeologisch beleid van het provinciaal bestuur van
Noord-Holland is vastgelegd in het Cultuurconvenant tussen
het rijk en de provincie Noord-Holland, de Provinciale
Cultuurnota 2005-2008 ‘Cultuur Verbindt’, de Leidraad
Provinciaal Ruimtelijk Beleid, de Gedragslijn Compensatie en
het Ontwikkelingsbeeld Noord-Holland Noord (zie bijlage 2
voor een korte toelichting op voornoemde stukken). Het
beleid is enerzijds gebaseerd op (toekomstige) wettelijke
verplichtingen, waarbij de verwachtingen omtrent de implementatie van het Verdrag van Valletta een voorname
rol spelen, anderzijds op autonoom cultuurhistorisch
provinciaal beleid. De provincie Noord-Holland kiest ten
aanzien van cultuurhistorie vooral een ontwikkelingsgerichte
benadering met behoud van kwaliteit en het ontwikkelen van
nieuwe kwaliteit. De provincie wil ontwikkelingen dusdanig
geleiden dat de landschappelijke en cultuurhistorische
kwaliteiten behouden blijven, worden ontwikkeld en waar
mogelijk worden versterkt. De provincie sluit hiermee aan op het gedachtegoed zoals dat in de nota
Belvedère is verwoord. De nieuwe Cultuurnota 2013-2016 ‘De
waarde van Cultuur’ streeft naar behoud en ontwikkeling van
waardevolle landschappen met uniek cultureel erfgoed en naar het voor iedereen
toegankelijk maken van het cultureel aanbod.
2.3.2 Cultuurhistorische Waardenkaart (CHW), de Archeologische Monumentenkaart
(AMK) en de Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden
(IKAW) Een belangrijk instrument voor het provinciaal beleid is de
Cultuurhistorische Waardenkaart, waarbij voor elk van de
drie cultuurhistorische disciplines historische
(steden)bouwkunde, historische geografie en archeologie een
kaartlaag is opgesteld. De archeologische kaartlaag omvat de
archeologische monumentterreinen en komt overeen met de
zogenaamde Archeologische Monumentenkaart (AMK) van de provincie Noord-Holland. De monumentterreinen hebben, op
basis van door het Rijk (RCE) vastgestelde criteria een
status gekregen. Er wordt onder meer een onderscheid gemaakt
in terreinen van archeologische waarde, hoge archeologische
waarde en zeer hoge archeologische waarde. Tevens zijn op de
AMK en de CHW monumentterreinen aangegeven met een zeer hoge
archeologische waarde die door het rijk wettelijk beschermd
zijn. De provincies hebben als taak gekregen om de AMK te
onderhouden. Hieronder wordt verstaan dat op regelmatige tijden wordt
bekeken welke terreinen moeten worden opgewaardeerd en welke
eventueel kunnen worden afgevoerd. Ook kan worden bekeken of
nieuwe terreinen aan de AMK kunnen worden toegevoegd. De
provincie zal bij het onderhouden van de AMK van de
gemeentes vragen om informatie ten aanzien van de binnen hun
gemeentegrenzen gelegen bekende vindplaatsen en
monument-terreinen aan te leveren. Met de CHW en de AMK geeft de provincie dus inzicht in de
aanwezigheid en status van bekende archeologische
vindplaatsen. Helaas verschaffen de CHW en de AMK geen
inzicht in de ligging van nog onbekende, te verwachten
vindplaatsen. Voor deze categorie is feitelijk de
Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden (IKAW; zie ook
deel II) beschikbaar. Deze kaart, die voor heel Nederland
door het Rijk is opgesteld, kan worden geraadpleegd om te
zien of een gebied een hoge, middelhoge, lage of zeer lage
archeologische verwachting heeft. De bruikbaarheid van de
IKAW is echter zeer beperkt omdat het een kleinschalige
kaart is (schaal 1:50.000) en niet altijd duidelijk inzicht
geeft op welke archeologische periode de verwachting
betrekking heeft. De provincie Noord-Holland erkent dit en
gaat dan ook van het standpunt uit dat gemeentes voor hun eigen
grondgebied een meer nauwkeurige archeologische
verwachtingenkaart dienen op te (laten) stellen.
Vooruitlopend hierop heeft de Provincie Noord-Holland van
een aantal gebieden in Noord-Holland reeds van dergelijke
verwachtingenkaarten laten opstellen. Het gaat om
bijvoorbeeld het zogenaamde Oer-IJ gebied (hoofdzakelijk
Kennemerland), De Gouw (West-Friesland Midden), De Streek
(West-Friesland Oost) en het Vechtplassengebied
(respectievelijk Lange e.a., 2004; Molenaar & De Boer,
2005; De Boer & Molenaar, 2006; Molenaar & De Boer,
2006). Deze verwachtingskaarten omvatten landschappen die de
gemeentegrenzen overschrijden en daarom een bijzondere, meer
regionale aanpak vereisen. De verwachtingenkaarten voor deze
gebieden geven vaak een veel nauwkeuriger en gedetailleerder
beeld van de archeologische verwachting en de Provincie Noord-Holland is dan ook een groot
voorstander van het gebruik van deze kaarten boven het
gebruik van de IKAW.
2.3.3 Beheer en behoud
De provincie Noord-Holland heeft zich de afgelopen jaren
niet alleen bezig gehouden met archeologiebeleid dat
voortkomt uit het Verdrag van Malta, maar ook met bedreiging
van archeologische resten door zogenaamde autonome
ontwikkelingen. Veel van het huidige archeologische
onderzoek komt voort uit het feit dat er een specifieke
verstoring plaatsvindt van de bodem waardoor de verstoorder
verplicht is archeologisch onderzoek te laten uitvoeren. Er
vinden echter ook bodemingrepen plaats die niet direct onder
dit ‘verstoorder betaalt principe’ kunnen worden geschaard.
Voor archeologische resten in veengebieden geldt
bijvoorbeeld dat deze door (geleidelijke) ontwatering van
het veen, steeds dichter aan het maaiveld komen te liggen.
Een ploegende boer zal in de loop van de tijd dus steeds een
klein beetje meer van de archeologische lagen aanploegen
waardoor, op een sluipende manier, archeologische resten
worden verstoord of vernietigd. Deze verstoring van
archeologische resten vindt op een veel grotere schaal
plaats dan de aan de Archeologische Monumentenzorg cyclus
(AMZ-cyclus) gerelateerde ingrepen. Echter het sluipende
karakter ervan maakt het moeilijk om de exacte impact te
bepalen. Omdat in deze gevallen geen opzettelijke
verstoorder kan worden aangewezen die aansprakelijk kan worden gesteld voor de schade, moet er dus op een andere
manier worden omgegaan met archeologische resten in
dergelijke gebieden. De provincie Noord-Holland heeft
hiertoe reeds twee projecten uitgevoerd die als doel hadden
om deze categorie van aantasting voor een aantal belangrijke
archeologische monumentterreinen inzichtelijk te maken (Van
Eerden, 2004a en 2004b). Tijdens de onderzoeken is vooral
gekeken naar mogelijkheden van matching met bijvoorbeeld
natuur, water en recreatie om archeologische terreinen uit
productie te halen en te beschermen. Ook is gekeken naar
mogelijkheden om archeologische vindplaatsen af te dekken
met grond om zo de bedreigingen van regulier grondgebruik af
te wenden. Tot slot is een aantal terreinen aangewezen als
provinciaal monument waarbij beperkingen gelden ten aanzien van het grondgebruik.
De pachter of eigenaar van de grond wordt middels
beheersvergoedingen gecompenseerd voor deze beperkingen.
2.3.4 Beeldkwaliteitsplan
In het ontwikkelingsbeeld Noord-Holland Noord neemt het
zogenaamde Beeldkwaliteitsplan een belangrijke plaats in.
Zodra in het landelijke gebied nieuwe ruimtelijke
ontwikkelingen worden mogelijk gemaakt door bijvoorbeeld
bestemmingsplannen of projectbesluiten dan is zo’n
Beeldkwaliteitsplan verplicht. Het Beeldkwaliteitsplan is een middel om de aandacht te
vestigen op landschap en cultuurhistorie bij nieuwe
ontwikkelingen in zoekgebieden. Het doel van het
Beeldkwaliteitsplan is om vanuit de identiteit van een
gemeente of samenhangend gebied bij nieuwe ontwikkelingen de
belangrijke cultuurhistorische en landschappelijke
kwaliteiten te behouden en te versterken. Het op deze manier
expliciet verantwoording afleggen over de manier waarop met
landschap en cultuurhistorie wordt omgegaan moet leiden tot
meer ‘kwaliteitsbewustzijn’. De provincie Noord-Holland
hoopt dat gemeenten hun verantwoordelijkheid oppakken en
zich uitgedaagd voelen tot het maken van goede plannen die
aansluiten bij de gewaardeerde en gevarieerde, en soms
verborgen, identiteit van Noord-Holland Noord (Provincie
Noord-Holland, 2005).
2.3.5 Beleidskader Landschap en Cultuurhistorie
De provincie Noord-Holland beschikt sinds 2006 over het
Beleidskader Landschap en Cultuurhistorie (Provincie
Noord-Holland, 2006). In het Ontwikkelingsbeeld
Noord-Holland Noord ging men nog uit van de eerder
vastgestelde beleidsnota’s over cultuurhistorie en het
landschapsbeleid. Voor de cultuurhistorie ging het om de
zogenaamde regioprofielen. De regioprofielen waren in feite
de beleidsmatige vertaling van de Cultuurhistorische
Waardenkaart van de provincie Noord-Holland. De losse
objecten, zoals die staan vermeld op de Cultuurhistorische
Waardenkaart, vond men in de regioprofielen over het
algemeen niet meer terug omdat deze grotere structuren
behandelden. Voor de visie die de provincie had op die
grotere gebieden, heeft de Cultuurhistorische Waardenkaart
wel als basis gediend. In de profielen werd per regio aangeven hoe de provincie
Noord-Holland haar beleidsuitgangspunten wilde concretiseren
en welke beleidsaccenten en prioriteiten zij belangrijk
vond. Het uitgangspunt was dat cultuurhistorie als
inspiratiebron moest worden gebruikt om nieuwe
ontwikkelingen een kans te geven (behoud door ontwikkeling). Tot voor kort moesten de gemeentes, bij het opstellen van
bestemmings-plannen, naast de Cultuurhistorische
Waardenkaart, ook de regioprofielen raadplegen. Indien de
gemeenten in hun plannen wilden afwijken van hetgeen in het voor hen van toepassing zijnde
regioprofiel was vastgesteld, dan diende dat gemotiveerd te
gebeuren, zodat inzichtelijk werd welke belangenafweging had
plaatsgevonden. Sinds kort zijn de regioprofielen echter opgenomen in het
Beleidskader Landschap en Cultuurhistorie. De reden hiervoor was dat de beleidsnota, waarvan de
regioprofielen onderdeel uitmaakten, niet helder en
eenduidig genoeg waren. In het nieuwe Beleidskader Landschap
en Cultuurhistorie is het ‘oude’ beleid geïntegreerd en zijn
mogelijke tegenstrijdigheden tussen landschappelijke en
cultuurhistorische benaderingen weggenomen. Voor het opstellen van gemeentelijk beleid dient het
Beleidskader te worden meegenomen. Afwijken van de
provinciale beleidskaders dient zorgvuldig te worden
gemotiveerd. Ten aanzien van Enkhuizen worden in het provinciaal
beleidskader duidelijke doelen gesteld:
Zo is het voor de leesbaarheid van de
waterstaatkundige geschiedenis van groot belang dat
de Westfriese Omringdijk met de wielen, kleiputten
en brede vrije zone aan weerszijden van de dijk
behouden blijven. Omdat de West-friese Omringdijk
een provinciaal monument is, zal voor werkzaamheden
op dit monument een vergunning bij de provincie
moeten worden aangevraagd;
Ook het behoud van het rijksbeschermde stadsgezicht
van Enkhuizen staat voorop;
Voor de leesbaarheid van de ontginnings-en
bewoningsgeschiedenis wordt specifiek verwezen naar
de kreekruggen en lintdorpen in dit deel van
West-Friesland. De hogere ligging van de kreekruggen
zou bijvoorbeeld door middel van beplantingen zoveel
mogelijk moeten worden versterkt;
Ontwikkelingsplannen zijn er voor de vestingswerken
van Enkhuizen. Deze zouden moeten worden ontwikkeld
tot ‘vestingbiotoop’.
Uit het vorige hoofdstuk is duidelijk geworden dat in het
huidige archeologiebestel de beslissingsbevoegdheid ten aanzien
van de archeologie voornamelijk op het gemeentelijk bestuurlijk
niveau komt te liggen. Om verantwoord met die bevoegdheden om te
kunnen gaan, is het opstellen van een gemeentelijk
archeologiebeleid onontbeerlijk. Op dit moment wordt binnen de
gemeente Enkhuizen op basis van de Erfgoedverordening 2010
omgegaan met het archeologisch erfgoed en ontbreken nadere
doel-stellingen en uitgangspunten op dit gebied. Wel is in
opdracht van de provincie Noord-Holland door RAAP voor onder
andere de gemeente Enkhuizen een vindplaatsen-en
verwachtingenkaart opgesteld. Op deze kaart is aangegeven waar
de bekende archeologische vindplaatsen zich bevinden en welke
archeologische verwachtingszones er zijn. Met die kaart is het
archeologisch potentieel van de gemeente in beeld gebracht en
kan een gespecificeerd archeologiebeleid worden opgesteld. Hoewel het de gemeente Enkhuizen aan een archeologiebeleid
ontbreekt, handelt zij wel in de ‘geest van Malta’. Daartoe is
zij ook verplicht gelet op de regelgeving van de provincie
Noord-Holland. In 2010 heeft de gemeente een Erfgoedverordening
vastgesteld. In deze verordening zijn gebieds-gerichte
ondergrenzen opgenomen die, indien van toepassing, percelen
vrijstellen van een archeologische onderzoeksverplichting (art.
16). Deze grenzen zijn bij het ontbreken van gemeentelijk
archeologiebeleid afgestemd op artikel 41a van de Monumentenwet
1988 en geven een vrijstelling voor onderzoek bij ingrepen
kleiner dan 100 m2. Binnen de nieuwe wetgeving is de gemeente aangewezen als bevoegd
gezag hetgeen betekent dat zij de archeologische
onderzoeksrapporten die worden opgesteld moet beoordelen. Het
beoordelen van de rapportages dient te gebeuren door een bevoegd
archeoloog. Momenteel heeft de gemeente Enkhuizen geen bevoegd
archeoloog in dienst zodat moet worden teruggevallen op de
Cultuurcompagnie Noord-Holland (het voormalig Steunpunt
Cultureel Erfgoed Noord-Holland), de provincie of gemeentelijke archeologen uit de omgeving zoals de regionale Archeologie
West-Friesland. Hoewel dat uiteindelijk wel leidt tot een
adequate beoordeling van de rapporten is dat geen gewenste
situatie. In het bijzonder niet omdat de rapporten op deze wijze
separaat worden bekeken door verschillende personen. Hierdoor
ontstaat geen eenduidige beoordeling en ontstaat tevens geen
samenhang in de archeologische informatie. De in de vorige paragraaf geschetste gang van zaken is inherent
aan het ontbreken van een gemeentelijke doelstelling op het
gebied van archeologie. Het archeologisch onderzoek laten
uitvoeren slechts om aan een wettelijke verplichting te voldoen
is geen concreet doel maar een proces. Het formuleren van een
archeologische doelstelling is dan ook noodzakelijk om dat
proces te beëindigen. Daarnaast zijn gemeenten gelet op de
invoering van de Wet op de Archeologische Monumentenzorg ook
verplicht een doelstelling te formuleren over hoe om te gaan met
hun archeologisch erfgoed. De Monumentenwet 1988 (artikel 41a) geeft de mogelijkheid
gemotiveerd af te wijken van 100 m² als vrijstellingsgrens voor
vergunningsaanvragen. Op de beleidsadvieskaart (kaartbijlage 6)
is gebruikgemaakt van deze mogelijkheid. Het is niet altijd
nodig bij elke bodemingreep van meer dan 100 m2 een
archeologisch onderzoek uit te (laten) voeren. Het kan echter
ook noodzakelijk zijn om in delen van de gemeente bij
bodemingrepen van minder dan 100 m2 onderzoek te eisen. Daarom
zijn aan de verschillende eenheden op de verwachtingenkaart voorschriften gekoppeld, die
uit oppervlakte-en dieptegrenzen bestaan. Deze ondergrenzen
geven aan bij welke bodemingrepen archeologisch onderzoek zou
moeten plaatsvinden. De voorschriften kunnen vervolgens worden
opgenomen in de bestemmingsplannen van de gemeente en bieden
daarmee een beslissings-kader bij de verlening van
omgevingsvergunningen. Het archeologisch erfgoed betreft overblijfselen uit ons
verleden en kan ons daardoor iets zeggen over onze cultuur. Het
vertelt ons hoe vroegere generaties leefden en hoe onze
samenleving er vroeger uitzag. Archeologie vertelt ons dus iets
over onszelf. Waar we vandaan komen, hoe we ons hebben
ontwikkeld. Die overblijfselen uit het verleden zijn dan ook een
deel van onze identiteit. Daarom is het archeologisch erfgoed
vooral van belang voor het grote publiek, de bewoners. In het Verdrag van Malta alsook deWet op de Archeologische
Monumentenzorg staat aangegeven dat het archeologische erfgoed
ernstig met aantasting wordt bedreigd door onder andere het
toenemende aantal grote ruimtelijke-ordeningsprojecten. Dat is
in de gemeente Enkhuizen niet anders. Ook het archeologisch
erfgoed in de gemeente Enkhuizen staat onder toenemende druk van
geplande bouwactiviteiten. Gelet op het belang dat het erfgoed heeft voor zowel bewoners
als voor de wetenschap en geschiedkunde dient die aantasting te
worden voorkomen. Dat kan worden bewerkstelligd door het
gemeentelijk archeologisch erfgoed te beschermen. Dat is ook
conform de doelstelling van het Verdrag van Malta en de Wamz.
Voor de formulering van de doelstelling van het
archeologiebeleid in de gemeente Enkhuizen kan dan ook
aansluiting worden gezocht bij die van voornoemd verdrag en wet. Zoals al gesteld kent de wet inzake haar doelstelling wel een
nuancering ten opzichte van die van het verdrag. Kortweg komt
die nuancering van de wetgever erop neer dat gestreefd moet
worden naar bescherming van archeologie maar niet ten koste van
alles. Bescherming van het archeologisch erfgoed dient
proportioneel te zijn. Dat argument van de wetgever is valide en
afwijken van haar doelstelling is dan ook niet gewenst.
Archeologie is belangrijk maar dat zijn economie, ruimtelijke
ontwikkeling, milieu, etc. ook. Per situatie zal moeten worden
bekeken welk belang aan archeologie moeten worden toegekend. Daarbij dient wel het streven te zijn dat de aanwezige
archeologie beschermd wordt. Overigens dienen overheden, en dus
ook de gemeente Enkhuizen, in het kader van hun bestuurlijke
handelen altijd rekening te houden met het
proportionaliteitsprincipe. Voor wat betreft besluiten blijkt
dat uit artikel 3:4, tweede lid, van de Algemene wet
bestuursrecht. Ook besluiten op het terrein van het bouwen en de
archeologische monumentenzorg dienen te worden genomen met
inachtneming van genoemd beginsel. Op basis van het voorgaande wordt voorgesteld voor het
gemeentelijk archeologiebeleid de volgende doelstelling vast
te stellen: “Het archeologisch beleid van de gemeente
Enkhuizen heeft tot doel haar archeologische erfgoed waar
nodig te beschermen als bron van het gemeenschappelijke
geheugen en als middel voor geschiedkundige en
wetenschappelijke studie zonder meer maatschappelijke lasten
in het leven te roepen dan strikt noodzakelijk.”
Deze doelstelling sluit aan bij zowel het Verdrag van Malta als
de Wet op de Archeologische Monumentenzorg. Net zo belangrijk,
de formulering waarborgt in grote mate het behoud van het
archeologisch erfgoed in de gemeente zonder andere belangen te
frustreren. Het is een doelstelling die niet alleen praktisch
uitvoerbaar en proportioneel is maar ook haalbaar. Het Verdrag van Malta en de Wet op de Archeologische
Monumentenzorg beogen beide het archeologische erfgoed te
beschermen. Zowel het verdrag als de wet hebben een aantal
gelijkluidende uitgangspunten voor de bescherming van het
archeologische erfgoed:
Archeologische waarden zoveel mogelijk in de bodem
bewaren en alleen opgraven als behoud in de bodem (in
situ) niet mogelijk is;
De relatie tussen archeologie en RO versterken zodat
behoud, beheer en ontwikkeling van het bodemarchief
onderdeel worden van het planologische
besluitvormingsproces;
Bodemverstoorders (waaronder ook evt. de gemeente)
betalen archeologisch onderzoek en mogelijke opgravingen
(het ‘verstoorder betaalt principe’);
Verbetering informatievoorziening over cultureel
erfgoed om het draagvlak voor archeologie te vergroten.
Een gemeentelijk archeologiebeleid dient minimaal te voldoen aan
voornoemde uitgangspunten. Afwijken van die uitgangspunten
betekent afwijken van formele wetgeving. Daarnaast maken die
uitgangspunten het juist mogelijk de doelstelling van het nieuwe
archeologiebestel te realiseren. Het ‘verstoorder betaalt
principe’ maakt bescherming van het archeologisch erfgoed
(financieel) uitvoerbaar. Het uitgangspunt: ‘behoud in situ
tenzij ‘, realiseert een optimale bescherming van het
archeologisch erfgoed en frustreert niet onnodig andere
belangen. Versterking van de relatie tussen ruimtelijke ordening
en archeologie, waardoor in de ruimtelijke ordening vroegtijdig
rekening kan worden gehouden met archeologie, maakt behoud in situ mogelijk, is kostenreducerend
voor initiatiefnemers van projecten en kan dan zelfs als
inspiratiebron dienen voor planvorming. De verbetering van de
informatievoorziening vergroot de draagvlak voor archeologie en
is in het belang van zowel burger als initiatiefnemers van
projecten nu dit de kenbaarheid van de beperkingen van
archeologie vergroot. Dit laatste is ook van belang gelet op de
Wet Kenbaarheid Publiekrechtelijke Beperkingen onroerende zaken. Voor het gemeentelijk archeologiebeleid wordt
voorgesteld de volgende uitgangspunten vast te
stellen:
Archeologische waarden zoveel mogelijk in de
bodem bewaren en alleen opgraven als behoud in de
bodem (in situ) niet mogelijk is;
De relatie tussen archeologie en RO versterken
zodat behoud, beheer en ontwikkeling van het
bodemarchief onderdeel worden van het planologische
besluitvormingsproces;
Bodemverstoorders betalen archeologisch
onderzoek en mogelijke opgravingen;
Verbetering informatievoorziening over
cultureel erfgoed om het draagvlak voor archeologie
te vergroten.
In hoofdstuk 1 is al aangegeven dat het voor het opstellen van
een gemeentelijk archeologiebeleid van groot belang is om vooraf
inzicht te hebben in wat men aan bekende archeologische
vindplaatsen heeft en wat men aan archeologische vindplaatsen kan verwachten. Deze
informatie zal uiteindelijk moeten worden vertaald naar een goed
onderbouwd gemeentelijk archeologiebeleid. De reeds bestaande
archeologische vindplaatsen-en verwachtingenkaart van de
gemeente Enkhuizen (zie deel II) is voor de toepassing op
beleidsmatig, gemeentelijk niveau vertaald naar een beleidskaart
(kaartbijlage 6). De bekende vindplaatsen en de verschillende
verwachtingsgebieden hebben op deze kaart andere kleuren en zijn
voorzien van aanduidingen/voorschriften. In figuur 1 is aangegeven hoe deze vertaling heeft
plaatsgevonden. De bekende archeologische waarden zijn vertaald
naar Archeologisch Waardevolle Gebieden (AWG’s) terwijl de
archeologische verwachtingen zijn vertaald naar Archeologisch Waardevolle
Verwachtingsgebieden (AWV’s). In de voorschriften wordt
aangegeven welke beperkingen de AWG’s en AWV’s bieden. Hier
wordt dus bijvoorbeeld aangegeven welke ondergrens voor
onderzoek geldt (zie paragraaf 3.6). In figuur 2 is de noodzaak
tot het laten uitvoeren van archeologisch onderzoek in de vorm
van een beslisboom weergegeven. Het op de bestemmingsplankaart plaatsen van bekende en onbekende
archeologische waarden is een belangrijke stap om het belang van
archeologie in de ruimtelijke ordening aan te geven. Het opnemen
van de bekende vindplaatsen levert doorgaans geen problemen op.
Van deze gebieden weet men immers (globaal) wat er aanwezig is
en bovendien is er sprake van een duidelijke, vaak kadastrale,
begrenzing. Het opnemen van de onbekende vindplaatsen, de archeologische
verwachtingsgebieden, levert vaak meer problemen op. Ten eerste
worden grote delen van de bestemmingsplankaart afgedekt door de
archeologische verwachtingsgebieden. Ten tweede is van deze
gebieden niet bekend of er ook daadwerkelijk archeologische
resten aanwezig zijn. Nu men de ligging van de bekende en onbekende archeologische
waarden in beeld heeft, kan men hiervan gebruik maken om heel
gericht ingrepen te plannen. Indien een gemeente op zoek is naar
een gebied voor de ontwikkeling van een nieuwbouwwijk, de aanleg
van een weg of water-berging kan men op basis van de
vindplaatsen-en verwachtingenkaart gebieden selecteren waar de
kans op het aantreffen van archeologische resten het kleinst is.
Hoewel bij deze procedures archeologie maar een onderdeel
uitmaakt van het hele planproces biedt het al wel in een vroeg
stadium inzicht in waar vanuit archeologisch oogpunt geen of
weinig complicaties zijn te verwachten. Een veel gehoorde vraag is: Moet nu altijd en overal
archeologisch onderzoek worden uitgevoerd? Het antwoord is
simpel: Nee, niet altijd en overal is archeologisch onderzoek
noodzakelijk. Het doel van een archeologische beleidsnota en een
goed onderbouwde beleidskaart, is nu juist om het nut en de
noodzaak van archeologisch onderzoek te kunnen bepalen. Het
vaststellen van het nut en de noodzaak van archeologisch
onderzoek is gebaseerd op een aantal factoren:
de diepte van de ingreep;
de aard en omvang van de ingreep;
de status van bekende vindplaats;
de archeologische verwachting;
de archeologische kenmerken van een gebied.
3.6.1 Diepte van de ingreep
Alle bodemingrepen die niet dieper gaan dan 35 cm -Mv zijn
vrijgesteld van archeologisch onderzoek. De diepte van deze
vrijstelling is gebaseerd op de gemiddelde diepte van een
bouwvoor. Hoewel in de bouwvoor archeologische resten kunnen
voorkomen bevinden deze zich niet meer in hun oorspronkelijk
context. De waarde van deze resten is hiermee relatief
gering. Ingrepen dieper dan 35 cm -Mv hoeven niet in alle
gevallen tot verstoring van archeologische waarden te
leiden, bijvoorbeeld omdat deze archeologische waarden veel
dieper liggen dan de geplande ingrepen. Dit dient echter wel door middel van een archeologisch
(bureau)onderzoek zorgvuldig te worden onderzocht en
onderbouwd. Men moet zich er overigens van bewust zijn dat een voor de
archeologie verstorende bodemingreep niet altijd grondverzet
met zich meebrengt. Het verlagen van het grondwaterpeil of
het storten van grond zijn voorbeelden van ingrepen waarbij
niet direct wordt gegraven maar die indirect zeer schadelijk
kunnen zijn voor archeologische waarden namelijk
respectievelijk verdroging en verdrukking van archeologische
lagen. In § 4.7 wordt hier dieper op in gegaan.
3.6.2 Aard en omvang van de ingreep
Bepalen welke ingrepen wel en welke ingrepen niet
onderzoeksplichtig zijn is een belangrijk punt van discussie
binnen de archeologische wereld. Uitgangspunt is dat alleen
archeologisch onderzoek hoeft te worden uitgevoerd in de
gebieden waar verstoring van mogelijke archeologische resten
plaatsvindt. Voor het bepalen van de noodzaak tot archeologisch onderzoek
geldt ook hier dat dit sterk wordt bepaald door bijvoorbeeld
de aard, omvang en diepteligging van de vindplaatsen en de
aard, omvang en diepte van de geplande bodemingrepen. Omdat
dergelijke variabelen op voorhand vaak niet goed bekend zijn
en sterk per gebied kunnen verschillen, blijft het lastig om
hier algemene uitspraken over te doen. Op rijksniveau wordt
gewerkt met een vrijstelling van onderzoek voor gebieden met
een oppervlak kleiner dan 100 m². Deze oppervlakte is gehanteerd tijdens
de totstandkoming van de herziening van de Monumentenwet en
is niet nader onderbouwd. In bijlage 3 worden de
vrijstellingen van de gemeente Enkhuizen behandeld.
3.6.3 Bekende vindplaatsen
Bekende vindplaatsen die op de Archeologische
Monumentenkaart van de gemeente Enkhuizen staan aangegeven,
hebben een status. Het betreft terreinen van archeologische
waarde, van hoge archeologische waarde en van zeer hoge
archeologische waarde. De West-friese Omringdijk, een
terrein van hoge archeologische waarde, is een provinciaal
monument. Voor het kunnen uitvoeren van werkzaamheden op dit
monument zal een vergunning bij de provincie moeten worden
aangevraagd. Archeologische rijksmonumenten zijn niet aanwezig binnen de
gemeentegrenzen. Omdat van de AMK-terreinen bekend is dat ze archeologische
waarden bevatten, is het uitgangspunt dat op deze terreinen
geen vrijstelling van onderzoek geldt voor ingrepen dieper
dan de bouwvoor. Toch is het niet zo dat het AMK-terrein heilig is. Soms is
de begrenzing van een AMK-terrein niet altijd goed
onderbouwd en/of is niet meer precies duidelijk waarom een
terrein als archeologisch waardevol is aangeduid. Aanvullend
archeologisch onderzoek kan dan tot een beter inzicht in de
begrenzing en waarde van het terrein leiden. Dit kan
betekenen dat het terrein minder waardevol is of dat het
veel kleiner is dan gedacht. Het omgekeerde is uiteraard ook
mogelijk. In de gemeente Enkhuizen zijn drie terreinen aanwezig van
zeer hoge archeologische waarde. Twee terreinen bevatten
belangwekkende archeologische resten uit de Bronstijd
terwijl het derde terrein sporen van een pottenbakkerij uit de Nieuwe tijd herbergt (zie deel
II). Voor deze drie terreinen geldt dat het gaat om
behoudenswaardige archeologische vindplaatsen. Behoud van
deze terreinen en bescherming van de aanwezige resten is van
groot belang. Ingrepen op deze terreinen zijn zeer
schadelijk voor de archeologische resten en moeten dus ten
alle tijden worden voorkomen. Een uitzondering vormen de historische kernen. Hoewel deze
gebieden een hoge archeologische waarde hebben, vinden in
deze gebieden zeer veel grondingrepen plaats. Alle
grondingrepen verbieden of een onderzoeksverplichting
opleggen is ondoenlijk. Voor deze gebieden geldt dan ook een
bepaalde vrijstelling van onderzoek (zie bijlage 3).
3.6.4 Archeologische verwachting
De archeologische verwachting wordt gedefinieerd als de te
verwachten dichtheid aan archeologische waarden (zie deel
II). In gebieden met een hoge archeologische verwachting
bevinden zich naar verwachting meer vindplaatsen dan in
gebieden met een middelhoge en een lage archeologische
verwachting. De kans op het aantreffen van archeologische
waarden is dan ook het grootst in gebieden met een hoge
archeologische verwachting. Voor deze gebieden geldt dan ook
dat ook bij relatief kleine ingrepen vindplaatsen kunnen
worden verstoord. Of vindplaatsen ook daadwerkelijk worden
aangetroffen en verstoord, wordt sterk bepaald door
bijvoorbeeld de aard, omvang en diepteligging van de
vindplaatsen en de aard, omvang en diepte van de geplande
bodemingrepen. Voor gebieden met een hoge en middelhoge archeologische
verwachting wordt in feite altijd onderzoek verplicht
gesteld. Voor gebieden met een lage archeologische
verwachting wordt vaak beperkt archeologisch onderzoek
verplicht gesteld. Hoewel in deze gebieden wel
archeologische resten aanwezig kunnen zijn, zal de kans op
het aantreffen en verstoren van deze resten dermate laag
zijn dat de schade aan de archeologie beperkt blijft. In gebieden met een onbekende archeologische verwachting
geldt dat niet duidelijk is of en waar archeologische resten
aanwezig zijn. In het geval van Enkhuizen geldt dit voor de
gebieden ten oosten en ten zuiden van de West-friese
Omringdijk en direct ten noorden van de historische kern.
Voor deze gebieden wordt dus wel een archeologisch onderzoek verplicht
gesteld. Het doel van archeologisch onderzoek is dan in
eerste instantie het bepalen van de bodemopbouw en daarmee
het verkrijgen van een meer gespecificeerde archeologische
verwachting. Op basis van deze verwachting kan worden besloten of vervolgonderzoek noodzakelijk is.
3.6.5 De archeologische kenmerken van een gebied
De keuze om ergens archeologisch onderzoek te laten
uitvoeren wordt soms ook bepaald door wat men aan
archeologie binnen een gebied heeft. Wanneer men
bijvoorbeeld de archeologische kenmerken van de gemeente
Enkhuizen bekijkt valt op dat de meeste vindplaatsen dateren
uit de Bronstijd, de Late Middeleeuwen of de Nieuwe tijd.
Het zijn deze fasen in de geschiedenis die de meeste of
grootste sporen hebben achtergelaten en men zou dan ook
kunnen stellen dat deze perioden typisch zijn voor de gemeente Enkhuizen. Voor het opstellen van een
archeologisch beleid kan men dan ook uitgaan van deze
perioden. Een andere optie is echter dat men niet kijkt naar de
perioden waar men al veel informatie over heeft maar juist
naar de perioden waarover men nog vrijwel niks weet. Voor de
gemeente Enkhuizen zou dit bijvoorbeeld kunnen betekenen dat
men binnen het archeologiebeleid speciale aandacht vraagt
voor de bewoning uit het Laat-Neolithicum en/of de Vroege
Middeleeuwen. Deze perioden zijn niet of nauwelijks goed
onderzocht maar zouden een belangrijke bijdrage kunnen
leveren aan het invullen van de witte vlekken in de bewoningsgeschiedenis van de gemeente
Enkhuizen. Men zou er in dit geval dus voor kunnen kiezen om
in plaats van weer de zoveelste Bronstijd vindplaats te
(laten) onderzoeken het geld te reserveren voor onderzoeken
naar het Laat-Neolithicum en/of de Vroege Middeleeuwen en of
onderzoek naar deze perioden te stimuleren. Een derde mogelijkheid is om te streven naar behoud van een
representatief deel van de geschiedenis van de gemeente
Enkhuizen. Belangrijke perioden krijgen verhoudingsgewijs
veel aandacht maar ook aan de minder bekende of belangrijke
perioden moet serieus aandacht worden besteed. Hoewel een gemeente een grote vrijheid heeft in het kiezen
voor specifieke perioden als onderdeel van het archeologisch
beleid is het in veel gevallen zeer lastig om de keuzes goed
te onderbouwen. Men moet immers een goed beeld hebben van
wat men aan archeologische vindplaatsen heeft en wat men aan
archeologische vindplaatsen kan verwachten. Hoewel een
vindplaatsen-en verwachtingenkaart hierbij een belangrijk
hulpmiddel is, is het archeologisch kennisniveau op basis
van de bekende vindplaatsen vaak nog zeer gering. Opgegraven
vindplaatsen zijn soms nauwelijks goed uitgewerkt of
gepubliceerd en synthetiserende overzichtswerken ontbreken
vaak. Een keuze maken voor een of meer perioden als
speerpunten van het gemeentelijk archeologiebeleid kan dus
feitelijk alleen geschieden als men over een goed onderbouwd
overzicht van de archeologie binnen de gemeente beschikt. De keuzes die een gemeente wil maken ten aanzien van
specifieke perioden kunnen worden vormgegeven en onderbouwd
in een zogenaamde onderzoeksagenda. In deze onderzoeksagenda
kan worden omschreven welke archeologische doelen de
gemeente stelt en welk belang zij aan bepaalde perioden
en/of gebieden hecht. In bijlage 4 wordt een opzet gegeven
voor een onderzoeksagenda voor de gemeente Enkhuizen. Voorstel met betrekking tot vrijstellingen: Zie
bijlage 3. Voorstel: Het (laten) opstellen van een
gemeentelijk onderzoeksagenda om duidelijk aan te geven
wat de doelstellingen zijn van het archeologisch beleid
(zie bijlage 4).Welke ingrepen zijn nu schadelijk voor de archeologie en welke
niet? In principe vormen alle ingrepen dieper dan de bouwvoor in
theorie een bedreiging voor eventueel aanwezige archeologische
vindplaatsen. De meest voor de hand liggende ingrepen zijn dan
afgraven/saneringen, aanleggen drainage en diepploegen. Met name
graafwerkzaamheden ten behoeve van natuurontwikkeling en/of
waterberging kunnen vanwege het omvangrijke karakter vaak zeer
verstorend zijn voor archeologische vindplaatsen. Ook wellicht minder voor de hand liggende ingrepen kunnen
bedreigend zijn voor de archeologie. Zo kunnen het inslaan van
heipalen, het aanbrengen van een ophogingpakket en het verlagen
en het verhogen van de grondwaterstand in theorie tot verstoring
of vernietiging van archeologische vindplaatsen leiden. Het
inslaan van één heipaal heeft in principe maar een relatief
klein verstorend effect maar bij een hoge dichtheid aan heipalen
kan een vindplaats volledig worden verstoord. Door het
aanbrengen van een ophogingspakket kan als gevolg van zetting in
de ondergrond, verdrukking van archeologische lagen
plaatsvinden. Met name bij ‘zachte’ gronden zoals veengronden is
dit een reële bedreiging. Het verlagen van de grondwater-stand
kan ertoe leiden dat archeologische lagen boven de
grondwaterspiegel komen te liggen. Hierdoor kunnen gravende dieren zoals mollen en
wormen dieper in de ondergrond doordringen waardoor
archeologische lagen worden aangetast. Ook kunnen door de
toevoer van zuurstof in de ondergrond archeologische resten
zoals hout en botmateriaal sneller worden aangetast (o.a. verdrogen) waardoor waardevolle archeologische informatie
verloren gaat. Hoewel het verhogen van de grondwaterstand in
principe gunstig is voor de archeologie, de resten worden immers
luchtdicht afgesloten, kan het in bepaalde gevallen ook tot
verstoring leiden. Zo kunnen terpjes of grafheuvels die boven
het maaiveld uitsteken bij verhoging van het grondwater een
aantrekkelijke ‘vluchtplek’ worden voor bodemdieren. Hierdoor
kunnen de stratigrafie en inhoud van deze archeologische
vindplaatsen sterk worden aangetast. Ook de (wortel)groei van
riet kan bij het verhogen van het grondwater tot verstoring van
archeologische vindplaatsen leiden. Kortom, het scala aan
ingrepen dat een bedreiging vormt voor de archeologie is groter dan men denkt. Om te bepalen of een ingreep nu ook daadwerkelijk een bedreiging
vormt is het echter van belang dat men (bij voorkeur zo
nauwkeurig mogelijk) weet wat de diepteligging is van
archeologische vondstlagen. Wanneer een archeologische vondstlaag op 3 m onder maaiveld
verwacht wordt dan zullen ingrepen tot 2 m -Mv in veel gevallen
niet direct een bedreiging vormen. Ook inzicht in de intactheid
van het bodemprofiel is van belang om de bedreiging van een
geplande ingreep te kunnen inschatten. Archeologische waarden
die aan of dicht onder het maaiveld verwacht worden vormen
weliswaar een zeer groot struikelblok voor geplande ingrepen
maar door hun ondiepe ligging zijn deze waarden ook zeer kwetsbaar voor natuurlijke en antropogene verstoringsprocessen
zoals verspoeling, ploegen etc. Er is dus een kans dat archeologische waarden al sterk zijn
aangetast door verstoringen uit het verleden waardoor ze niet
langer behoudenswaardig zijn. Om te kunnen bepalen of een
bodemingreep schadelijk is, dient men dus altijd informatie te
hebben over de aard en diepte van de ingreep en de aard en diepte van de archeologische lagen/vindplaatsen en de
mate van verstoring van de bodem. Op basis van deze informatie
kan in sommige gevallen soms worden volstaan met een
bureauonderzoek. In andere gevallen heeft men meer gegevens
nodig zodat een veldonderzoek dient te worden uitgevoerd. In
onderstaande paragraaf wordt hier iets dieper op ingegaan. Welk soort archeologisch onderzoek moet nu wanneer worden
ingezet en wanneer is er voldoende onderzoek uitgevoerd? Het
proces van archeologisch onderzoek is opgebouwd uit
verschillende stappen en wordt over het algemeen aangeduid als
de AMZ-cyclus. Zowel voor archeologie ‘op het land’ als van de
‘waterbodems’ bestaat een Kwaliteitsnorm. In bijlage 5a wordt
uitvoerig ingegaan op de verschillende stappen van de AMZ-cyclus
op land, zodat hier kan worden volstaan met een korte
toelichting. De AMZ-cyclus onder water wordt beschreven in
bijlage 5b. De AMZ-cyclus is opgebouwd uit verschillende onderzoeksmodules
die qua zwaarte van onderzoek van licht naar zwaar verloopt.
Deze opzet is gekozen om na het uitvoeren van elke
onderzoeksmodule te kunnen beslissen of aanvullend (zwaarder)
onderzoek noodzakelijk is of dat er genoeg gegevens zijn
verzameld om tot een goed onderbouwde beslissing te komen.
Vaststellen wanneer er voldoende onderzoek heeft plaatsgevonden
is in feite sterk afhankelijk van de aard en omvang van de
geplande ingrepen. Soms kan een globale indruk van de aan-of
afwezigheid van archeologische waarden door het uitvoeren van
een bureauonderzoek al voldoende zijn voor het in-of aanpassen
van de geplande ingrepen. Archeologisch onderzoek is er dus niet in alle gevallen op
gericht om het naadje van de kous te weten. In andere gevallen echter zal wel heel nauwkeurig de aard,
omvang, datering en diepteligging van archeologische waarden
moeten worden vastgesteld alvorens men kan besluiten of
aanpassing van de plannen haalbaar is of dat moet worden
overgegaan tot een opgraving. Bij een keuze tussen deze twee
uitersten spelen uiteraard ook tijd en geld een belangrijke rol.
Het in een vroeg stadium al meewegen van archeologische belangen
stelt een ontwikkelaar of gemeente in staat om in een vroege
fase van planvorming archeologie in te passen of plannen aan te
passen. Ook het meenemen van de kosten voor archeologisch
onderzoek in de totale projectbegroting voorkomt dat men in de
loop van het project voor onverwachte en niet begrote uitgaven
komt te staan. Zeker bij grootschalig proefsleuvenonderzoek en
opgravingen kunnen de kosten aanzienlijk zijn. Om al het toekomstig archeologisch onderzoek binnen de gemeente
Enkhuizen te stroomlijnen, zou men kunnen overgaan tot het
opstellen van een gemeentelijk Plan van Aanpak (PvA). In dit PvA
kan de gemeente aangeven aan welke eisen het archeologisch
onderzoek moet voldoen. Men kan bijvoorbeeld aangeven welke
bronnen zeker moeten worden geraadpleegd, welke onderzoeksvragen
moeten worden beantwoord en/of welke onderzoeksmethoden moeten
worden gehanteerd. Voordelen van het gemeentelijk PvA zijn:
Opnemen van specifieke onderzoeksvragen voor de
archeologische situatie binnen de gemeente;
Duidelijkheid naar burgers die archeologisch onderzoek
moeten laten uitvoeren;
Eenvoudiger vergelijken van aanbiedingen van
verschillende partijen (geldt met name ook voor burgers
die onderzoeken moeten laten uitvoeren);
Eenvoudiger toetsen van archeologische rapporten omdat
het PvA kan fungeren als controle (checklist);
Archeologische onderzoeken worden uniformer uitgevoerd
en de uitkomsten zijn dus makkelijker onderling
vergelijkbaar.
Uiteraard moeten de eisen in het gemeentelijk PvA niet in strijd
zijn met de richtlijnen zoals die in de vigerende versie van de
KNA staat genoteerd. Ook moet het PvA geen onnodige of
onevenredig hoge eisen stellen aan de uitvoering van de
onderzoeken. Het is daarom wellicht wenselijk om bijvoorbeeld
een onderscheid te maken in een PvA voor onderzoeken in het
buitengebied en één voor bijvoorbeeld de historische kernen.
Indien sprake is van heel specifieke projecten kan de gemeente
ook overwegen om hiervoor een specifiek PvA te laten opstellen.
Hierbij kan men bijvoorbeeld denken aan onderzoeken op
AMK-terreinen (anders dan de historische kernen) of in gebieden
met een onbekende archeologische verwachting. Voorstel: Opstellen van een (of meer) gemeentelijk
PvA(‘s) waarmee toekomstige archeologische onderzoeken
gerichter en uniformer kunnen worden uitgevoerd.
In hoofdstuk 3 is aangegeven wat de doelstelling en de
uitgangspunten van het gemeentelijk archeologisch beleid zijn.
Door middel van de archeologische beleidskaart en de
randvoorwaarden voor het uitvoeren van archeologisch onderzoek
is een specifieke invulling aan het uitgangspunt van ‘behoud in
situ’ gegeven. De gemeente heeft daarmee een archeologische
stappenplan verkregen om zorgvuldig en verantwoord met haar
archeologisch erfgoed om te gaan. Dit stappenplan dient echter
wel geïncorporeerd te worden in bestuursmiddelen om
geëffectueerd te kunnen worden. Het dient met name ook verwerkt
te worden in het planologische besluitvormingsproces. Dat is
immers het tweede uitgangspunt van het archeologiebeleid: de
relatie tussen archeologie en RO versterken. De wetgever heeft
in de Wamz zelfs bepaald dat de gemeenteraad bij de vaststelling
van een bestemmingsplan rekening moet houden met de in de grond
aanwezige dan wel te verwachten monumenten. In de Wamz is ook bepaald dat gemeenten een erfverordening
kunnen opstellen. Een dergelijke verordening heeft de gemeente
in 2010 vastgesteld: Erfgoedverordening 2010 gemeente Enkhuizen.
Daarbij is de Verordening Monumentenverordening Enkhuizen 2001
ingetrokken. Verder staat de gemeente vrij om beleidsdocumenten
als beeld-kwaliteitsplannen te ontwikkelen die weer voorwaarden
kunnen scheppen om de cultuurhistorische identiteit sterker richtinggevend te
laten zijn bij ruimtelijke ontwikkelingen. Bestemmingsplannen zijn in de Monumentenwet 1988 aangewezen als
instrument om de bescherming van archeologische waarden te
waarborgen op gemeentelijk niveau. Gemeenten geven hier
invulling aan door bij het vaststellen van bestemmingsplannen en
beheersverordeningen rekening te houden met (eventuele)
archeologische waarden. Onder deze waarden vallen archeologisch
waardevolle gebieden en gebieden met een verhoogde
archeologische verwachting. Deze waarden krijgen een
archeologische (mede)bestemming, die wordt vermeldt in de toelichting van een
bestemmingsplan, begrensd in de verbeelding (plankaart) en
voorzien van regels gekoppeld aan een vergunningenstelsel. Met
het facet-bestemmingsplan wordt ook invulling gegeven aan de
mogelijke eis van provincies om bestemmingsplannen in
archeologische attentiegebieden vervroegd te herzien. De voorwaarden ten aanzien van archeologische waarden moeten
gebaseerd zijn op kennis over verwachte en bekende
archeologische waarden zoals deze zijn weergegeven op de
archeologische beleidskaart van de gemeente. Op de archeologische beleidskaart staan de bekende en onbekende
archeologische waarden binnen de gemeente aangegeven. Tevens
zijn op de kaart de gebieden aangegeven waar reeds onderzoeken
hebben plaatsgevonden. Samenvattend is met deze kaart een goed
inzicht verkregen in het archeologisch potentieel van de
gemeente Enkhuizen en het is duidelijk wat er moet gebeuren
wanneer de archeologie niet behouden kan blijven. Het is nu
belangrijk dat de gemeente Enkhuizen in de RO(procedures) meer
gestructureerd aandacht besteed aan de archeologie om deze kaart
ten volle te kunnen benutten. Een aanvrager van een omgevingsvergunning in het kader van een
bestemmingsplan of van een vrijstellingsbesluit van een
bestemmingsplan kan verplicht gesteld worden -als dat voor een
goede beoordeling van de aanvraag nodig is -een rapport te
overleggen waarin de archeologische waarde van het te verstoren
terrein voldoende is vastgesteld (artikel 40, 41; Wra artikel
15, 17 of 19). Vervolgens kunnen aan de aanvrager aanvullende
eisen ten aanzien van technische en bouwkundige maatregelen
worden gesteld om de archeologie te behouden. De aanvrager kan
verplicht worden tot het doen van opgravingen of kan verplicht
worden de bodemverstorende activiteiten te laten plaatsvinden
onder begeleiding van een archeoloog. In artikel 41a staat echter dat de artikelen 39 t/m 41 niet van
toepassing zijn op objecten met een kleinere oppervlakte dan 100
m2. Het is wel mogelijk dat de gemeenteraad hiervan afwijkende
andere oppervlakten vaststelt (zie hoofdstuk 3 en bijlage 3). Als de schade die een
aanvrager lijdt redelijkerwijs niet of niet geheel voor diens
rekening behoort te komen, kennen B&W hem op zijn verzoek
een billijke schadevergoeding toe (artikel 42). In geval van
excessieve kosten kunnen in tweede instantie de provincie en in derde instantie het Rijk (een deel van) de kosten voor hun
rekening nemen.
4.2.1 Gebruik van de archeologische beleidskaart
Op de gemeentelijke archeologische beleidskaart zijn de in
deel II van dit rapport onderbouwde archeologische
verwachtingen ‘vertaald’ naar Archeologisch Waardevolle
Verwachtingsgebieden (AWV’s) die als zodanig in het
bestemmingsplan kunnen worden opgenomen. De archeologische
vindplaatsen hebben de term Archeologisch Waardevolle
Gebieden (AWG’s). De legenda van de kaart geeft aan welke
categorieën hierin onderscheiden worden. In de legenda staat
bovendien globaal omschreven welke voorschriften in het bestemmingsplan van toepassing zijn.
Figuur 2 geeft weer welke beslisboom hierbij door de
gemeente gehanteerd kan worden. Deze beleidsadvieskaart vormt op zijn beurt de basis voor
het aanpassen van bestemmingsplannen en bij de verlening van
omgevingsvergunningen in het kader van de Wabo.
4.2.2 Wettelijk beschermde monumenten in het bestemmingsplan
Een gemeente kan zelf een vergunningenstelsel voor
gemeentelijke monumenten in het leven roepen en terreinen
als gemeentelijk monument aanwijzen. Deze terreinen genieten
dan ook bescherming vanuit de monumentenwet. Voorstel: De gemeente dient bij (op)nieuw vast te
stellen bestemmingsplannen rekening te houden met de in
de grond aanwezige en te verwachten archeologische
waarden. Voor de gemeente Enkhuizen impliceert dit de
opname van de op de gemeentelijke archeologische
beleidskaart aangegeven Archeologisch Waardevolle
(Verwachtings) Gebieden als medebestemming in
bestemmingsplannen.
4.2.3 Koppeling van het archeologisch en ambtelijk besluitvormingstraject
De AMZ-cyclus (zie bijlage 5a) is gefaseerd opgezet. Iedere
stap eindigt met de afweging of voldoende informatie is
verzameld om een afgewogen beslissing omtrent eventuele
vervolgacties te kunnen nemen. Het onderzoekstraject is dus tevens een ambtelijk
besluitvormingstraject. Het is de taak van de gemeente om
dit proces al in de planvormingfase op te starten, te
bewaken en op consequente wijze in te passen binnen de
fasering van grotere publieke en private
ontwikkelingsprojecten. Het archeologisch onderzoekstraject
moet volledig doorlopen zijn, voordat aanlegvergunningen of
vrijstelling van een bouwverbod voor bepaalde
bodemverstorende activiteiten kan worden verleend. Het besluitvormingstraject ten aanzien van archeologische
waarden is in principe standaard en beschreven in het
Handboek Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (kortweg
Handboek KNA; Ministerie van OC&W; www.sikb.nl). Dit
Handboek KNA is onderdeel van het kwaliteitsstelsel dat in
het kader van de implementatie van het Verdrag van Malta
(1992) ontwikkeld is. Het Handboek KNA geldt als leidraad
voor de uitvoering van archeologische werkzaamheden
(vigerende versie 3.2). De kwaliteitseisen die aan het
archeologisch onderzoek zijn verbonden, hebben betrekking op
de vorm, inhoud, informatieplicht, verslaglegging en
deskundigheid van de uitvoerders. Het besluitvormingstraject is dus gekoppeld aan een
archeologisch onderzoekstraject. Voor elke stand van kennis
(vindplaats met of zonder status, bepaalde archeologische
verwachting) is aangegeven welke vorm van onderzoek vereist
is bij een bodemingreep. Tevens is vastgelegd op welk moment
in de besluitvorming dat onderzoek dient plaats te vinden.
In principe kan de gemeente er aan de hand van het
besluitvormingstraject voor zorgen dat noodzakelijk
archeologisch (voor)onderzoek tijdig wordt uitgevoerd en dat de besluitvorming ook voor archeologie op
gepaste wijze plaatsvindt. Terwijl de formele besluitname
over archeologische waarden in handen is van het bevoegd
gezag (gemeente, provincie of Rijk), moet worden benadrukt
dat voor de inhoudelijke beoordeling van archeologisch
onderzoek een senior-archeoloog noodzakelijk is (beoordeling
PvE’s en rapportages). Op grond van diens adviezen kan de
gemeente een gemotiveerde beslissing nemen. De volgende onderzoeks-en beslisstappen zijn te
onderscheiden: Stap 1. Afweging archeologisch inventariserend onderzoek
noodzakelijk of niet? Stap 2. Archeologisch onderzoek noodzakelijk: doorlopen van
het inventariserend archeologisch onderzoekstraject (de
AMZ-cyclus; bijlage 5a en 5b). Stap 3. De archeologische waardering en selectie. Stap 4. Het bestuurlijke selectiebesluit. Deze stappen worden hieronder toegelicht. Ten behoeve van
inzicht in de koppeling van de archeologiebestemmingen op de
archeologische beleidskaart aan de in stap 1 beschreven
vraag (‘wel of geen archeologisch onderzoek noodzakelijk?’) is figuur 2
bijgevoegd. Ad stap 1. Afweging archeologisch inventariserend
onderzoek noodzakelijk of niet? Een belangrijke eerste onderdeel in de planvormingfase
(ontwikkelingsvisie, startnotities van bestemmingsplannen,
bouwplannen, herinrichtingsplannen en andere plannen voor
bodemingrepen) vormt het raadplegen van de archeologische
beleidskaart van de gemeente Enkhuizen en de toetsing van de
plannen aan de selectiecriteria voor vrijstelling
(oppervlakte en diepte van de geplande ingrepen; zie in dit
licht ook de bijlage 3 over ‘vrijstelling’). Dit kan worden
uitgevoerd door de met archeologie belaste gemeentemedewerker (beleidsmedewerker archeologie). Aangezien aan de archeologische verwachtingskaart
richtlijnen zijn gekoppeld ten aanzien van de omgang met
(verwachte) archeologische waarden, resulteert deze controle
in een uitspraak over het al dan niet opstarten van een
archeologisch onderzoekstraject. Hierbij kunnen bijvoorbeeld
de gemeentelijke Plannen van Aanpak (zie hoofdstuk 3) worden
gehanteerd. Men dient zich ervan bewust te zijn dat, bij voorkeur al
tijdens het opstellen van bijvoorbeeld ontwikkelingsvisies
en in een vroege fase van planvorming, bekende
archeologische vindplaatsen opgenomen moeten worden in de
planontwikkeling als te beschermen terreinen. Dit geldt met
name voor de archeologische monumenten waarvan de aard en
omvang in veel gevallen goed bekend is. Ook oude woongronden
en historische dorpskernen kunnen als zodanig op de
ontwerpkaarten worden geplaatst. Inpassing in latere fasen
van planvorming is veelal niet meer mogelijk, hetgeen
betekent dat ze door middel van een (duur) volwaardig
inventariserend archeologisch onderzoek meegenomen moeten
worden in de planvorming. Dit kan dan via een selectieafweging
alsnog leiden tot bescherming van terreinen. Ad stap 2. Archeologisch onderzoek noodzakelijk:
doorlopen van het inventariserend archeologisch
onderzoekstraject Indien op grond van stap 1 archeologisch onderzoek
noodzakelijk wordt geacht, wordt een aanvang gemaakt met het
archeologisch onderzoeks-traject: de AMZ-cyclus. Dit behelst
een bureauonderzoek, in de meeste gevallen gecombineerd met
een inventariserend veldonderzoek (voor een gedetailleerde
uitleg over de verschillende onderzoeksstappen wordt
verwezen naar bijlage 5a). Het inventariserend onderzoek
dient in een zo vroeg mogelijke fase van planvorming te
worden opgestart in verband met de mogelijkheid tot
aanpassingen van het ontwerpplan als gevolg van (eventueel)
aanwezige archeologische waarden. Ook indien behoud in situ
niet mogelijk is door planaanpassing, is een vroege opstart
wenselijk in verband met de vaak lange duur van het
archeologisch onderzoekstraject en specifiek van mogelijk
noodzakelijke opgravingen, hetgeen de planning van de
bouwwerkzaamheden kan belemmeren. Ad stap 3. De archeologische waardering en
selectieOp basis van de resultaten van het inventariserend bureau-en
veldonderzoek dienen keuzes gemaakt te kunnen worden over de
uiteindelijke bestemming van (een) aangetroffen
vindplaats(en). De vindplaats dient daartoe door de
deskundigen (de onderzoekers en eventueel externe expertise)
te worden gewaardeerd. Het vaststellen van de waarde wordt
uitgevoerd volgens het referentiedocument ‘Waarderen’ van de KNA. Deze waardering vindt plaats op basis van een
uitspraak (‘score’) over de fysieke kwaliteit, de
wetenschappelijke waarde en de belevingswaarde van de
vindplaats. De belevingswaarde is alleen van belang voor
(letterlijk) zichtbare archeologische monumenten. De waardering leidt tot een advies ten aanzien van de
bestemming van de vindplaats. In principe zijn er hierbij 3
opties: beschermen door aanpassen van de bouwplannen,
opgraven of vrijgeven. Een eventuele vierde optie is dat de
noodzakelijke graafwerkzaamheden onder archeologische
begeleiding worden uitgevoerd. In de adviseringsfase dient
zoveel mogelijk gestreefd te worden naar behoud van
archeologische waarden in situ. Belangrijk is dan ook dat,
in overleg met de ontwikkelaar en met de resultaten van het
veldonderzoek als uitgangspunt, wordt gekeken naar het
minimaliseren van de bodemverstoringen door planaanpassing.
Planaanpassing kan, in verband met de hoge kosten van een
waarderend proefsleuvenonderzoek, al in een vroegere fase van het
onderzoekstraject worden overwogen. Ad stap 4. Het bestuurlijke selectiebesluitDe senior-archeoloog adviseert de gemeente over de
toekomstige bestemming van een vindplaats op basis van
waardering en selectie (de RCE adviseert voor archeologische
monumenten). Een uiteindelijke beslissing hierover is een formeel bestuurlijk en
gemotiveerd besluit van het bevoegd gezag in het kader van
ruimtelijke ontwikkeling. Het archeologisch
onderzoekstraject moet volledig doorlopen zijn, voordat
omgevings-vergunningen of vrijstelling van een bouwverbod
voor bepaalde bodemverstorende activiteiten kunnen worden
verleend. Aan het besluit kunnen voorwaarden worden
gekoppeld in termen van bijvoorbeeld inrichting en/of
archeologisch vervolgonderzoek (opgraving of archeologische
begeleiding). Na het doorlopen van bovenbeschreven proces zijn er in
principe 4 opties:
De vergunning wordt verleend zonder
voorwaarden;
De vergunning wordt verleend met voorwaarden voor
mitigerende maatregelen (bijvoorbeeld aanpassingvan
de plannen);
De vergunning wordt verleend met voorwaarden voor
archeologisch onderzoek door middel van
archeologischeopgraving voorafgaand aan de
bodemverstoring of een archeologische begeleiding
tijdens de bodemverstoring;
De vergunning wordt niet verleend, hetgeen meestal
tot bescherming leidt.
Op basis van het voorgaande wordt het volgende
voorgesteld:
In de toelichting van het bestemmingsplan
onderbouwen op welke wijze rekening is gehouden
met archeologie. Aangegeven dient te worden waarom
de op de plankaart als “Archeologisch Waardevol
(Verwachtings) Gebied (categorie X)” aangewezen
gronden vanuit archeologisch oogpunt bescherming
verdienen en waarom een daarmee samenhangende
beperking van de rechten van gebruikers en
eigenaren in dat gebied is
gerechtvaardigd;
Op de plankaarten aanduiden, met behulp
van een renvooi, welke gronden als “Archeologisch
Waardevol (Verwachtings) Gebied (categorie X)”
worden gezien.;
In de archeologische voorschriften, welke
gelden ten aanzien van de afgifte van
omgevingsvergunningen, aangeven welke maatregelen
dienen te worden genomen ten aanzien van de
gronden aangeduid als “Archeologisch Waardevol
(Verwachtings) Gebied (categorie
X)”.
Rekening houden met archeologie in
bestaande bestemmingsplannen door gebruik te maken
van een facetbestemmingsplan waarin het aspect van
de bescherming van archeologische waarden voor het
gehele grondgebied is geregeld.
In de gemeente Enkhuizen was tot het vaststellen van de
Erfgoedverordening de Monumentenverordening Enkhuizen 2001 van
kracht. Thans is de Erfgoedverordening 2010 van toepassing. De
nieuwe beleidsnota dient opgenomen te worden in deze
verordening. Hierin kan ook onder meer worden geregeld:
regels vaststellen met betrekking tot de eisen die
burgemeester en wethouders kunnen stellen aanonderzoek
in het kader van het doen van opgravingen; of
gevallen vaststellen waarin burgemeester en wethouders
kunnen afzien van nader archeologischonderzoek of het
opleggen van daartoe strekkende verplichtingen.
Onderdeel a beoogt gemeenten een instrument te geven regie te
blijven voeren over archeologisch onderzoek dat in opdracht van
de bodemverstoorder wordt uitgevoerd. Dit is onder van groot belang voor de effectuering van de
gemeentelijke PvA’s. Het bestemmingsplan leent zich daar
namelijk niet goed voor. Het is dan ook nodig, voor de
verwezenlijking van het beleid, dat de gemeentelijke PvA’s in
een ander instrument worden geformaliseerd. De
erfgoed-verordening is daar het meest geschikte instrument voor.
In samenhang met de vindplaatsen-en verwachtingskaart, die
middels de verordening een officiële status kan verkrijgen,
wordt zo bereikt dat een efficiënt en zorgvuldig afgewogen archeologisch onderzoeksmethodiek, welke
bovendien kenbaar is, in de gemeente gestalte krijgt. Onderdeel b stelt de gemeenteraad in de gelegenheid bijvoorbeeld
een archeologisch vrijstellingsbeleid in aanvulling op het
bestemmingsplan te formuleren. Afhankelijk van de omvang of de
diepte van een bodemverstorende ingreep, kan worden bepaald dat archeologisch
onderzoek achterwege kan blijven, waardoor de zogenoemde
kruimelgevallen niet onder de reikwijdte van het wetsvoorstel
vallen. Overigens mag de verordening niet in strijd zijn met
bestemmingsplan. Er kunnen nog meer zaken bij verordening geregeld worden. Van
groot belang daarin is ook de nadere uitwerking van
nadeelcompensatie. De gemeente kan in een verordening aangeven
tot welke hoogte men bereid is de kosten van archeologisch
onderzoek, welke voor rekening komen van de verstoorder, te
compenseren. Dit biedt duidelijkheid voor zowel de gemeente zelf
als de verstoorder. In de verordening kunnen voorts ook de volgende zaken worden
vastgelegd:
het ‘veroorzaker betaalt principe’;
onderzoeksagenda;
subsidiering archeologisch onderzoek.
Op basis van het voorgaande wordt het volgende
voorgesteld:
Het gemeentelijk archeologiebeleid formeel
vastleggen in de Erfgoed-verordening 2010 middels
een wijziging hiervan.
In deel II van deze nota is al aangegeven dat de gemeente
Enkhuizen een aantal archeologisch terreinen van zeer hoge
archeologische waarde heeft. Voorgesteld is nader onderzoek te
verrichten naar de monument-waardigheid van deze terreinen. Bij
voldoende gebleken monument-waardigheid kan overwogen worden
deze een bescherming te bieden in het kader van de
Erfgoedverordening. Daarbij speelt het advies van de
monumentenplannencommissie een grote rol. De procedure tot
aanwijzing van een archeologisch terrein als beschermd
gemeentelijk monument is namelijk hetzelfde als die bij een
gebouw. Het college kan pas, al dan niet op verzoek van een
belanghebbende. tot aanwijzing van een archeologisch terrein als
beschermd gemeentelijk monument overgaan nadat het advies van de
monumentenplannen-commissie is ingewonnen. In de praktijk
betekent dit dat bij een positief advies van deze commissie tot
aanwijzing wordt overgegaan. Van belang is wel dat vooraf
overleg plaatsvindt met de belanghebbende(n). In de monumentenplannencommissie is momenteel niet de vereiste
deskundigheid aanwezig voor advisering over het archeologisch
erfgoed. Mocht een verzoek tot aanwijzing van een archeologisch
terrein tot gemeentelijk monument worden ingediend, of mocht het
college hieruit eigener beweging toe overgegaan, dan dient die
deskundigheid wel aanwezig te zijn als de commissie een advies
moet samenstellen. Deze kennis kan op ad hoc basis worden ingehuurd. Opgemerkt wordt nog dat niet voorgesteld wordt de definitieve
bescherming van archeologische waardevolle terreinen te regelen
in een archeologie-verordening. Enerzijds heeft dat als reden
dat niet verwacht wordt dat op korte termijn een VNG-model voor
een dergelijke verordening is te verwachten en de huidige
Monumentenverordening die mogelijkheid al biedt. Anderzijds
heeft dat te maken dat ook in de Wamz geen aparte wet is
opgenomen voor de bescherming van archeologisch terreinen. Deze
wijze van bescherming blijft onveranderd gehandhaafd in de gewijzigde
Monumentenwet 1988. Op basis van het voorgaande wordt voorgesteld:
De eventuele definitieve bescherming van
archeologisch terreinen regelen middels de huidige
Erfgoedverordening;
Deskundigheid op het gebied van archeologie
bij de monumentenplannen-commissie op ad hoc basis
inhuren als sprake is van een aanwijzings-procedure.
In de Nota Belvedère wordt het belang van cultuurhistorie als
inspiratiebron voor de ruimtelijke inrichting onderstreept.
Alleen bewaren in de grond is niet genoeg, de waarden uit het
verleden dienen dan ook een plaats te krijgen in de
leefomgeving. De laatste jaren wordt bij een groeiend aantal
inrichtingsplannen in ons land dan ook aandacht geschonken aan
de inpassing en visualisatie van archeologische vindplaatsen en
objecten. In tegenstelling tot het rijk kent de gemeente Enkhuizen geen
algemeen beleid dat voorwaarden schept om de archeologische
identiteit sterker richtinggevend te laten zijn bij ruimtelijke
ontwikkelingen. Zo kan het dus voorkomen dat in het ene project
wel bij een bestemmingsplan, structuurplan, beeldkwaliteitsplan
of visie, etc. expliciet aandacht wordt besteed aan archeologie
als inspiratiebron en bij een ander plan een stuk minder. In die
ad hoc wijze van het benutten van het gemeentelijk archeologisch
erfgoed bij planontwikkeling dient verandering te komen. Er
dient een algemeen beleid te worden opgesteld van hoe
archeologie in de planontwikkeling kan worden benut. Met andere
woorden hoe archeologie en ruimte met elkaar kunnen worden geïntegreerd. Voor de vorming
van dat beleid kan de nota Belvedère als leidraad dienen. Door
het opstellen van een algemeen beleid op het gebied van
integratie tussen cultuur en ruimte wordt ervoor zorg gedragen
dat ook lokale cultuurhistorie bij de diverse ruimtelijke ontwikkelingen voldoende en dezelfde aandacht
krijgt. Dat archeologie ook inderdaad als inspiratiebron bij de
planontwikkeling wordt gebruikt. De op te stellen
structuurplannen, visies, beeldkwaliteitsplannen kunnen aan dat beleid worden getoetst waarmee eenduidigheid in
die rapporten wordt verkregen, alsmede in de uitwerking ervan,
met betrekking tot de integratie tussen cultuur en ruimte. Op basis van het voorgaande wordt het volgende
voorgesteld:
De gemeente spreekt uit dat bij ruimtelijke
planvorming de gemeentelijke archeologische
identiteit sterker richtinggevend zal
zijn.
Roerende monumenten (vondsten) afkomstig uit opgravingen zijn,
tenzij iemand zijn recht van eigendom kan bewijzen, eigendom van
de provincie of van de gemeente indien die gemeente beschikt
over een eigen depot. Alleen vondsten die zijn gedaan buiten het
grondgebied van een gemeente vallen toe aan de staat (artikel
50). Gedeputeerde Staten (GS) houden een depot in stand waarin
roerende monumenten (vondsten) van opgravingen en de daarbij
behorende documentatie op verantwoorde en toegankelijke wijze worden gearchiveerd. Het provinciaal depot van
Noord-Holland is gevestigd in Wormer. GS kunnen ook in gemeenten dergelijke depots aanwijzen voor
opslag van roerende monumenten. De kwaliteitseisen met
betrekking tot de verantwoorde wijze van opslag en
toegankelijkheid kunnen door de minister in een AMvB worden
vastgelegd. De minister kan binnen 6 maanden na melding bepalen
dat een vondst in beheer gegeven wordt aan een museale
instelling (artikel 51 en 52). Indien de gemeente Enkhuizen wil
overgaan tot het instellen van een gemeentelijk depot zal dit
dus in overleg met GS moeten geschieden. Het is echter de vraag
of het instellen van een gemeentelijk depot daadwerkelijk
noodzakelijk is. Hoewel het aantrekkelijk is om de
archeologische vondsten uit de gemeente binnen de eigen gemeente
te houden om studies of exposities mogelijk te maken, wegen de
kosten voor het instellen en beheren van een depot vermoedelijk
niet op tegen deze voordelen. Uit kostenoverwegingen kan wel
worden overwogen om met enkele buurtgemeenten of een regio een
depot in te stellen. Het is niet voldoende alleen te streven naar het behoud van
archeologie in situ of als het niet anders kan, ex situ. De
archeologische wetenschap moet zich ook verder kunnen
ontwikkelen. Daarbij is het essentieel dat met name de
informatie die wordt verzameld tijdens de archeologische
onderzoeken alsook de daarin gedane ervaring ontsloten en verspreid wordt.
Die verantwoordelijkheid ligt met name bij het rijk. Het RCE
fungeert als kenniscentrum en zorgt voor de toegankelijkheid van
alle in Nederland uitgevoerde archeologische onderzoeken middels het systeem
ARCHIS (het ARCHeologisch Informatie Systeem). Er ligt wel een andere, zij het vooral facultatieve, taak voor
de gemeente bij de in haar gemeente uitgevoerde archeologische
onderzoeken. De onderzoeken dienen geanalyseerd en verwerkt te
worden tot een samenhangend geheel. Aan de hand van die analyses
kan de geschiedenis van de gemeente nader in kaart worden
gebracht en het publiek bewust worden gemaakt van het belang en
waarde van het archeologische erfgoed. Door die bewustmaking
alsook publieksparticipatie kan het maatschappelijk draagvlak voor archeologie aanzienlijk vergroot worden. De gemeente is geen wetenschappelijk onderzoeksinstituut.
Wetenschappelijke analyses van het uitgevoerde onderzoeken zijn
echter onontbeerlijk om tot nieuwe en verdergaand inzichten over
de geschiedenis van de gemeente te komen. Binnen de organisatie van de
archeologische monumentenzorg maken wetenschappelijke
basisrapportages deel uit van de uit te besteden werkzaamheden.
Het integreren van deze verschillende stukjes van de legpuzzel
tot een samenhangend beeld van de geschiedenis van een gemeente is echter een additionele taak die niet op
gemeentelijk niveau kan plaatsvinden gelet op het gebrek aan
capaciteit hiervoor. Van belang is wel dat deze integratie van
de archeologische informatie plaats vindt. Een oplossing kan
gevonden worden in een gezamenlijke voorziening binnen de
(sub)regio. Momenteel vindt er samenwerking plaats met de
archeologische dienst van de gemeente Hoorn. Een goed inzicht in
de stand van kennis over het lokale verleden vormt de basis voor
de evaluatie, en verdere ontwikkeling, van het lokale archeologiebeleid. Voor
het instellen van een (regionaal) depot kan ook worden bekeken
of er samenwerking mogelijk is met omliggende gemeenten. Op basis van het voorgaande wordt het volgende
voorgesteld:
Onderzoeken of op (sub)regionaal niveau een
gezamenlijke voorziening kan worden getroffen de
archeologische onderzoeken te analyseren en te komen
tot een samenhangen beeld van de geschiedenis van de
gemeente/regio.
Het behoud van het cultuurhistorische erfgoed is bedoeld voor
juist het grote publiek, de bewoners. Zonder de draagkracht en interesse van dat publiek zal de
archeologische monumentenzorg de zorg van slechts enkelen zijn
en blijven. Het is dan ook van belang dat een breed draagvlak
voor archeologie wordt verkregen. Het vergroten van het
draagvlak voor archeologie binnen de gemeente kan worden bereikt
door enerzijds het publiek bewust te maken van het belang van
archeologie en anderzijds door hen erbij te betrekken. Hoewel ruimtelijke plannen vaak een grote invloed hebben op het
leefklimaat van bewoners en gebruikers van een gebied, worden
deze tot op heden slechts zeer mondjesmaat betrokken in de
planvormingprocedures. Dit verslechtert niet alleen het maatschappelijk draagvlak voor
de vervaardigde plannen, ook worden hierdoor belangrijke kansen
gemist om lokaal aanwezige gebiedskennis in te brengen in het
planvormingsproces. Voor de cultuurhistorische disciplines
klinkt dit gemis des te meer door, omdat juist op dit gebied vaak veel lokale kennis aanwezig is.
Lokale ervaringskennis van bewoners onderscheidt zich op een
groot aantal punten heel duidelijk van de kennis van
wetenschappelijke deskundigen en blijkt in de ruimtelijke
ordening een belangrijke meerwaarde op te leveren. Actieve
participatie van de bevolking levert niet alleen inhoudelijk
betere plannen op, ook kunnen zij rekenen op een veel groter
maatschappelijk draagvlak. Dit leidt uiteindelijk tot een
duidelijke tijd-en kostenbesparing in de uitvoering (weinig
oponthoud door inspraakprocedures) en een goede basis voor
toekomstige planvormingprocedures in hetzelfde gebied. In de
archeologie wordt tot op heden nog nauwelijks gebruik gemaakt
van de talrijke kansen die actieve participatie van bewoners
biedt voor de totstandkoming van archeologie-en
cultuurhistorie-vriendelijke ruimtelijke plannen. Ook de vrijwilligers, met de Vereniging Oud Enkhuizen, spelen
een belangrijke rol binnen de publieksparticipatie. Er dient erop te worden toegezien dat er voldoende ruimte blijft
waarbinnen de vrijwilligers zich kunnen blijven ontplooien en
worden betrokken bij het gemeentelijk archeologiebeleid. Er is
overigens geen enkele reden om te veronderstellen dat de huidige
taken van de vrijwilligers niet meer vervuld kunnen worden. Bewustmaking van het grote publiek van het belang van het
archeologisch erfgoed vindt plaats door kennisoverdracht.
Hieronder volgen een aantal mogelijkheden daartoe: publieksgerichte publicaties zoals een nieuwsbrief Archeologie
& Monumentenzorg. Op deze wijze kan met zekere regelmaat
actuele informatie aan het publiek beschikbaar worden gesteld.
Eventueel kan dit soort actuele informatie ook digitaal via de gemeentelijke
website worden aangeboden. Groot voordeel hiervan is dat een
breed publiek bereikt kan worden;
museale presentaties: De gemeente kan in nauwe
samenwerking met de plaatselijke musea exposities over
gedane archeologische onderzoeken voorbereiden. Op deze
wijze geeft de gemeente door middel van het museum
inzicht in het archeologisch bodemarchief van de
gemeente;
archeologische en cultuurhistorische routes: Dit betreft
het integreren van archeologie met recreatie.Gedacht kan
worden wordt aan speciale kunst-en cultuurroutes waarin
uitingen van moderne kunst (stedenbouw) en
archeologische visualisaties in de stad worden
gecombineerd. In het buitengebied is daarnaast juist de
combinatie natuur, landschap en archeologie weer
interessant. Hierbij kan samenwerking gezocht worden met
de provincie, Landschapsbeheer, de provinciale VVV en
omliggende gemeenten. Locale historische verenigingen
kunnen hieraan een belangrijke bijdrage leveren;
educatieprogramma voor scholen: Aan lagere scholen
kunnen bijvoorbeeld archeologische kits
wordentoegestuurd met daarin een aantal archeologische
artefacten. Daarnaast kan gedacht worden aan het ‘beheer
geven’ van enkele archeologische waardevolle terreinen
en hen te informeren te maken hoe hier mee om kan worden
gegaan;
rondleidingen: Ook aan belangstelling voor rondleidingen
op opgravingen kan gehoor worden gegeven.Wellicht is het
daarbij mogelijk om op gezette tijden educatieve
opgravingen te organiseren waaraan bijvoorbeeld
schoolklassen kunnen deelnemen.
Op basis van het voorgaande wordt het volgende
voorgesteld:
Het maatschappelijk draagvlak voor archeologie
vergroten door bewoners en gebruikers van een gebied
actief in de planvormingprocedures te betrekken en
vrijwilligers zoals de Vereniging Oud Enkhuizen bij
het gemeentelijk archeologiebeleid te blijven
betrekken;
Het maatschappelijk draagvlak voor archeologie
vergroten door het grote publiek bekend te maken met
het archeologisch erfgoed door middel van (het
mogelijk maken van) publieksgerichte publicaties,
museale presentaties, archeologische en
cultuurhistorische routes, educatieprogramma’s voor
scholen en rondleidingen.
In de gemeente Enkhuizen valt archeologie en monumentenzorg
onder de afdeling Ruimtelijke ordening. Ten tijde van het
opstellen van deze beleidsnota is slechts één beleids-medewerker
van deze afdeling belast met het vakgebied van archeologie en
monumentenzorg waarbij aan deze medewerker ook nog andere taken
op het gebied van Ruimtelijke Ordening zijn toebedeeld. Gelet op
het hiervoor beschreven gewenste gemeentelijke archeologiebeleid
is dat onvoldoende. Het ontbreekt de gemeente echter aan de
capaciteit en financiën om voor archeologie en monumentenzorg
een structurele personele uitbreiding te geven. Ook de
buurtgemeenten verkeren in eenzelfde situatie. De oplossing moet
dan ook wellicht worden gezocht in regionale samenwerking met de
buurtgemeenten. Het gemeentelijk archeologiebeleid heeft ook een aantal
financiële gevolgen. Zo moet er budget worden gecreëerd voor het
selectieproces van de archeologische terreinen van zeer hoge
waarde. Daarnaast is ook budget vereist voor de
nadeel-compensatie. In dit hoofdstuk wordt daar nader op
ingegaan. Thans ligt de verantwoordelijkheid van archeologie bij de
afdeling ruimtelijke ontwikkeling. Het gemeentelijk
archeologiebeleid, zoals beschreven in deze nota, heeft echter
zowel raakvlakken met cultuur als ruimtelijke ordening. Archeologie kan dan ook of bij de afdeling
Cultuur of de afdeling Ruimtelijke Ordening worden
ondergebracht. Het is echter praktisch archeologie te handhaven
bij de afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling. Met name omdat de
preventieve bescherming van archeologie wordt geregeld middels
de bestemmingsplannen. Wel is het nodig nadere afspraken te
maken met de onderstaande disciplines om de archeologische
taakstelling als gevolg van het in deze nota geformuleerde
beleid goed te kunnen laten functioneren:
Stedelijke ontwikkeling en ruimtelijke ordening: voor
het opstellen van een zogenaamd user manualvoor het
vastleggen van interne procedures en wederzijdse
informatievoorziening;
Ecologie, natuur en landbouw: met betrekking tot de
inpassing van archeologisch waardevolle structurenen
elementen in het landelijk gebied;
Bureau Infra-informatie: voor de actualisering van de
archeologische beleidskaart en een
archeologischinformatiesysteem;
Juridische zaken: voor de uitwerking van de
vergunning-verleningprocedures, nader onderzoek
naarverhaalmogelijkheden en fonds-of subsidieregeling.
Monumenten: voor het afstemmen en combineren van
informatie over bouwhistorie en archeologie ten behoeve
de verschillende informatiesystemen en de communicatie
naar een breder publiek: integraal cultuurhistorisch
beleid (Belvedère). Onderzoeken in hoeverre in het
instrument van de Cultuur-historische Effectrapportage
ook de archeologie (beter) geïntegreerd kan worden;
Cultuur: met name op het gebied van integraal
cultuurbeleid en de relatie met recreatie en
toerisme;
Voorlichting: integratie van het presentatiebeleid in
het algemene voorlichtingsbeleid van de gemeente.Denk
bijvoorbeeld aan archeologie op de gemeentelijke
website.
Gelet op het bovenstaande wordt het volgende
voorgesteld:
De verantwoordelijk voor archeologie handhaven
bij de afdeling Ruimtelijke
Ontwikkeling;
Nadere afspraken maken met de verschillende
disciplines binnen de gemeente om de archeologische
taakstelling als gevolg van het in deze nota
geformuleerde beleid goed te kunnen laten
functioneren.
De gemeente heeft niet de capaciteit en financiën om de
personele bezetting voor de gemeentelijke archeologische
monumenten monumentenzorg uit te breiden. Gelet op de gevolgen
van dit voorstel is die uitbreiding wel gewenst. Ook andere
gemeenten kampen met het probleem dat er niet voldoende
capaciteit is om archeologie de vereiste aandacht te geven. Dit
probleem kan opgelost te worden door de handen ineen te slaan.
Kortom, door intergemeentelijke of regionale samenwerking kan
archeologie wel de aandacht krijgen die het moet hebben. (zie ook paragraaf
5.2). Voorgaande is niet het enige argument waarom tot
intergemeentelijke of regionale samenwerking zou moeten worden
overgegaan. Zowel op het gebied van de inpassing in de
ruimtelijke ordening als waar het gaat om het ontwikkelen van de
perceptie over het locale verleden kan de gemeente archeologisch
en cultuurhistorisch meer tot stand brengen door intensief samen
te werken met gelijkgezinde belanghebbenden in de regio. De hoge
mate van vergelijkbaarheid van de archeologische problematiek
biedt in principe uitgelezen mogelijkheden voor nauwere regionale
samenwerking. Voor zowel de ontwikkeling van de lokale
identiteit als voor een succesvolle implementatie van het nieuwe
archeologisch bestel is het van groot belang dat de
archeologische zorg een duidelijk gezicht krijgt. Onderzocht zal moeten worden op welke manier door samenwerking tussen de
gemeenten binnen de regio de schaarse ambtelijke deskundigheid
optimaal kan worden benut. Momenteel wordt veelvuldig
samengewerkt met de archeologische dienst van de gemeente Hoorn.
Deze mensen worden bovendien terzijde gestaan door een werkgroep
van amateur-archeologen, onderdeel van de Archeologische
Werkgemeenschap voor Nederland (AWN). Ingevolge de artikelen 108 van de Gemeentewet en 105 van de
Provinciewet is de regering gehouden bestuurslasten als gevolg
van het wetsvoorstel op de archeologische monumentenzorg te
compenseren. Deze uitvoeringslasten voor provincies en gemeenten zijn door
onderzoeks-bureau ESO Managementpartners B.V. in kaart gebracht.
In december 2005 heeft overleg plaats gevonden met bestuurders
van het IPO en de VNG en is overeenstemming bereikt over de
hoogte van het bedrag dat jaarlijks door de minister beschikbaar zal worden gesteld ter vergoeding van de
gemeen-telijke en provinciale uitvoeringslasten. Jaarlijks wordt
een bedrag van € 2.65 miljoen in het provinciefonds gestort en €
6.35 miljoenin het gemeentefonds (situatie 2009). Het onderzoek
inventariseerde naast structurele ook de incidentele lasten als
gevolg van de aanstaande inwerkingtreding van het wetsvoorstel.
Met betrekking tot deze kosten is aan gemeenten éénmalig een
bedrag beschikbaar gesteld van € 4.5 miljoen en aanprovincies
éénmalig een bedrag van € 3.5 miljoen. De incidentele toevoeging
aan het gemeentefondsvan € 4,5 miljoen heeft reeds
plaatsgevonden. Belangrijk is vast te stellen hoeveel tijd, uitgedrukt in fte’s,
gemoeid zal zijn met handhaving en toepassing van de in deze
nota voorgestelde omgang met de Archeologische Monumentenzorg.
De taken die vanuit de AMZ op gemeentelijk niveau dienen te
worden geregeld zijn onder andere:
advisering bij het opstellen en actualiseren van
bestemmings-plannen;
toetsing van vergunningsaanvragen; begeleiding van het
archeologisch onderzoekstraject (toezicht houden op en
beoordelen van het resultaat);
regiefunctie indien gemeente initiatiefnemer is van
bodem-verstorende activiteiten (overleg met
ontwikkelaars, archeologische specialisten en eventueel
bevoegd gezag op ander beleidsniveau, beoordelen van
rapportages);
informatie-en kennisbeheer (voorkomen van versnippering
van kennis van het bodemarchief);
ontwikkeling van een gemeentelijke beleidsvisie ten
aanzien van cultuurhistorie in bredere zin
(structuurplan);
verzorgen of initiëren van voorlichting en organiseren
van educatieve activiteiten;
Wat nu precies tot het takenpakket van de desbetreffende
gemeente-ambtenaar behoort of kan behoren, is sterk afhankelijk
van de wensen en mogelijkheden van de gemeente (gemeentelijke
ambities). Per gemeente bestaan er enorme verschillen, maar in
veel gevallen is er binnen de gemeente geen archeologische
expertise aanwezig en worden bijvoorbeeld de meeste
selectiebeslissingen soms al in de planvormingfase in overleg
met de andere overheden (provinciaal archeoloog of RCE) en/of
met externe deskundigen (archeologische adviesbureaus) gemaakt. Dit is niet in alle gevallen even werkbaar en evenmin is
duidelijk wie nu precies bedoeld wordt met het bevoegd gezag. In
bestuurlijke zin is dat de gemeente, maar op inhoudelijke
gronden dient dat een senior-archeoloog te zijn en dan liefst
met een lokale expertise. Tevens zijn Rijk en provincie er
steeds minder toe geneigd deze rol te vervullen met de in de
nieuwe Monumentenwet toebedeelde centrale en vrije rol van de
gemeenten in de Archeologische Monumentenzorg. Met name de
grotere gemeenten zijn er steeds meer toe geneigd een archeoloog
fulltime in dienst te nemen, die het gehele takenpakket, van het
begeleiden van het archeologisch onderzoeks-traject tot het
beoordelen van rapporten en het opstellen van PvE’s, kan en mag
uitvoeren. Voor Enkhuizen gaat dit waarschijnlijk te ver. Mogelijk kan
worden uitgegaan van 0,3 fte, uitgaand van een uitgebreid
takenpakket. Zolang de gemeente afhankelijk blijft van externe
inhoudelijke expertise en veel taken moet uitbesteden, ligt het
aantal fte’s nog iets lager (0,2 fte). Hierbij moet worden
opgemerkt dat in de huidige situatie veel tijd gemoeid is met
overleg tussen gemeente en externe adviseurs (RCE, provincie,
adviesbureaus en andere gemeenten). Is er voor de gemeente een
vast aanspreekpunt ten aanzien van archeologisch inhoudelijke
zaken, dan zou hiermee veel tijd gewonnen kunnen worden. In de
huidige situatie wordt deze rol feitelijk vervuld door de
gemeentelijk archeoloog van Hoorn (zie ook § 6.3). Een dergelijk
aanspreekpunt maakt de AMZ voor de gemeente Enkhuizen een stuk
eenduidiger, waarbij de gemeente zich hoofdzakelijk belast met
een zuivere toepassing van de wet-en regelgeving en de
‘regio-archeoloog’ zich richt op inhoudelijke zaken. In dat
geval dient voor de gemeente Enkhuizen te worden uitgegaan van
circa 0,1 tot 0,2 fte voor uitvoering van de Archeologische
Monumentenzorg. Opgemerkt moet worden dat in het bovenstaande alleen uitgegaan
wordt van uitvoeringskosten ten behoeve van het beheer en behoud
van archeologische waarden. Indien tevens bouwhistorische en
cultuur-historische waarden volwaardig door de gemeente zelf
worden meegenomen in de planontwikkelingen (iets wat op termijn
wel de bedoeling is), dan dient te worden uitgegaan van hogere
kosten. De gemeente Enkhuizen heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau
opdracht gegeven tot het opstellen van een Archeologische
beleidsnota. Een onderdeel van deze beleidsnota is een
archeologische vindplaatsen-en verwachtingenkaart. Op deze kaart zijn alle bekende en
onbekende archeologische vindplaatsen in de gemeente Enkhuizen
in beeld gebracht. De vindplaatsen-en verwachtingenkaart zal ten
behoeve van het opstellen van een gemeentelijk archeologisch
beleid worden vertaald naar een archeologische beleidskaart. Op
deze beleidskaart staat aangegeven welke gebieden en welke
ingrepen onderzoeksplichtig zijn en welke voorwaarden daar aan
verbonden zijn. De archeologische beleidskaart kan als
onderlegger dienen voor de bestemmingsplannen van de gemeente.
De archeologische vindplaatsen-en verwachtingenkaart vormt dus
een belangrijke basis voor gemeentelijk beleid. Men kan immers
pas beleid opstellen als men weet wat men heeft of kan
verwachten. In 2006 is voor een groot deel van het grondgebied van de
gemeente Enkhuizen reeds een archeologische vindplaatsen en
verwachtingenkaart opgesteld (De Boer & Molenaar, 2006). Dit
onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van de provincie
Noord-Holland. Voor de archeologische vindplaatsen en
verwachtingenkaart van de gemeente Enkhuizen is dan ook
voornamelijk gebruik gemaakt van deze bestaande kaart(en). Op
verzoek van de gemeente Enkhuizen is ten behoeve van de
vindplaatsen en verwachtingenkaart beperkt aanvullend onderzoek gedaan naar de
historische kern. Voor dit onderzoek wordt het gehele grondgebied van de gemeente
Enkhuizen als onderzoeksgebied beschouwd. Het onderzoeksgebied
staat afgebeeld op de kaartbladen 15C en 20A van de
topografische kaart van Nederland (schaal 1:25.000); de
centrumcoördinaat is 146.500/526.000. Zie tabel 1 voor de dateringen van de in dit rapport genoemde
archeologische perioden. Enkele vaktermen worden achter in dit
rapport beschreven (zie verklarende woordenlijst). In hoofdstuk 2 wordt de opzet van onderhavig onderzoek
uiteengezet. In hoofdstuk 3 worden het principe van en
kanttekeningen bij een verwachtingsmodel besproken en wordt ook
de bestaande verwachtingen-kaart (IKAW) van Enkhuizen behandeld.
In hoofdstuk 4 worden de resultaten van de inventarisatie van
bekende (archeologische, landschappelijke en hoogte-) gegevens
beschreven. In de hoofdstukken 5 en 6 worden respectievelijk de landschappelijke ontwikkeling
en de bewoningsgeschiedenis van West-Friesland Oost in het
algemeen en Enkhuizen in het bijzonder, beschreven. In hoofdstuk
7 wordt de vervaardiging van de archeologische
verwachtingenkaart voor de gemeente Enkhuizen behandeld en in
hoofdstuk 8 wordt een toelichting gegeven op de verschillende
onderscheiden verwachtingszones. Zoals in de inleiding reeds is beschreven, is voor het opstellen
van de archeologische vindplaatsen-en verwachtingenkaart van de
gemeente Enkhuizen dankbaar gebruik gemaakt van de reeds
bestaande vindplaatsen-en verwachtingenkaart van De Streek (De Boer &
Molenaar, 2006). De vindplaatsen-en verwachtingenkaart van De
Streek omvat vrijwel het gehele grondgebied van de gemeente
Enkhuizen. Een uitzondering wordt gevormd door de gebieden die buiten de
Westfriese Omringdijk liggen en/of (delen) van de historische
kern. Van deze gebieden was geen gedetailleerde bodemkundige
informatie beschikbaar zodat voor deze gebieden geen
archeologische verwachting kon worden opgesteld. Omdat voor deze
gebieden ook geen andere bronnen beschikbaar zijn, zijn de
gebieden voor de vindplaatsenen verwachtingenkaart van de
gemeente Enkhuizen niet verder ingevuld. Voor de uiteindelijke
beleidsadvieskaart is aan deze gebieden uiteraard wel een archeologisch
beleidsadvies gekoppeld. Voor het inzichtelijk maken van de landschappelijke
ontwikkelingen in de gemeente Enkhuizen is heel West-Friesland
als uitgangspunt genomen. Het landschap en de geo(morfo)logie en
bodem van de gemeente Enkhuizen zijn namelijk beter te begrijpen
wanneer men ze binnen de context van heel West-Friesland
plaatst. Voor het reconstrueren van met name de prehistorische
bewonings-geschiedenis van de gemeente Enkhuizen is oostelijk
West-Friesland als uitgangspunt genomen. Een archeologische verwachtingenkaart van een gebied is
voornamelijk gebaseerd op een analyse van landschappelijke
kenmerken van bekende nederzettingslocaties in het
desbetreffende gebied. Op basis van deze analyse en door
toepassing van archeologische expertise aangaande de
landschappelijke ligging van (pre-)historische nederzettingen in
het algemeen, is het mogelijk gebieden te begrenzen waarvan
archeologische informatie ontbreekt, maar waar wel vindplaatsen
worden verwacht. Bij het opstellen van de voorspelling wordt met name gekeken naar
geo(morfo)logische, bodemkundige en hydrologische
karakteristieken van verschillende gebiedsdelen in combinatie
met de al bekende archeologische vindplaatsen. Het gebruik van bodemkaarten en geo(morfo)logische kaarten voor
het opstellen van een archeologische verwachtingenkaart komt
voort uit de aanname dat de bewoning in een gebied sterk
gekoppeld is aan bepaalde aardkundige/landschappelijke kenmerken
van dit gebied. Zo zullen jager-verzamelaars zich met name
aangetrokken hebben gevoeld tot gebieden waar veel reliëf in
combinatie met water aanwezig is. Dergelijke gebieden bieden
immers vaak een grote variëteit in voedselbronnen, zoals vis, wild en plantaardig voedsel (vruchten e.d.). Landbouwers
daarentegen zullen met name oog hebben gehad voor vruchtbare,
makkelijk te bewerken gronden met een gunstig grondwaterpeil. Op deze wijze is het mogelijk gebieden te begrenzen waar de kans
op het voorkomen van vindplaatsen groot, matig dan wel klein
wordt geacht. Deze gebieden worden op de kaart aangemerkt als
zones die inzicht verschaffen in de verwachte kwantiteit aan
archeologische vindplaatsen. Doorgaans wordt onderscheid gemaakt
tussen zones met een hoge, een middelhoge, een lage en in
sommige gevallen zelfs een zeer lage archeologische verwachting.
In een zone met een hoge archeologische verwachting is naar verwachting de kwantiteit aan archeologische waarden het
hoogst. Wanneer men in deze zone bodemverstorende activiteiten
wil uitvoeren, moet men derhalve sterk rekening houden met de
aanwezigheid van archeologische waarden en dus ook met
bijkomende kosten en eventuele beperkingen. In zones met een lage archeologische verwachting is naar
verwachting de kwantiteit aan archeologische waarden laag. Laag
wil in dit geval dus niet zeggen dat geen archeologische waarden
aanwezig zijn, maar wel dat het er naar verwachting relatief
weinig zullen zijn. Vaak betreft het een categorie van
archeologische waarden die vrij geïsoleerd voorkomt en waarvan
de ligging niet of nauwelijks voorspelbaar is, zoals tempels,
schatvondsten, offerdepots, grafvelden, etc. In theorie kan onderscheid gemaakt worden tussen 2 typen
archeologische verwachtingenkaarten (Deeben & Wiemer, 1999):
een verwachtingenkaart waarbij het gehanteerde
verwachtingsmodel in hoofdzaak is gebaseerd op
kwantitatieve vindplaatsgegevens: dit wordt een
zogenaamde inductieve benadering genoemd;
een verwachtingenkaart waarbij het gehanteerde
verwachtingsmodel sterk leunt op een hypothetische
benadering: de zogenaamde deductieve benadering.
In de praktijk treedt bij veel archeologische
verwachtingsmodellen menging op van aannamen die zowel een
inductieve als deductieve onderbouwing hebben. Gesproken wordt
dan van een hybride-model. Archeologische verwachtingenkaarten zijn gebaseerd op
verwachtings-modellen. Deze modellen zijn op hun beurt gebaseerd
op verschillende soorten (beschikbare) data, algemeen
geaccepteerde wetenschappelijke inzichten, theorieën en methoden en op ‘expert-judgement’.
Vanzelfsprekend bevatten deze bronnen verschillende soorten van
onvolledigheid, onzekerheid en subjectiviteit. Een
archeologische verwachtingenkaart moet derhalve niet worden gezien als een
onveranderlijk, statisch product maar veel meer als een
instrument dat richting geeft en dat, op basis van nieuwe
inzichten (bijvoorbeeld naar aanleiding van nieuwe archeologische vondsten) aangepast of
herzien kan/moet worden. Tot op heden maken archeologische verwachtingsmodellen in
Nederland voornamelijk gebruik van locatiekeuzefactoren die
gebaseerd zijn op economische motieven. De weerslag hiervan is
te vinden in nederzettingen, jachtkampen of akkerarealen. Het
economisch handelen van de mens is in de eerste plaats gericht
op het verwerven van elementaire zaken als voeding, kledij en
behuizing en op het vervaardigen van werktuigen en goederen die
kunnen bijdragen tot deze verwerving (zoals wapens voor jachtactiviteiten). Hoewel bijvoorbeeld ook politieke,
religieuze en sociale motieven een rol hebben gespeeld, is
hierover vrijwel niks bekend. Dergelijke aspecten kunnen dan ook
vooralsnog niet gebruikt worden in verwachtingsmodellen. Economische motieven hebben in hoofdzaak betrekking op de
fysieke mogelijkheden en beperkingen van het landschap waarin
men leefde (fysisch-geografische variabelen). Deze kunnen
herleid worden door bestudering van het paleo-landschap en de
gebruiksmogelijkheden ervan. Terwijl aan bepaalde
landschappelijke parameters in alle archeologische perioden een
vergelijkbare verwachting kan worden gekoppeld (hoog en droog:
hoge archeologische verwachting, laag en nat: lage
archeologische verwachting), zijn er in de loop van de tijd
tevens duidelijke verschillen in locatiekeuze te onderscheiden. Meest markant zijn deze verschillen tussen de gemeenschappen van
jager-verzamelaars enerzijds en van landbouwers anderzijds. Ook voor de landbouwers echter geldt dat de eisen die deze groep
aan zijn omgeving stelt door de tijd heen veranderen. De eerste
landbouwers zullen met de beperkte middelen die ze tot hun
beschikking hadden niet veel invloed hebben gehad op de
bodemvruchtbaarheid. In de loop van de tijd echter was men door
het gebruik van bijvoorbeeld een goede ploeg of voldoende
(kunst)mest beter in staat de bodemvruchtbaarheid te
beïnvloeden. Hierdoor konden in de loop van de tijd steeds
marginalere gebieden gebruikt worden als landbouwgrond. De
bewoning van een gebied werd dus ook sterk bepaald door de
mogelijkheden die men had om het gebied naar zijn hand te
zetten. De zeggingskracht en toepasbaarheid van archeologische
verwachtingen-kaarten worden sterk bepaald door de kwaliteit van
de gegevens die aan de verwachtingenkaart ten grondslag liggen.
Zoals al eerder is aangegeven, wordt voor de archeologische
verwachtingenkaart hoofdzakelijk geo(morfo)logisch en
bodemkundig kaartmateriaal gebruikt. Indien dit kaartmateriaal
onvolledig, onnauwkeurig of zeer kleinschalig is, dan zal de
archeologische verwachtingenkaart deze eigenschappen overnemen.
Voor een goed onderbouwde verwachtingenkaart wordt bij voorkeur
gewerkt met kaartmateriaal met een schaal van 1:10.000 of
groter. Kaarten met een schaal van 1:50.000 voldoen wel voor het
begrijpen van de algemene bodemkundige en geo(morfo)logische
situatie van een gebied, maar zijn te kleinschalig voor een
gedetailleerd beeld. Ook kan bijvoorbeeld de bodemkundige
situatie ten tijde van de opname van de bodemkaart sterk
afwijken van de bodemsituatie in de (pre-)historie. Hierbij kan
gedacht worden aan een verandering van grondwaterpeil, de erosie
van bodems of aan afdekking van archeologisch interessante
aardlagen door latere sedimentatie waardoor deze niet op
bodem-of geo(morfo)logische kaarten zijn weergegeven. Tot slot
moet bedacht worden dat voor alle bodem-kaarten geldt dat ze
zijn gebaseerd op een relatief klein aantal boringen en
waarnemingen en dat de grenzen tussen bepaalde (bodem)eenheden
niet ‘scherp’ zijn, maar eerder beschouwd moeten worden als
geleidelijke overgangen. Bij het opstellen van de IKAW (figuur 3) door de RCE, is gebruik
gemaakt van de bekende archeologische vindplaatsen uit ARCHIS,
de bodemkaarten (schaal 1:50.000), de geologische kaart (schaal
1:50.000), de geomorfologische kaart (schaal 1:50.000),
luchtfoto’s en ‘expert-judgement‘ (Hallewas, 2001; Deeben &
Wiemer, 1999; Deeben, 2008). Het doel van de IKAW is het geven
van een indicatie van de te verwachten kwantiteit aan
archeologische resten in een gebied. Deze indicatie geldt voor
alle archeologische resten die dateren van vóór 1500 na Chr. De kwaliteit van een verwachtingsmodel en dus ook de daaraan
gekoppelde verwachtingenkaart wordt sterk bepaald door de
kwaliteit van de beschikbare archeologische en landschappelijke
gegevens. Het verwachtingsmodel dat aan de IKAW ten grondslag
ligt, kent een aantal beperkingen:
De gehanteerde bodem-en geo(morfo)logische kaarten zijn
kleinschalig (schaal 1:50.000). De bodem-en
geomorfologische kaarten beschrijven bovendien alleen de
bovenste 1,2 m van de bodem.Meer gedetailleerde en afgedekte aardkundige waarden
vallen hierdoor buiten het verwachtingsmodel;
De vindplaatsgegevens in ARCHIS zijn niet altijd
volledig en correct ingevoerd. Afgezien van
mogelijkefouten in de toewijzing van RD-coördinaten aan
een vindplaats, ontbreken vaak ook gegevens over de
relatie tussen de vondst en de aardkundige context
waarin de vondst is aangetroffen. Deze informatie is
voor het opstellen van een nauwkeurige
verwachtingenkaart van groot belang;
De IKAW maakt geen onderscheid in specifieke
archeologische perioden. Hierdoor wordt dus ookgeen
onderscheid gemaakt in de wisselende manier waarop
samenlevingen uit het verleden omgingen met de
natuurlijke omgeving;
Het model is gebaseerd op een archeo-regio als geheel
waardoor locale en/of regionale verschillenniet worden
meegenomen;
De invloed van expert-judgement in het verwachtingsmodel
is niet duidelijk te achterhalen;
Het verwachtingsmodel is niet getest door het uitvoeren
van veldtoetsen of door het gebruik van nieuwe
(onafhankelijke) data.
Het verwachtingsmodel dat aan de IKAW van de gemeente Enkhuizen
ten grondslag ligt, en daarmee de uiteindelijke IKAW-kaart zelf,
is dus relatief grof. Het is op basis van de IKAW niet duidelijk
op welke archeologische perioden de verschillende
verwachtingszones van toepassing zijn en op welke diepte men de
archeologische resten kan aantreffen. Deze informatie is echter
wel van groot belang voor een gebruiker van de kaart die een
inschatting moet maken wat hij/zij archeologisch kan verwachten
in een bepaald gebied. Met deze kennis kan bijvoorbeeld bij het
ontwerpen van een onderzoeksstrategie beter ingeschat worden
welke onderzoeks-methoden en -intensiteit toegepast moeten
worden. Ook wordt een beter beeld verkregen van de spreiding van archeologische
vindplaatsen uit de verschillende perioden over het
onderzoeksgebied en waar eventuele onderzoekslacunes voorkomen.
Voor het opstellen van de vindplaatsen – en verwachtingenkaart
van de gemeente Enkhuizen is eerst een inventarisatie gemaakt
van de beschikbare archeologische, bodemkundige, en
geo(morfo)logische gegevens. Tevens is gekeken naar de beschikbare hoogtegegevens
en informatie over bodemverstoringen.
4.2.1 Uitgevoerd archeologisch onderzoek
In het onderzoeksgebied zijn veel archeologische
vindplaatsen bekend. Deze rijkdom is vooral te danken aan de
talloze, vaak zeer intensieve archeologische onderzoeken die
er met name in de afgelopen 40 jaar hebben plaatsgevonden.
Met name de intensieve en grootschalige archeologische
onderzoeken zoals de veldverkenningen, het
luchtfoto-onderzoek en de opgravingen die hebben
plaatsgevonden in het kader van de verschillende
ruilverkavelingen hebben een belangrijke bijdrage geleverd
aan de kennis over de bewoningsgeschiedenis van het
onderzoeksgebied. Door Archeologie West-Friesland zijn onderzoeksgrenzen en
-resultaten aangeleverd die in deze rapportage en de
kaartbijlagen zijn verwerkt.
4.2.2 AMK-terreinen
In totaal zijn in de gemeente Enkhuizen 6 AMK-terreinen
aanwezig. Het gaat om 2 terreinen uit de Bronstijd, de
historische kernen van Enkhuizen en Bovenkarspel/Westeinde,
de Westfriese Omringdijk en een terrein uit de Middeleeuwen
in de historische kern van Enkhuizen. Verschillende
terreinen omvatten archeologische waarden uit meer dan één
complextype en/of periode. De terreinen omvatten archeologische waarden uit het
Neolithicum, de Bronstijd, de Middeleeuwen en de Nieuwe
tijd. Aan de terreinen is, door toetsing aan een aantal door
de ROB gehanteerde criteria (kwaliteit, zeldzaamheid,
contextwaarde), een status toegekend. In bijlage 6 zijn alle
AMK-terreinen en hun status vermeld. De West-Friese
Omringdijk is een provinciaal monument.
4.2.3 ARCHIS-waarnemingen
In ARCHIS staan bekende archeologische vindplaatsen
geregistreerd. Het betreft locaties waar ‘losse’
archeologische vondsten en/of waarnemingen zijn gedaan. Deze
vindplaatsen hebben geen wettelijke status. Uit het
onderzoeksgebied zijn in totaal 146 unieke waarnemingen
bekend (peildatum 16 oktober 2012). Op basis van het
ARCHIS-bestand is een overzicht gemaakt van de
archeologische perioden die vertegenwoordigd zijn in het
onderzoeksgebied (bijlage 7). De datering van de
vindplaatsen (begin-en eindperiode) is gebaseerd op de
vondstcategorie waarbij de begin-en einddatering van het
Archeologisch Basisregister (ABR) zijn gehanteerd. Over de bruikbaarheid van de ARCHIS-waarnemingen voor het
opstellen van een verwachtingsmodel is in hoofdstuk 3 al
iets gezegd. Voor het onderzoeksgebied gelden specifiek nog
andere beperkingen. Over het algemeen wordt ervan uitgegaan dat de ligging en
verspreiding van het archeologische vondstmateriaal een
weerspiegeling vormen van de eertijdse bewoningslocaties.
Dit lijkt goed op te gaan voor het vondstmateriaal uit
bijvoorbeeld de Bronstijd. Een groot deel van de
ARCHIS-waarnemingen betreft echter losse aardewerkvondsten
die dateren uit de Middeleeuwen. Het grootste deel hiervan
is vermoedelijk met de mest op de toenmalige akkers (in de
top van het veen) terechtgekomen. Door de oxidatie van het veen zijn de scherven vervolgens op
een restveenlaag of de onderliggende mariene afzettingen
achtergebleven. De locatie van de scherven is dus vooral een
weerspiegeling van de grootschaligheid en intensiteit van de
middeleeuwse (landbouw)activiteiten en is maar in zeer
beperkte mate bruikbaar voor de reconstructie van
middeleeuwse bewoning in het onderzoeksgebied. Voor het opstellen van de archeologisch vindplaatsen en
verwachtingenkaart van West-Friesland Oost is het bestaande
databestand met ARCHIS-waarnemingen opgeschoond. Alle
waarnemingen waarvan de periode onbekend was zijn
verwijderd. Vervolgens is de dataset gecorrigeerd voor
dubbele waarnemingen. In veel gevallen omvat een ARCHIS-waarneming meerdere
vondsten. Bij het opschonen van deze dubbele records is als
uitgangspunt gehanteerd dat een waarnemingsnummer alleen dan
meerdere keren voor mag komen als er sprake is van:
meerdere dateringen, of;
indien het dezelfde datering betreft, maar meerdere
hoofdcomplex-typen omvat.
De overige waarnemingen zijn verwijderd zodat, op basis van
de datering en het complextype, unieke waarnemingen zijn
overgebleven. Om een betrouwbaarder inzicht te krijgen in de spreiding en
datering van de vindplaatsen is aan alle ARCHIS-waarnemingen
op basis van hun datering een betrouwbaarheid toegekend.
Uitgangspunt hierbij is dat hoe dichter begin-en
einddatering bij elkaar liggen, des te betrouwbaarder de
waarneming is.
4.2.4 Luchtfoto’s
Voor de ruilverkavelingen van Het Grootslag heeft in het
verleden een analyse van luchtfoto’s plaatsgevonden (De
Vries-Metz, 1993). Deze luchtfoto’s toonden aan dat bij de
grondwerkzaamheden ten behoeve van de verschillende
ruilverkavelingen veel archeologische vindplaatsen werden
verstoord. Door het verwijderen van de bouwvoor en/of het
diepploegen van akkers werden grondsporen als donkere
verkleuringen zichtbaar aan het maaiveld. Veel van de
archeologische sporen konden door middel van de luchtfoto’s
alsnog in kaart worden gebracht. In sommige gevallen konden
door middel van opgravingen op deze locaties nog aanvullende
informatie worden verkregen. De Vries-Metz (1993) heeft de
grondsporen die zichtbaar zijn op de luchtfoto’s op kaart
gezet. Van alle Bronstijd vindplaatsen heeft zij vervolgens
een indeling gemaakt in vindplaatsen uit de Vroege, Midden
en Late Bronstijd. De luchtfoto’s zijn overgezet naar een digitaal bestand. Op
deze manier kon worden bekeken in hoeverre de locatie van de
archeologische sporen op de luchtfoto’s gekoppeld kon worden
aan de bodemkaart van Ente (1963) en uiteindelijk de
archeologische vindplaatsen-en verwachtingenkaart. Daartoe
zijn de kaartbladen met daarop de luchtfoto-gegevens gescand
en aan het landelijk meetsysteem (RDcoördinaten) gekoppeld
(gegeorefereerd). Hierbij bleek dat de analoge kaarten niet
schaalvast waren. Vermoedelijk zijn de kaarten in de loop
van de tijd iets gekrompen(?). Het gevolg hiervan was dat er
kleine verschuivingen zijn opgetreden in de ligging van de
archeologische sporen op de luchtfoto’s ten opzichte van de
actuele topografie. De verschillen zijn niet constant en er
zijn ook verschillen tussen de kaarten onderling. De locatie
van de luchtfoto’s en de interpretatie van de Bronstijd
vindplaatsen zijn weergegeven op figuur 4. Omdat de ligging
van de vindplaatsen niet zo betrouwbaar is, is geen
koppeling gelegd met de bodemkaart en de vindplaatsen-en
verwachtingenkaart.
4.3.1 Geologie en geomorfologie
Van de gemeente Enkhuizen is geen geologisch kaartmateriaal
gepubliceerd maar er zijn wel vlakdekkende geomorfologische
kaarten, schaal 1:50.000 beschikbaar (Stiboka/RGD, 1979 en
1981). Op de geomorfologische kaarten van het
onderzoeksgebied zijn duidelijk de grote fossiele geulen te
zien (kaartbijlage 3a). Verreweg het grootste deel van het
onderzoeksgebied bestaat uit 'vlakte van getijafzettingen'.
4.3.2 Bodem
Van het onderzoeksgebied zijn vlakdekkende bodemkaarten,
schaal 1:50.000 beschikbaar (Wagenaar & Van Wallenburg,
1987; Rosing, 1995). Volgens deze kaarten worden in het
onderzoeksgebied hoofdzakelijk zeekleigronden aangetroffen. Zowel de grote
getij-inversieruggen als de kleinere geul-en kreeksystemen
zijn (goed) te herkennen. De grote getij-inversieruggen
bestaan uit zeer lichte tot matig lichte zavel. De kleinere
geul-en kreeksystemen bestaan voornamelijk uit zware zavel.
Ter hoogte van het bewoningslint van Bovenkarspel worden
dikke eerdgronden aangetroffen. Deze zijn ontstaan door
ophoging met afval gedurende eeuwenlange bewoning op vrijwel
dezelfde locatie. De historische kern van Enkhuizen en een groot deel van de gebieden buiten de
West-Friese Omringdijk zijn niet gekarteerd. In het onderzoeksgebied bevinden de voor de archeologie
relevante geologische eenheden zich vrijwel direct aan het
maaiveld. Om deze reden verschaffen de bodemkaarten dan ook
meer bruikbare informatie over de (paleo)geologische opbouw
van het onderzoeksgebied dan doorgaans het geval is bij
bodemkaarten in holocene sedimentatiegebieden. De gangbare
(1:50.000) bodemkaarten bieden door het kleine schaalniveau
echter (te) weinig detailinformatie over de bodemopbouw.
Dergelijke informatie is evenwel van groot belang voor het vervaardigen van een
nauwkeurige archeologische verwachtingenkaart. In het kader van de ruilverkaveling van De Streek is voor
het onderzoeks-gebied een gedetailleerde bodemkaart (schaal
1:10.000) vervaardigd (Kaartbijlage 1; Ente, 1963). De
meerwaarde van deze bodemkaart is vooral gelegen in de relatief hoge mate van detail als
gevolg van grote schaal van de kaart (1:10.000). Voor het
voormalige ruilverkavelingsgebied ‘De Streek’ is de
betreffende gedetailleerde bodemkaart gedigitaliseerd (Ente,
1963). Deze wordt behandeld in hoofdstuk 7. In oostelijk West-Friesland hebben gedurende de jaren ‘70 en ’80
van de 20e eeuw grootschalige ruilverkavelingen plaatsgevonden.
De voor de gemeente Enkhuizen meest relevante is die van het
Grootslag. De werkzaamheden bestonden onder meer uit het dempen
van sloten, het egaliseren en/of diepploegen van percelen en het
verlagen van het grondwaterpeil. Lang werd gedacht dat alle
archeologische vindplaatsen door de bodemverstoringen zouden
zijn verstoord of vernietigd. Het soort en de intensiteit van de
bodemwerkzaamheden verschilde echter per gebied of per perceel.
De impact van deze werkzaamheden op de bodem en eventueel
aanwezige archeologische waarden daarmee ook. Sommige percelen
werden eerst gediepploegd en vervolgens geëgaliseerd. Op andere
percelen werd eerst de bouwvoor verwijderd, vervolgens werd de
ondergrond vlak geploegd en tot slot werd de bouwvoor weer
teruggelegd. De mate van verstoring verschilt dus sterk van
perceel tot perceel. Inzicht in de mate van bodemverstoringen op
basis van globale verstorings-informatie is dus zeer moeilijk.
Voor het exact kunnen vaststellen van de mate van
bodemverstoring is het dus van belang dat dit per perceel wordt bekeken. Met behulp van het AHN is een zeer gedetailleerd beeld verkregen
van de maaiveldhoogte in de gemeente Enkhuizen (kaartbijlage 2).
Het AHN is gebaseerd op een zeer dicht grid (5 x 5m) van
hoogtemetingen van het maaiveld. Voor een goede toepassing van
het AHN is het oorspronkelijke hoogtebestand bewerkt, waarbij de
verstorende invloed van bijvoorbeeld bebouwing en sloten eruit
gefilterd is. Duidelijk zichtbaar zijn de relatief hooggelegen
getij-inversieruggen die in het noordoostelijke deel van het
onderzoeksgebied liggen. Deze brede ruggen vertakken zich tot
een grillig web van kleinere getijinversieruggen. Ondanks het
feit dat met behulp van het AHN een goed beeld van de
geo(morfo)logie van het onderzoeksgebied verkregen wordt, moet
benadrukt worden dat dit het beeld van het maaiveld is.
Geo(morfo)logische fenomenen die worden afgedekt door een dik
pakket veen en/of klei zijn niet zichtbaar. De geologische ontwikkeling van de gemeente Enkhuizen maakt deel
uit van de geologische ontwikkelingen in heel West-Friesland. De
geologische ontwikkeling van het West-Friese zeekleigebied is
uitgebreid bestudeerd en beschreven door De Mulder en Bosch
(1982) en Westerhoff e.a. (1987). Met name de studie van De
Mulder & Bosch heeft de basis gelegd voor een goed begrip
van de geologische opbouw in West-Friesland (kaartbijlage 3).
Zij ontwikkelden zelfs een nieuwe chronostratigrafische indeling
(Hauwert-complex) voor dit gebied. Hieronder zal in
chronologische volgorde de geologische ontstaansgeschiedenis van
West-Friesland in het algemeen en Enkhuizen in het bijzonder
worden behandeld. Hoewel het NITG-TNO onlangs een nieuwe lithostratigrafische
indeling heeft ingevoerd (Weerts e.a., 2000; De Mulder e.a.,
2003), zal in onderhavige studie grotendeels de
(chronostratigrafische) indeling worden gehanteerd die door De
Mulder en Bosch (1982) is opgesteld. De nieuwe indeling door het
NITG-TNO vervangt de indeling door de Rijks Geologische Dienst
(Doppert e.a., 1975). Voor de holocene afzettingen in het
onderzoeksgebied worden 3 eenheden onderscheiden: het Laagpakket
van Wormer, het Laagpakket van Walcheren en het Hollandveen
Laagpakket. Deze eenheden corresponderen respectievelijk met de
Afzettingen van Calais, de Afzettingen van Duinkerke en het
Hollandveen (cf. Doppert e.a., 1975). De geologische opbouw van het West-Friese zeekleigebied is
grotendeels bepaald door de ontwikkeling van de zeegaten langs
de Noord-Hollandse kust. Tot circa 3800 voor Chr. was
West-Friesland vrij toegankelijk voor de zee. De toenmalige kust
bestond voornamelijk uit zandige wadplaten waartussen een groot
aantal west-oost georiënteerde geulen lag. Meer landinwaarts
gingen de zandige platen over in lagunes waarin klei werd
afgezet (kaartbijlage 3). Een groot deel van West-Friesland lag
in dit lagunaire gebied (De Mulder & Bosch, 1982; Van
Heeringen & Theunissen, 2001). De afzettingen die in deze
periode zijn afgezet worden gerekend tot de oudste afzettingen
van de Beemster Afzettingen (voorheen Calais II en III,
tegenwoordig: Laagpakket van Wormer). Rond 3800 voor Chr. veranderde de situatie langs de kust. Op de
zandige wadplaten ontstonden strandwallen. Deze breidden zich in
de loop van de tijd verder westwaarts uit en sloten de kust
geleidelijk af. De zee kon in deze periode alleen nog via enkele
openingen in de kustlijn (de zogenaamde zeegaten) in het
achterland doordringen. Via het zeegat van Bergen -een opening
in de kustlijn ter hoogte van het huidige Bergen -drong een
aantal geulen het achterland in. Een van deze geulen liep
vermoedelijk naar het noorden richting Schagen om vervolgens met
een boog in de Wieringermeer uit te komen. Een zuidelijke geul
liep via de Heerhugowaard naar het zuidoosten. In en direct
langs de geulen werd voornamelijk zand afgezet, verder weg van
de geulen sedimenteerde klei. De sedimenten die in deze periode
werden afgezet, worden door De Mulder en Bosch gerekend tot het
Hauwertcomplex laag A (voorheen: Calais IVa1, tegenwoordig:
Laagpakket van Wormer). Westerhoff e.a. (1987) duiden de kleiige
afzettingen ook wel aan als de zogenaamde Beemsterklei en
rekenen haar niet tot het Hauwertcomplex maar tot de jongere
afzettingen van de Beemster Afzettingen. Door de min of meer gesloten kustlijn verslechterde de
afwatering en ontstonden in het gebied achter de kust goede
condities voor veengroei. Het veen wordt gerekend tot het
Hollandveen (tegenwoordig: Formatie van Nieuwkoop). Rond 3000 voor Chr. was het zeegat van Bergen nog steeds open.
De geulen die via dit zeegat het achterland binnenkwamen, waren
echter van ligging veranderd en reikten nu tot Medemblik en
Oostwoud in oostelijk West-Friesland (Van Heeringen &
Theunissen, 2001). Met name het noordelijke deel van
West-Friesland Midden lag binnen de invloedssfeer van deze
geulen. De sedimenten (zand en klei) die in deze periode zijn
afgezet, worden door De Mulder en Bosch gerekend tot het
Hauwertcomplex laag B (voorheen: Afzettingen van Calais IVa2, tegenwoordig:
Laagpakket van Wormer). Rond 2500 voor Chr. (4500-4400 BP)
ontstond bij Zandwerven een langwerpige, noordwest-zuidoost
georiënteerde strandwal waarop zich later lage duinen ontwikkelden (Westerhoff
e.a., 1987). In de gebieden waar de geulen niet actief waren,
bleef veenvorming plaatsvinden. Rond 2200 voor Chr. was in het westen van West-Friesland nog
slechts één grote west-oost georiënteerde geul aanwezig. In
West-Friesland Midden splitste deze geul zich ter hoogte van
Aartswoud in een noordelijke en een zuidelijke tak (De Mulder
& Bosch, 1982; Van Heeringen & Theunissen, 2001). De
noordelijke tak liep via Aartswoud en Abbekerk in de richting
van Opperdoes. De zuidelijke tak liep van Aartswoud via
Hoogwoud, Wognum en Hoorn in de richting van Wijdenes en Andijk.
Enkhuizen lag in deze periode langs een oostelijke uitloper van
deze zuidelijke tak. De noordelijke tak verlandde vermoedelijk
al rond 2100 jaar voor Chr., waardoor de zuidelijke tak de
hoofdgeul werd. De afzettingen die in deze periode zijn afgezet,
worden door De Mulder & Bosch gerekend tot het
Hauwertcomplex laag C (voorheen: Afzettingen van Calais IVb, tegenwoordig: Laagpakket
van Wormer). Ook in deze periode vond buiten de actieve geulen
veenvorming plaats. Rond 1500 voor Chr. sloot het zeegat van Bergen en werden de
geulsystemen in West-Friesland minder actief. Aanvankelijk werd
nog een pakket klei afgezet, maar onder invloed van de
verslechterde afwatering begon in grote delen van West-Friesland
veen te groeien. Na het droogvallen van de geulen vond, als
gevolg van differentiële inklinking van de verschillende
afzettingen een omkering (inversie) van het reliëf plaats (Smit,
2002). De aanvankelijk laaggelegen kreekbeddingen en oevers
zakten minder in dan de aanvankelijk hooggelegen
kwelders/komgebieden. Hierdoor kwamen de voormalige kreken als
ruggen in het landschap te liggen. Op basis van hoogtegegevens
van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) is deze reliëfinversie nog goed herkenbaar
(kaartbijlagen 2 en 3). De afzettingen uit deze periode worden
door De Mulder en Bosch gerekend tot het Hauwertcomplex laag D
(voorheen: Afzettingen van Duinkerke 0, tegenwoordig: Laagpakket
van Walcheren). Buiten de actieve geulen had vanaf circa 3800 voor Chr. in heel
West-Friesland continu veenvorming plaatsgevonden, waardoor
grote veenkussens waren ontstaan. Op het moment dat de laatste
actieve geulen verlandden, verdwenen ook deze onder een dik pakket veen.
Op en rond de veenkussens waren alleen nog kleine veenstroompjes
actief. Deze voerden het water uit de veenkussens af naar lager
gelegen delen. Rond het begin van de Late Middeleeuwen (ongeveer 1000 jaar na
Chr.) nam de invloed van de zee weer toe en ontstonden opnieuw
gaten in de strandwalkust (o.a. het Zijper zeegat en het
Marsdiep). Hierdoor kreeg de zee via getijdengeulen weer toegang tot het
achterliggende veengebied, waardoor de natuurlijke drainage van
het gebied achter de strandwallen verbeterde. Daarnaast was de
ontwatering van het veengebied verder toegenomen door ingrijpen van de mens:
vermoedelijk al rond de 8e eeuw na Chr. werd in de omgeving van
Andijk en Medemblik begonnen met de ontginning van de
veenkussens. Grootschalige ontginning van het veen door de mens en de
inbraken van de zee leidden ertoe dat de veenkussens dunner
werden of zelfs volledig verdwenen. Op plaatsen waar het veen
had gelegen, ontstonden vaak kleine meren of polders. Uiteindelijk is van het voormalige veenpakket dat bijna heel
West-Friesland bedekte vrijwel niets bewaard gebleven. Op een
aantal plaatsen in de gemeenten Wester-Koggenland, Heerhugowaard
en Langedijk wordt nog veen aan of dicht aan het oppervlak
aangetroffen. Elders in West-Friesland is alleen nog in
laaggelegen komgebieden, onder sommige wegen, dijken en
kerkheuvels een dunne laag veen aanwezig (Hallewas & De
Mulder, 1987). Door het verdwijnen van het veen liggen in grote
delen van West-Friesland de oudere afzettingen weer aan het
maaiveld. In het noordwestelijk deel van het onderzoeksgebied komen
meer-afzettingen voor (in vroegere literatuur ‘kiekklei’
genoemd; tegenwoordig: Laagpakket van Walcheren). Deze
afzettingen -van overwegend zware klei -hangen samen met het
voormalige Meer van Wervershoof dat hier lag (circa 1500 voor
Chr. tot 11e eeuw na Chr.). Door het verdwijnen van het veen was het maaiveld flink lager
komen te liggen en de invloed van de zee kon alleen nog door de
aanleg van dammen en dijken worden teruggedrongen. Behalve het
buitenwater vormde echter ook het water binnen de dijken een
probleem. Door golfslag werden de venige oevers van de meren
weggeslagen en konden de binnengedijkte meren uitgroeien tot
grote binnenmeren. Een voorbeeld hiervan is de Heerhugowaard.
Vooral tijdens stormen werd het binnenwater opgejaagd, waardoor
het een bedreiging vormde voor de steden en dorpen die er omheen
lagen. Pas tegen het einde van de 16e eeuw kwam met de
drooglegging van de meren binnen en buiten de dijken een
voorlopig einde aan de dreiging van het water. De vroegste bewoning in oostelijk West-Friesland dateert uit het
Laat Neolithicum (2850 tot 2000 jaar voor Chr.). Vindplaatsen
uit het Laat Neolithicum zijn aangetroffen nabij Zwaagdijk-oost
(gemeente Wervershoof) en Oostwoud/Tuithoorn (gemeente
Medemblik). Deze vindplaatsen zijn hiermee voor West-Friesland
de meest oostelijke (bekende) vindplaatsen uit deze periode (Van
Heeringen & Theunissen, 2001). Bij Zwaagdijk-oost werden bij
opgravingen sporen van een primitieve ploeg (het eergetouw) en sporen van een hekwerk aangetroffen. Tevens werden scherven
van standvoetbekers, AOO-bekers (all-over ornamented), maritieme
klokbekers en Veluwse klokbekers aangetroffen. Dergelijk
‘bekeraardewerk’ is kenmerkend voor het Laat Neolithicum (Van
Ginkel & Hogestijn, 1997). Op de vindplaats
Oostwoud/Tuithoorn was het archeologisch onderzoek intensiever
van aard. Ook hier werden eergetouwsporen ontdekt maar veel
spectaculairder was de vondst van een grafheuvel met daarin een
aantal skeletten van mannen en vrouwen (Van Heeringen &
Theunissen, 2001). Het aardewerk bestaat ook hier uit
bekeraardewerk (voornamelijk klokbeker). Het archeologisch onderzoek heeft uitgewezen dat de
laat-neolithische bewoners van West-Friesland Oost leefden van
landbouw en veeteelt, maar hun dieet ook aanvulden door het
vangen van vis en wild alsmede het verzamelen van schelpdieren
en noten. Ze begroeven hun doden individueel, soms onder een
grafheuvel. De dode kreeg vaak een aardewerken beker mee als
grafgift. De twee laat-neolithische vindplaatsen in West-Friesland Oost
lijken geologisch gezien verband te houden met de twee grote
getijdegeulen die van west naar oost door West-Friesland liepen.
De laatneolitische bewoning lijkt niet zozeer direct langs de
grote getijde-geulen te hebben plaats-gevonden maar meer langs
kleinere kreeksystemen in de relatief laaggelegen delen.
Mogelijk waren de grotere oost-west georiënteerde geulsystemen
te dynamisch voor bewoning. Het is echter ook mogelijk dat wel
degelijk langs de grote geulen is gewoond, maar dat de
vindplaatsen uit deze periode door erosie zijn opgeruimd. Hoewel in de gemeente Enkhuizen geen vindplaatsen uit het
Laat-Neolithicum zijn aangetroffen, kunnen deze in theorie wel
aanwezig zijn. De bewoning uit de Bronstijd lijkt op een aantal plaatsen direct
te volgen op de bewoning uit het Laat Neolithicum. De
continuïteit van bewoning is opmerkelijk omdat juist in de
Vroege Bronstijd een aantal ingrijpende veranderingen optrad in
het landschap. Zo was in de Vroege Bronstijd vermoedelijk alleen
nog de zuidelijke van de twee grote west-oost georiënteerde
getijdegeulen actief. Ook deze geul begon vermoedelijk, onder
invloed van een afnemende aanvoer van water, echter langzaam aan
kracht te verliezen en droog te vallen (te verlanden). Als
gevolg van dit proces begon in de lager gelegen delen van het
landschap veen te groeien en werden ze ongeschikt voor bewoning.
Vrijwel tegelijkertijd echter trad reliëfinversie op (zie hoofdstuk 5). De drooggevallen
geulen klonken door hun zandige opvulling minder snel in dan het
omliggende kleigebied, waardoor de geulen als ruggen in het
landschap kwamen te liggen. Tegen het einde van de Vroege
Bronstijd vormden deze ruggen ideale locaties voor bewoning en
landbouw. Al met al is de informatie over de bewoning in de Vroege
Bronstijd relatief gering. Voor de Midden en Late Bronstijd is
dit juist niet het geval. Dankzij talloze opgravingen en
veldverkenningen is zeer veel informatie verkregen over de
bewoning in deze perioden. Tijdens archeologisch onderzoek in
Bovenkarspel en Andijk bleek onder meer dat bewoning in de
Midden en Late Bronstijd voornamelijk plaatsvond op de smallere
ruggen en op de zavelige flanken van de brede ruggen (IJzereef
& Van Regteren Altena, 1991). De akkers lagen op de zandige
kruinen van de ruggen, terwijl de lager gelegen, voormalige
komgebieden voornamelijk als wei-en hooilanden zullen hebben
gediend. IJzereef & Van Regteren Altena (1991) menen dat de
bewoningskernen in de Midden en Late Bronstijd op regelmatige
afstand van elkaar hebben gelegen. Cirkels getrokken rond de
gebieden met grafheuvels laten een regelmatige verspreiding
zien: tussen de centra ligt steeds een afstand van circa drie
tot vier kilometer. De kernen liggen in de buurt van Zwaagdijk,
Hoogkarspel, Grootebroek en Andijk-West maar ook binnen de
gemeente Enkhuizen liggen drie van dergelijke bewoningscentra.
De eerste ligt tussen Bovenkarspel en Enkhuizen, de tweede ter hoogte van het
Valkje en de derde in het uiterste noorden van de gemeente,
direct ten zuiden van Oosterdijk (kaartbijlagen 1 en 4). Voor de Bronstijd-samenlevingen in oostelijk West-Friesland
waren landbouw en veeteelt de belangrijkste bronnen van bestaan
(Hallewas & De Mulder, 1987). In tegenstelling tot het
Laat-Neolithicum werd er vrijwel niet gejaagd. De visvangst
speelde echter nog wel een rol van betekenis in het dieet. De
landbouw vond uitsluitend plaats in de zomer en bestond uit het
verbouwen van graan. De veestapel bestond voornamelijk uit
runderen en in beperkte mate uit schapen of geiten, varkens en
paarden. Het vee werd geweid in de met gras begroeide laagten
tussen de inversieruggen (Hallewas & De Mulder, 1987). Tegen het einde van de Bronstijd kwam aan deze situatie een
eind. Door een verslechterende waterhuishouding begon het gebied
te vernatten. Er zijn aanwijzingen dat de bewoning in de Late
Bronstijd zich op en rond terpjes afspeelde (IJzereef, 1981;
Hallewas & De Mulder, 1987). Ook de veengroei die al in de
Vroege Bronstijd was begonnen, begon nu vanuit de laaggelegen
delen langzaam maar zeker ook de hogere delen van het landschap
te bedekken waardoor het bewoonbare areaal kleiner werd. Uiteindelijk waren de condities voor bewoning dermate slecht
geworden dat grote gebieden werden verlaten. Lange tijd werd aangenomen dat in het onderzoeksgebied geen
bewoning heeft plaatsgevonden in de IJzertijd en Romeinse tijd.
In deze periode zou het hele gebied immers volledig met veen
bedekt zijn geweest en dus praktisch onbewoonbaar. Uit de
omgeving van Opperdoes (gemeente Noorder-Koggenland) zijn echter
op de voormalige noordelijke getijdegeul bewoningssporen uit de
Vroege t/m Late IJzertijd aangetroffen (Woltering, 1979 en
1980). Door het ontstaan van het Meer van Wervershoof was het
omliggende veengebied (omgeving Medemblik-Opperdoes) beter
ontwaterd en daardoor ook beter toegankelijk dan andere delen
van het onderzoeks-gebied. Op een aantal percelen bleken tevens
bewoningssporen uit de Midden en Late Bronstijd aanwezig, zodat
er sprake lijkt van continuïteit van bewoning. Ook uit Medemblik zijn sporen van bewoning uit de
IJzertijd bekend (Woltering, 1991). Volgens geologische
informatie zou de noordelijke getijdegeul al ruim 1000 jaar
eerder moeten zijn verland en overgroeid moeten zijn met veen. De ondergrond ligt hier
echter relatief hoger dan de rest van West-Friesland waardoor
het vermoedelijk niet of pas veel later onder het veen is
verdwenen (Hallewas & De Mulder, 1987). Er zijn aanwijzingen dat door de toenemende vernatting aan het
einde van de IJzertijd ook het gebied rond Opperdoes ongeschikt
werd voor bewoning (Woltering, 1980). Het is mogelijk dat de
bewoning in de Late IJzertijd/Romeinse tijd zich heeft
verplaatst naar Schagen in het westelijke deel van
West-Friesland (Woltering, 1980). Het is echter ook mogelijk dat
lokaal nog bewoning plaatsvond in de Romeinse tijd. Uit
Medemblik zijn bijvoorbeeld sporen uit de Romeinse tijd bekend
(Woltering, 1991). Het aantal vindplaatsen uit de Romeinse tijd in West-Friesland Oost
is echter zeer gering, zodat moet worden aangenomen dat
eventuele bewoning uit deze periode lokaal voorkwam en relatief
kleinschalig was. In de gemeente Enkhuizen is een aantal vindplaatsen bekend die
mogelijk een aanwijzing vormen voor bewoning in de IJzertijd
(zie bijlage 7). Heel duidelijke bewijzen voor bewoning uit deze
periode ontbreken echter. Ontginning van het veen Tegen het einde van de Vroege Middeleeuwen en het begin van de
Late Middeleeuwen werd een start gemaakt met de ontginning van
het veen. De oudste veenontginningen zijn bekend uit de omgeving
van Medemblik en Andijk en dateren uit circa 800 na Chr
(kaartbijlage 5a). De reden dat juist hier de eerste
ontginningen plaatsvonden moet waarschijnlijk worden gezocht in
de aanwezigheid van het voormalige Meer van Wervershoof dat
tussen Andijk en Medemblik heeft gelegen. Vermoedelijk werden de
randen van het veen door het meer op natuurlijke wijze goed
ontwaterd, waardoor het veen relatief droog en bewoonbaar was.
Bij deze oudste ontginningen is voor de noodzakelijke
ontwatering van het veen waarschijnlijk nog geen systeem van
parallel aan elkaar gelegen afwateringssloten gegraven. Bij
opgravingen ten zuiden van Medemblik is het niet gelukt om de
tegen-woordige strokenverkaveling en vroegmiddeleeuwse
bewoningssporen met elkaar in verband te brengen (Besteman &
Guiran, 1986; Besteman, 1994; Woltering, 1991). De vroegmiddeleeuwse ontginningen bij Medemblik en Andijk hebben
waarschijnlijk wel de basis gevormd voor de grootschalige
ontginning van de veengebieden in oostelijk West-Friesland in de
10e-12e eeuw. Deze recentere veenontginningen werden wel
ontwaterd door middel van het systeem van parallel aan elkaar
gegraven afwateringssloten, waardoor in elke ontginningseenheid
een strokenverkaveling ontstond. Om een natuurlijke afwatering
mogelijk te maken werden de sloten zo haaks mogelijk op de
natuurlijke helling van het veen georiënteerd: vanaf een
natuurlijke of gegraven waterloop die langs de laagst gelegen
punten van de ontginning liep (de ontginningsbasis) in de
richting van de waterscheidingen in het landschap. Aldus kwam in het onderzoeksgebied een patroon
van vanaf de ontginningsbasis opstrekkende ontginningen met een
stroken-verkaveling tot stand. Langs de (achter)zijden van de
ontginningseenheden werden meestal kades of waterlopen aangelegd die toestroming van
overtollig water uit de omgeving verhinderden. Tenzij
ontginningseenheden ‘voortijdig’ werden afgesneden door
‘concurrerende’ opstrekkende ontginningen, kwamen de
uiteindelijke achtergrenzen meestal op de waterscheidingen te
liggen. Het is opvallend dat in grote delen van oostelijk West-Friesland
de typische strokenverkavelingen geen relatie vertonen met het
reliëf van het onderliggende inversielandschap (kreekruggen).
Dit is een duidelijke aanwijzing dat dit reliëf nog niet waarneembaar was ten tijde
van de ontginningen, en dat het ontginningsproces en
verkavelingspatroon voornamelijk zijn bepaald door de fysische
kenmerken van het destijds aanwezige veenlandschap. Het
Grootslag, het oostelijke deel van het onderzoeksgebied dat zich
ten noorden van Binnen-, Westeren Oosterwijzend en ten oosten
van de Kromme Leek bevindt, waterde af in noordelijke richting,
naar het huidige IJsselmeer. De strokenverkavelingen zijn hier
aangelegd vanuit de vroegmiddeleeuwse nederzettingsgebieden bij
Wervershoof en Andijk en doorgetrokken tot aan de Wijzend
(Besteman & Guiran, 1986; Besteman, 1994). Maaivelddaling, landverlies en bedijkingenAls gevolg van de ontwatering van het veen voor de landbouw trad
verdroging van het veen op. Wanneer veen aan zuurstof wordt
blootgesteld, ‘verbrandt’ het aan de lucht (oxidatie) waardoor
het geleidelijk verdwijnt. Het verdwijnen van het veen had een
aantal zeer ingrijpende gevolgen voor het landschap en de
bevolking. In de eerste plaats daalde het maaiveld waardoor de afstand tot
het grondwater steeds geringer werd. De gronden werden hierdoor
steeds drassiger waardoor landbouw op den duur vrijwel
onmogelijk werd en het agrarisch accent gaandeweg steeds sterker
op de veeteelt kwam te liggen. Een tweede, desastreuzer effect
van de maaivelddaling was dat de dalende gebieden steeds
kwetsbaarder werden voor overstromingen door de zee of rivieren.
Voorheen hadden inbraken van het buitenwater weinig grip gehad
op de grote veenkussens. Door de daling van het maaiveld kon het
buitenwater echter steeds makkelijker via de voormalige
veenstroompjes de laaggelegen veengebieden binnenstromen. Door
de eroderende werking van het water trad, vooral tijdens
stormvloeden, landverlies op en op sommige plaatsen ontstonden
zelfs meren. Met name in de tweede helft van de 12e eeuw werd
Noord-Holland geteisterd door een aantal zware stormvloeden die
veel schade toebrachten aan de Noord-Hollandse veengebieden. Als oplossing voor de dreiging van het buitenwater werden dijken
en dammen aangelegd. Aanvankelijk was sprake van kleine, lokale
initiatieven, maar al snel werd duidelijk dat iedereen baat had
bij een grootschalige, gestructureerde aanpak. Samenwerking
resulteerde in de aanleg van lange, aaneengesloten buitendijken
die grote gebieden konden beschermen. In West-Friesland werd in
dit verband de Westfriese Omringdijk aangelegd. Omstreeks 1250
omvatte deze dijk alle ‘losse’ buitendijken rond West-Friesland
en vormde een aaneengesloten barrière tegen het buitenwater. Met
de aanleg van de omringdijk waren de problemen overigens nog
niet voorbij. Afgezien van het feit dat de dijk bij storm
gemakkelijk kon doorbreken en stukken land konden worden
weggespoeld, was de afwatering van het gebied binnen de dijken
nog steeds slecht. Ook de binnengedijkte meren konden zich nog
steeds ten koste van het binnengedijkte land uitbreiden. NederzettingenBehorend bij de vroegmiddeleeuwse ontginningen zijn in de
omgeving van Medemblik en Andijk waarschijnlijk nederzettingen
(in de vorm van verspreide boerderijen) gesticht. In de
recentere veenontginningen, die vanaf de 10e eeuw werden ondernomen, heeft zich, evenals
elders in Noord-Holland, in oostelijk West-Friesland het
verschijnsel van ‘schuivende nederzettingen’ voorgedaan. In het
plangebied de Streek is dit proces nader onderzocht en
beschreven (zie kaartbijlage 5a). De bewoning, die in de eerste
fase van de ontginning verspreid in het land was gesitueerd,
werd bij het opstrekken van de veenontginningen in zuidelijke
richting gecon-centreerd in lineaire nederzettingen langs de
Kadijk, waar sporen van de kerkjes of kerkhoven uit de 11e en
12e eeuw zijn teruggevonden. In de 13e eeuw werd de bewoning
opnieuw naar het zuiden verplaatst en gecon-centreerd op één
lijn ter plaatse van de huidige dorpenreeks langs de Streekweg
(kaartbijlage 5a). De oude kerkjes van Gommerkarspel,
Bovenkarspel, Grootebroek, Lutjebroek en Hoogkarspel werden
verlaten en schoven binnen dezelfde percelen op naar de huidige
locatie aan de Streekweg. Op grond van vergelijkbare
ontwikkelingen in Westzaan, Waterland en Midden West-Friesland mag worden aangenomen dat dit
verschuivingsproces ook in de rest van het onderzoeksgebied
heeft plaatsgevonden. De mobiliteit van de nederzettingen hing
samen met de voortschrijdende bodemdaling in de
veenontginningen: wanneer als gevolg van de bodemdaling teveel
wateroverlast optrad, werd de bewoning naar een nieuwe, drogere
locatie verplaatst (Bos, 1988; Besteman & Guiran, 1986;
Besteman, 1994; Vervloet, 1982). Door de daling van het maaiveld werd ook de afwatering in de
ontgonnen gebieden gaandeweg steeds problematischer. Tegen het
einde van de Late Middeleeuwen was het waterpeil in
West-Friesland zo laag komen te liggen dat de afvoer van
overtollig binnenwater naar de Zuiderzee bij gemiddeld
laagwaterpeil via klepduikers vrijwel onmogelijk was geworden.
Door de verbetering van de afwatering met behulp van molens kon
vanaf de 15e eeuw het water in de binnendijkse gebieden echter
weer beter worden gereguleerd. In het onderzoeksgebied is het
gebruik van windwatermolens bekend vanaf 1452 (te Enkhuizen). De
invoering van de molenbemaling leidde er ook toe dat vanaf de
16e eeuw binnenwateren konden worden drooggelegd. In oostelijk
West-Friesland zijn tussen 1600 en 1900 een tiental kleine
binnenmeertjes en wielen (kolkgaten van dijkdoorbraken)
drooggelegd. Door de drooglegging was na lange tijd weer sprake
van landwinning in plaats van landverlies. Het ‘nieuwe’ land was
overigens niet altijd van goede kwaliteit en vaak alleen geschikt als
weiland. Ondanks de bedijkingen en droogleggingen was de
dreiging van het water niet voorbij. Nog regelmatig deden zich
dijkdoorbraken voor vanuit de voormalige Zuiderzee. Met de
drooglegging van de Wieringermeer in 1929 en de aanleg van de
Afsluitdijk in 1932 kwam er een voorlopig einde aan de dreiging
van het water. Als aanvulling op de hierboven geschetste bewoningsgeschiedenis
voor West-Friesland Oost, zal in deze paragraaf kort worden
ingegaan op de historische ontwikkeling van de stad Enkhuizen.
Aanvankelijk bestond Enkhuizen uit twee dorpen. Een dorp langs
de Zuiderzeekust maar buiten de West-Friese Omringdijk dat
Enkhuizen heette en een dorpje meer landinwaarts, gelegen rond
de St. Gomaruskapel (huidige Westerkerk), Gommerkarspel genaamd.
De bewoners van Enkhuizen leefden vermoedelijk hoofdzakelijk van
de visserij terwijl de bewoners van Gommerkarspel meer op de
landbouw waren gericht. Het vissersdorp Enkhuizen lag met haar
St. Pauluskapel tot circa 1300 buiten de West-Friese Omringdijk
maar werd daarna verplaatst naar een locatie deels op en deels
achter de dijk. De Breedstraat en de Vischersdijk vormden nu min
of meer het hart van het dorp en de Kapelle van St. Pancras
(huidige Zuiderkerk)werd in deze periode gebouwd. In 1355 werden beide dorpen door Hertog Willem van Beieren
samen-gevoegd tot één stad met stadsrechten: Enkhuizen. Dat de
samenvoeging niet direct tot een hechte band leidde, kan
ondermeer worden afgeleid uit het feit dat men probeerde elkaar
met de nieuwbouw of uitbouw van een kerk (Westerkerk:
Gommerkarspel en Zuiderkerk: Enkhuizen) de loef af te steken. Na
de samenvoeging werd wel begonnen aan de verdere uitbouw van de
stad (zie ook Duijn, 2011a). In 1361 begon men met de bouw van een haven achter de Breedstraat. Tevens werden in deze
periode verdedigingswerken aangebracht om de stad tegen vijanden
te beschermen. In de loop van de tijd werden steeds nieuwe en
grotere havens aangelegd. Aanleiding hiervoor was de groeiende
handel maar ook de visvangst op de Zuiderzee maakte een grote
bloeiperiode door. De Hoekse en Kabeljauwse twisten leidden tegen het einde van de
15e eeuw tot de aanleg van vestingwerken rond de stad. Grachten
werden verbreed,poorten versterkt en voor de stad werden palen
in zee geslagen. In de 16e eeuw werd de stad aan de zuid en
noordkant vergroot en werden opnieuw havens aangelegd. Ook begon
men in 1540 met de bouw van een stenen muur aan de landzijde met
aan het eind de Drommedaris. De scheepvaart, scheepsbouw en de
zouthandel hadden intussen van Enkhuizen een welvarende stad
gemaakt. Deze stad is te zien op de kaart uit circa 1560 uit de
atlas van Jacob van Deventer. Op kaartbijlage 5b zijn de
contouren van de stad rond 1560 aangegeven op de kadastrale
minuutkaart uit het begin van de 19e eeuw (zie kaartbijlage 5b). Tegen het einde van de 16e eeuw zouden echter drastische
uitbreidingen en aanpassingen plaatsvinden van de stad. Meest
ingrijpend was de bouw van de fortificatie waarbij
vestingswallen, bastions, stadsgrachten en water-poorten werden
aangelegd. De nieuwe vestingswal had zeven vijfhoekige bastions
waarvan er nu nog 5 over zijn. De grootste uitbreidingen vonden
plaats aan de landzijde van de stad vermoedelijk om ruimte te
bieden voor de snelle groei van de stad. Deze snelle groei bleef
echter uit waardoor met name in het westelijke stadsdeel vele
tuinderijen en buitens ontstonden en aan deze situatie
veranderde maar weinig in de eeuwen die volgden. De tweede helft
van de 17e eeuw liet een teruggang in de welvaart zien. Hoewel
er in deze periode nog nieuwe en kostbare gebouwen werden
gebouwd zoals het stadhuis en de paleizen langs de Wierdijk,
vormden de oorlogen met Engeland en Frankrijk, de terugval in de
haringvisserij, de verzanding van de kust voor Enkhuizen en de
opkomst van andere havensteden voor een belangrijke terugval van de
Enkhuizer economie en welvaart. In de 18e en 19e eeuw moesten
zelfs veel van de prachtige gebouwen worden verkocht en gesloopt
omdat het onderhoud niet meer was op te brengen. De sloop van
huizen en de verkoop van de stenen en het hout werden zelfs een
heuse bedrijfstak van enige omvang. Tegen het einde van de 19e eeuw vond met de verbetering van de
bevaarbaarheid van de kust voor Enkhuizen alsmede de aanleg van
de spoorlijn Amsterdam-Enkhuizen een opleving van de stad
plaats. Voor het opstellen van de archeologische verwachtingenkaart van
de gemeente Enkhuizen is gebruik gemaakt van de archeologische
verwachtingenkaart van De Streek. Voor de verwachtingenkaart
zijn de ARCHIS-waarnemingen gekoppeld aan de bodemeenheden op de
bodemkaart van De Streek (Ente, 1963: kaartbijlage 1).
Vervolgens is onderzocht of duidelijke (voorkeurs)relaties
bestaan tussen het voorkomen van vindplaatsen en bodemeenheden. Voor de verwachtingenkaart van De Streek is een onderscheid
gemaakt in de Bronstijd en de Middeleeuwen. In De Streek zijn slechts 2 vindplaatsen bekend met een
(betrouwbare) datering in het Neolithicum en 6 vindplaatsen met
een datering IJzertijd/Romeinse tijd. Dit biedt te weinig
onderbouwing voor het opstellen van een verwachtingsmodel. In
het verwachtingsmodel van de Bronstijd zijn overigens wel de
vindplaatsen meegenomen die als beginperiode Neolithicum hebben
en als eindperiode IJzertijd/Romeinse tijd. Voor de
verwachtingenkaart van de gemeente Enkhuizen is de
verwachtingenkaart van De Streek één op één overgenomen.
7.2.1 Verwachtingsmodel Bronstijd
Voor het verwachtingsmodel van de Bronstijd is een koppeling
gelegd tussen de vindplaatsen uit de Bronstijd en de
bodemeenheden van de bodemkaart van de Streek. Op basis van
deze koppeling is bepaald of een bodemeenheid een hoge,
middelhoge of lage archeologische verwachting heeft voor
vindplaatsen uit de Bronstijd (kaartbijlage 4). Een speciale plaats is ingeruimd voor de zogenaamde ‘oude
woongronden’ die door Ente (1963) zijn gekarteerd (bijlage
8; kaartbijlage 1 en 4). Op de luchtfoto-interpretaties van
De Vries-Metz (1993) valt een aantal van deze oude
woongronden samen met mogelijke nederzettingen en/of
perceleringen uit de Midden en Late Bronstijd (figuur 4).
Omdat van de meeste oude woongronden niet precies bekend is
uit welke periode deze dateren, zijn ze als aparte eenheid
op de verwachtingenkaart weergegeven. Lang niet alle oude
woongronden vallen samen met bestaande ARCHIS-meldingen.
Hoewel feitelijk nog niet gecontroleerd is of ter plekke van
de oude woongronden ook daadwerkelijk sprake is van
archeologische waarden, is dit wel zeer aannemelijk.
7.2.2 Verwachtingsmodel Middeleeuwen
Voor het opstellen van een verwachtingsmodel voor de
Middeleeuwen is geen gebruik gemaakt van de bodemkaart van
Ente. Het getijdenlandschap was in de Middeleeuwen geheel
overdekt met veen. Middeleeuwse bewoning vond dus plaats óp het veen en was niet gekoppeld
aan de onderliggende mariene afzettingen. De bodemkaart, die
wel gebruikt kan worden om inzicht te krijgen in het
voormalige getijdenlandschap, biedt dus geen houvast voor
reconstructie van het intussen verdwenen, middeleeuwse veenlandschap. Voor het opstellen van het verwachtingsmodel is daarom
uitgegaan van historische gegevens. Het door Besteman en
Guiran (1986) geformuleerde patroon van zich verplaatsende
nederzettingen is daarbij als uitgangspunt genomen
(kaartbijlage 5a). Het gebied (A) waar zich volgens hen de
concentratie van bewoning uit de Karolingische periode
bevindt, is aangegeven met een hoge archeologische
verwachting. Ook de bewoningsassen uit de 11e en 12e eeuw (B) hebben een
hoge archeologische verwachting gekregen. Omdat de bewoning
uit de 11e en 12e eeuw naar verwachting toch enigszins
verspreid heeft gelegen, is de bewoningsas ter weerszijden
over een breedte van 200 m gebufferd. Hiermee wordt de
ruimtelijke verspreiding van middeleeuwse huisplaatsen naar
verwachting voldoende ondervangen. Een uitzondering vormt de
voorloper uit de 11e en 12e eeuw van de kerk van
Grootebroek. Omdat deze enigszins buiten de gebufferde zone
viel, is rond deze kerk een buffer van 250 m aangehouden.
Het huidige bewoningslint van Hoogkarspel tot en met
Medemblik (C) vormt het bewoningslint sinds de 13e eeuw. Ook
dit lint heeft een hoge archeologische verwachting gekregen.
Voor de begrenzing van dit bewoningslint is uitgegaan van de
bestaande historische kernen. Naar verwachting heeft de
bewoning in deze kernen dichter rond de bewoningsas
plaatsgevonden, zodat dit bewoningslint niet is gebufferd. De watergangen (achterdichtingen) die een rol hebben
gespeeld bij de middeleeuwse ontginning van De Streek hebben
op de verwachtingenkaart een middelhoge archeologische
verwachting gekregen. Wel is de bodemkaart gebruikt om de (vermoedelijk) oudste
bewonings-kernen te onderscheiden (‘zeer diep humeuze
gronden’: kaartbijlage 1). Tevens zijn de AMK-terreinen die
behoren tot de historische kernen beschouwd als indicatief
voor de aanwezigheid van archeologische resten uit de
Middeleeuwen (en/of Nieuwe tijd). Verder is, net als op de
verwachtingenkaart van de Bronstijd, ook op de
verwachtingenkaart van de Middeleeuwen een speciale plaats ingeruimd voor de
zogenaamde ‘oude woongronden’ (kaartbijlage 1 en 5). Deze
gronden zouden volgens Ente (1963) de locatie vormen van
bewoning uit het verleden. Omdat van de meeste oude
woongronden niet precies bekend is uit welke periode deze
bewoning dateert, zijn ze als aparte eenheid met een hoge
archeologische verwachting op de verwachtingenkaart
aangegeven. Op kaartbijlage 5a zijn de verschillende
verwachtingszones voor de Middeleeuwen weergegeven. Door Archeologie West-Friesland is ten behoeve van
kaartbijlage 5a een kaartanalyse uitgevoerd. Hierbij zijn
enkele historische elementen zoals losse huisplaatsen,
molens etc. nader begrensd. Door het georefereren van de
Kadastrale minuut is het mogelijk gebleken elementen van de
kaart van Dou 1651-1654 te digitaliseren. Deze locaties
krijgen (voor zover niet in een hoge verwachting) een hoge
verwachting. De gegevens zijn voor de beleidsnota ter
beschikking gesteld. De vindplaatsen uit de Nieuwe tijd zijn voor de volledigheid
wel afgebeeld op de verwachtingenkaart voor de Middeleeuwen,
maar passen feitelijk niet in het gehanteerde
verwachtingsmodel. Normaal gesproken zou voor de uiteindelijke archeologische
vindplaatsen-en verwachtingenkaart van De Streek de
archeologische verwachtingen-kaarten van de Bronstijd en de
Middeleeuwen samengevoegd worden tot één kaartbeeld. Voor de
vindplaatsen-en verwachtingenkaart van Enkhuizen is hier echter
van afgezien, omdat bij het samenvoegen van de
verwachtingswaarden van beide kaartbeelden teveel informatie
over de relatie met het landschap (Bronstijd) en de
gereconstrueerde bewonings-geschiedenis van de Middeleeuwen
verloren zou gaan. De kaartbeelden zoals die in de kaartbijlagen
4 en 5 zijn weergegeven, vormen dus feitelijk samen de
uiteindelijke vindplaatsen-en verwachtingenkaart van de gemeente
Enkhuizen. In zones met een hoge archeologische verwachting wordt de
hoogste dichtheid aan archeologische vindplaatsen (m.n.
nederzettingsterreinen) verwacht (kaartbijlagen 4 en 5a:
(donker)rood, oranje en geel; water: blauw). Op basis van de
geologie en bodemopbouw worden de meeste archeologische resten
binnen 1,0 m -Mv verwacht. In zones met een middelhoge
archeologische verwachting worden archeologische vindplaatsen
verwacht, maar in een lagere dichtheid dan in de zones met een
hoge archeologische verwachting. In principe zou in de zones met een
hoge en middelhoge archeologische verwachting archeologisch
(voor)onderzoek verplicht gesteld moeten worden voor
bodemingrepen dieper dan de bouwvoor. Aard en omvang van het
archeologisch (voor)onderzoek zal sterk afhangen van de aard en
omvang van de geplande bodemingre(e)p(en). Voor de waterbodems binnen de gemeentegrenzen geldt eveneens een
(middel)hoge archeologische verwachting.In zones met een lage archeologische verwachting wordt de kans
op het voorkomen van archeologische vindplaatsen klein geacht
(kaartbijlagen 4 en 5a: groen). Wel dient opgemerkt te worden
dat de aanwezigheid van archeologische resten niet kan worden
uitgesloten (de reeds bekende vindplaatsen in deze zones
bewijzen dit). Voor deze gebieden kan dus wel (beperkt)
archeologisch onderzoek worden voorgeschreven. In zones met een onbekende archeologische verwachting is niet
bekend wat er aan archeologische waarden is te verwachten
(kaartbijlagen 4 en 5a: wit). Voor de verwachtingskaart van de
gemeente Enkhuizen is gebruik gemaakt van de bodemkaart van
Ente. Voor de delen van de gemeente die buiten de begrenzing
liggen van deze bodemkaart geldt dus dat geen bodemkundige
informatie beschikbaar is en derhalve ook geen archeologische
verwachting kon worden opgesteld. Omdat de bodemkaart
hoofdzakelijk is gebruikt voor het opstellen van de
verwachtingenkaart van de Bronstijd, geldt dat voor deze periode
veel ‘witte vlekken’ op de kaart aanwezig zijn. Voor de
Middeleeuwen is de bodemkaart niet gebruikt en zijn de
historische kernen meegenomen. Het kaartbeeld van de
archeologische verwachtingen van de Middeleeuwen laat dus minder
‘witte vlekken’ zien. In gebieden met een onbekende archeologische verwachting, zal
feitelijk eerst een gespecificeerde archeologische verwachting
moeten worden opgesteld. Bureauonderzoek, waarbij wordt gekeken
naar historische kaarten en eventuele bodemverstoringen zal
hierbij een eerste stap zijn. Omdat aardkundig bronnenmateriaal
slechts beperkt aanwezig is, zal naar verwachting ook verkennend
booronderzoek moeten worden uitgevoerd om meer inzicht te
krijgen in de bodemkundige en geologische opbouw. In de gebieden die op kaartbijlage 4 grijs zijn ingekleurd heeft
verstoring van de bodem plaatsgevonden waardoor er geen
archeologische resten meer te verwachten zijn (kaartbijlage 4:
grijs). Voor deze gebieden hoeft dus geen archeologisch onderzoek te worden uitgevoerd.
Voor AMK-terreinen gelden speciale regels als het gaat om het
uitvoeren van bodemverstorende maatregelen (kaartbijlagen 4 en
5a). De West-Friese Omringdijk is een provinciaal monument zodat
bij ingrepen de provincie Bevoegd Gezag is en zorg draagt voor
vergunningverlening. Voor de overige AMK-terreinen (terreinen
zonder provinciale bescherming) wordt een stapje verder gegaan
dan in de huidige Monumentenwet is vastgelegd, en wordt
aangesloten bij het wetsvoorstel voor de nieuwe monumentenwet. Conform het wetsvoorstel dienen archeologische waarden zoveel
mogelijk behouden te worden. Dit impliceert dat behoud van de bestaande situatie gewenst is.
Ingrepen die tot (fysieke) aantasting van de verwachte
archeologische waarden leiden, dienen zoveel mogelijk vermeden
te worden. Om een goede naleving van deze beperkende maatregelen
te bevorderen, verdient het aanbeveling om de terreinen op
gemeentelijke bestemmingsplannen een hoofd-of dubbelbestemming
'archeologisch waardevol' gebied te geven en bodemingrepen
dieper dan de bouwvoor aan een aanlegvergunning te koppelen. Ook kan de gemeente de terreinen aanwijzen als respectievelijk
gemeentelijk monument. Hiertoe kan een terrein worden aangekocht
of kan het verlies aan inkomsten voor de grondeigenaar/pachter
worden gecompenseerd. De monumentterreinen kunnen een
recreatieve en/of informatieve functie krijgen zoals
bijvoorbeeld een onderdeel van een fiets en/of wandelroute. Indien bodemingrepen niet vermeden kunnen worden, dient in een
zo vroeg mogelijke fase van de planvorming archeologisch
onderzoek plaats te vinden. Op de vindplaatsen-en verwachtingenkaarten staan terreinen
aangegeven waar reeds archeologisch onderzoek heeft
plaatsgevonden (bijlage 9 en kaartbijlage 4 en 5a). Deze
terreinen kunnen niet zonder meer worden afgeschreven omdat
eerst zal moeten worden bekeken wat de aard van het
archeologisch onderzoek en de betreffende ingrepen is geweest.
Zo zal in gebieden waarvoor alleen een bureauonderzoek is
uitgevoerd eerst moeten worden bekeken of, op basis van de
nieuwe ingrepen, nog aanvullend veldonderzoek noodzakelijk is. In veel gevallen zal uit de reeds
uitgevoerde onderzoeken veel informatie kunnen worden gehaald om
de aard en omvang van archeologisch (vervolg)onderzoek te kunnen
bepalen. Een aantal onderzoeksgebieden kan wel worden
vrijgegeven (kaartbijlage 6). De begrenzing hiervan is
aangeleverd door Archeologie West-Friesland. De archeologische verwachting van een gebied of perceel wordt
sterk bepaald door de mate van bodemverstoring. Op basis van de geologische opbouw van het grondgebied van de
gemeente Enkhuizen worden de meeste archeologische resten dicht
aan het maaiveld verwacht. Hierdoor zijn ze echter zeer
kwetsbaar voor verstoring van de bodem. Zoals aangegeven in
hoofdstuk 4 is de mate van verstoring van de bodem niet op
voorhand te bepalen. Tijdens het onderzoek in West-Friesland
Midden bleek dat het opsporen van bodemverstoringen met behulp
van het AHN onvoldoende betrouwbaar was (Molenaar & De Boer,
2005). Om een goede inschatting van de mate van verstoring te
krijgen, zal in veel gevallen eerst een (verkennend) booronderzoek te worden
verricht. Op basis van deze gegevens kan dan vaak direct of
indirect een beeld worden verkregen van de mate van verstoring
en kan worden bepaald of de hoge of middelhoge archeologische
verwachtingswaarde kan worden gehandhaafd of naar beneden toe moet worden bijgesteld. Literatuurlijst Afkortingen en Verklarende woordenlijstFiguur 1. Koppeling archeologische vindplaatsen- en verwachtingskaart en archeologische beleidsadvieskaartFiguur 2. BeslisschemaFiguur 3. Indicatieve kaart Acheologische WaardenFiguur 4. Archeologische vindplaatsen en luchtfoto-sporenTabel 1. Archeologische tijdschaalBijlage 1. Europees Verdrag inzake de bescherming van het Archeologisch Erfgoed (herzien)Bijlage 2. Korte toelichting op enkele beleidsstukken van de provincie Noord-HollandBijlage 3. VrijstellingenBijlage 4. Voorstel archeologische onderzoeksagenda gemeente EnkhuizenBijlage 5a. De cyclus van Archeologische Monumentenzorg op landBijlage 5b. de AMZ-cyclus onder waterBijlage 8. Catalogus van nieuwe vindplaatsen: oude woongronden in gemeente Enkhuizen