CVDR251834_3Verordening, houdende regels betreffende de subsidiëring in het kader van Transitie II en Pieken middelennlregelingGroningen2014-09-02GroningenProvinciaal Blad, 2013, 20Verordening Transitie II en PiekenProvinciewet, art. 145provinciale statenbestuur en recht2013-04-24De tekst in dit document is vrij van auteursrecht en databankrecht2013-05-252019-01-01art. 1, 2, 3, 6, 7, 8, 11, 23, bijlage 1, 3, 4, 5, 6, 7Voordracht 2013/15SubsidiesGeen.Regeling in het kader van de gemeenschappelijke regeling Samenwerkingsverband Noord-Nederland.De wijziging in artikel 11 werkt terug tot 1 april 2011.Verordening, houdende regels betreffende de subsidiëring in het kader van Transitie II en Pieken middelenProvinciale Staten van Groningen:BESLUITEN: Hoofdstuk I Algemene bepalingenArtikel 1 BegripsbepalingenIn deze verordening wordt verstaan onder:

DB: het dagelijks bestuur van het Samenwerkingsverband Noord-Nederland;

SNN: Samenwerkingsverband Noord-Nederland;

wet: Algemene wet bestuursrecht;

projectperiode: de periode tussen de startdatum en de einddatum van het project;

startdatum: de datum waarop de aanvraag, die voor het nemen van een besluit voldoende informatie bevat, bij het Samenwerkingsverband Noord-Nederland binnen is gekomen;

algemene groepsvrijstellingsverordening: verordening (EG) nr. 800/2008 van de Commissie van de Europese Gemeenschappen van 6 augustus 2008 waarbij bepaalde categorieën steun op grond van de artikelen 87 en 88 van het Verdrag met de gemeenschappelijke markt verenigbaar worden verklaard («de algemene groepsvrijstellingsverordening») (PbEU L 214);

onderneming: iedere eenheid, ongeacht haar rechtsvorm of wijze van financiering, die een economische activiteit uitoefent;

penvoerder: de door het samenwerkingsverband aangewezen persoon of organisatie, die namens en voor de partijen in het samenwerkingsverband zorgt voor de administratieve relatie met het SNN;

samenwerkingsverband: een geen rechtspersoonlijkheid bezittend verband, bestaande uit ten minste twee niet in een groep verbonden deelnemers, dat is opgericht ten behoeve van de uitvoering van activiteiten;

groep: een economische eenheid, waarin organisatorisch zijn verbonden:

een natuurlijke persoon of privaatrechtelijke rechtspersoon, die direct of indirect:

meer dan de helft van het geplaatste kapitaal verschaft aan,

volledig aansprakelijk vennoot is van, of

overwegende zeggenschap heeft over een of meer rechtspersonen of vennootschappen, en

laatstbedoelde rechtspersonen of vennootschappen;

fundamenteel onderzoek: experimentele of theoretische activiteiten die voornamelijk worden verricht om nieuwe kennis te verwerven over de fundamentele aspecten van verschijnselen en waarneembare feiten, zonder dat hiermee een rechtstreekse praktische toepassing of gebruik wordt beoogd;

industrieel onderzoek: planmatig of kritisch onderzoek dat is gericht op het opdoen van nieuwe kennis en vaardigheden met het oog op de ontwikkeling van nieuwe producten, procedés of diensten, of om bestaande producten, procedés of diensten aanmerkelijk te verbeteren. Het omvat de vervaardiging van onderdelen van complexe systemen, die noodzakelijk is voor industrieel onderzoek, met name voor algemene validering van technologieën, met uitzondering van prototypes als bedoeld in sub m;

experimentele ontwikkeling: het verwerven, combineren, vormgeven en gebruiken van bestaande wetenschappelijke, technische, zakelijke en andere relevante kennis en vaardigheden voor plannen, schema's of ontwerpen van nieuwe, gewijzigde of verbeterde producten, procedés of diensten. Hieronder kan tevens de conceptuele formulering en het ontwerp van alternatieve producten, procedés of diensten worden verstaan. Deze activiteiten kunnen tevens het maken van ontwerpen, tekeningen, plannen en andere documentatie omvatten, mits zij niet voor commercieel gebruik zijn bestemd. De ontwikkeling van commercieel bruikbare prototypes en proefprojecten valt eveneens onder experimentele ontwikkeling indien het prototype het commerciële eindproduct is en de productie ervan te duur is om alleen voor demonstratie- en validatie doeleinden te worden gebruikt. Bij commercieel gebruik van demonstratie- of proefprojecten worden eventuele inkomsten die hieruit voortvloeien, op de in aanmerking komende kosten in mindering gebracht. De kosten van de experimentele ontwikkeling en het testen van producten, procedés en diensten komen eveneens in aanmerking, voor zover deze niet voor industriële toepassing of commerciële exploitatie kunnen worden gebruikt of geschikt gemaakt. Onder experimentele ontwikkeling wordt niet verstaan de routinematige of periodieke wijziging van bestaande producten, productielijnen, fabricageprocessen, diensten en andere courante activiteiten, zelfs indien deze wijzigingen verbeteringen kunnen inhouden.

kennisinstelling: een entiteit, zoals een universiteit of onderzoeksorganisatie, ongeacht haar rechtsvorm (publiek- of privaatrechtelijke organisatie) of financieringswijze, die zich in hoofdzaak bezighoudt met het verrichten van fundamenteel onderzoek, industrieel onderzoek of experimentele ontwikkeling en het verspreiden van de resultaten daarvan door middel van onderwijs, publicaties of technologieoverdracht. Alle winst wordt opnieuw geïnvesteerd in die activiteiten, in de verspreiding van de resultaten daarvan, of in onderwijs. Ondernemingen die invloed over een dergelijke entiteit kunnen uitoefenen door middel van bijvoorbeeld aandeelhouders of leden, genieten geen preferente toegang tot de onderzoekscapaciteit van een dergelijke entiteit of tot de resultaten van haar onderzoek. Mbo- en hbo-instellingen en roc’s vallen ook onder de bedoelde entiteit.

Artikel 2 Subsidieplafond1Het DB stelt een subsidieplafond vast voor het verstrekken van subsidie op in een bepaalde periode ontvangen aanvragen voor de subsidiabele activiteiten die bijdragen aan de programma- en actielijnen zoals opgenomen in bijlage 1.2Het DB verdeelt het in het vorige lid bedoelde bedrag op volgorde van rangschikking van de aanvragen aan de hand van de rankingscriteria van bijlage 3 te beginnen met de aanvraag met de hoogste score.Hoofdstuk II Verstrekken van subsidieArtikel 3 Subsidiabele activiteitenSubsidie kan worden verstrekt ten behoeve van activiteiten die bijdragen aan de programma- en actielijnen zoals opgenomen in bijlage 1.Artikel 4 Wie komt in aanmerking voor subsidie?Subsidie wordt uitsluitend verstrekt aan rechtspersonen. Geen subsidie wordt verstrekt aan rechtspersonen die louter zijn opgericht ter uitvoering van het project waarvoor subsidie wordt gevraagd.Artikel 5 Aanvraag1Indien aanvragers van subsidie samenwerken in een samenwerkingsverband, dienen zij hun aanvraag in via een penvoerder.2Aanvragen moeten uiterlijk binnen een door het DB vast te stellen aanvraagperiode zijn ingediend.3Een aanvraag om subsidie wordt ingediend met gebruikmaking van een door het DB vastgesteld formulier, waarin tevens is aangegeven welke bescheiden dienen te worden verstrekt bij de aanvraag.Artikel 6 AfwijzingEr wordt in ieder geval afwijzend beslist op een aanvraag om subsidie indien:

naar verwachting de beoogde effecten van het project niet zullen terechtkomen in één of meer van de drie noordelijke provincies;

uit de rangschikking van de aanvraag aan de hand van de rankingscriteria van bijlage 3 volgt dat de score van de aanvraag minder dan 13 punten bedraagt;

de subsidiabele kosten van het project minder bedragen dan € 75.000,-;

het subsidiebedrag minder zou gaan bedragen dan € 25.000,-;

de financiering, naast de gevraagde subsidie, van het project niet is zekergesteld;

het startmoment en de realisatiedatum niet eenduidig zijn gefixeerd;

aannemelijk is dat de activiteiten ook zonder subsidie zonder belangrijke vertraging zullen worden uitgevoerd;

de berekening van de kosten niet doorzichtig en verifieerbaar is;

de kosten waarvoor subsidie is aangevraagd niet doelmatig en rechtstreeks toe te rekenen zijn aan het desbetreffende project;

de aangevraagde vorm van subsidie niet de meest geëigende vorm is;

de activiteiten onvoldoende bijdrage aan de doelstellingen van de subsidie leveren;

het een subsidieontvanger betreft die een ondernemer is tegen wie een bevel tot terugvordering uitstaat als bedoeld in artikel 1, zesde lid, onderdeel a, van de algemene groepsvrijstellingsverordening;

een aanmerkelijke kans bestaat dat het verlenen van subsidie in strijd is met de Europese regels;

de activiteiten behoren tot de reguliere (bedrijfs)activiteiten en/of verantwoordelijkheden van de aanvrager;

de aanvraag niet voldoet aan de overige bij of krachtens deze verordening gestelde regels.

Artikel 7 Toetsingscriteria[vervallen]Artikel 8 Hoogte van de subsidie1De subsidie bedraagt maximaal 30 procent van de subsidiabele kosten, met dien verstande dat van die subsidiabele kosten eerst de aan het project toe te rekenen opbrengsten gedurende de projectperiode worden afgetrokken.2Het totaal van de subsidie en de betreffende cofinanciering kan niet meer bedragen dan 100% van de subsidiabele kosten van het project.Artikel 9 ProjectperiodeDe maximale projectperiode, zoals bedoeld in artikel 1 sub d, bedraagt vier jaren.Artikel 10 Subsidiabele kosten1Voor subsidie komen de kosten in aanmerking die aantoonbaar en onlosmakelijk verbonden zijn met de uitvoering van de te financieren activiteiten en die redelijk en billijk zijn.2Voor het bepalen van de subsidie worden de kosten in aanmerking genomen met inbegrip van omzetbelasting, indien de subsidieontvanger die de kosten heeft gemaakt, omzetbelasting niet in aftrek kan brengen of niet gecompenseerd wordt uit het BTW-compensatiefonds als genoemd in artikel 2 van de Wet op het BTW-compensatiefonds3Winstopslagen bij transacties binnen een groep worden alleen in aanmerking genomen voor zover het gebruikelijk is die winstopslagen ook bij soortgelijke transacties buiten de groep in rekening te brengen.Artikel 11 Niet-subsidiabele kostenIn ieder geval geen subsidiabele kosten zijn:

de eventuele restwaarde van specifiek voor de subsidiabele activiteiten aangeschafte apparatuur;

kosten verbonden aan de oprichting van een privaatrechtelijk rechtspersoon;

kosten die verband houden met de uitgifte van aandelen;

kosten van verwerving ter zake van concessies en vergunningen;

kosten van goodwill die van derden is verkregen;

kosten voor debetrente, boetes, financiële sancties en gerechtskosten;

kosten van aankoop of inbreng van grond.

Hoofdstuk III Standaardmethoden van berekenen subsidiabele kostenArtikel 12 Berekening loonkosten1Voor de berekening van de subsidiabele loonkosten kan de aanvrager kiezen uit:

de loonkosten-plus-overhead-systematiek, opgenomen in lid 2, of

de vaste-uurtarief-systematiek, opgenomen in lid 3.

2Indien de aanvrager kiest voor de loonkosten-plus-overhead-systematiek, worden de subsidiabele kosten berekend op basis van het brutoloon volgens de loonstaat van de betrokken medewerkers, verhoogd met de wettelijke dan wel op grond van een collectieve arbeidsovereenkomst verschuldigde opslagen voor sociale lasten, met dien verstande dat wordt uitgegaan van 1.650 productieve uren per jaar bij een voltijds dienstverband van 40 uren, vermeerderd met een vaste opslag voor indirecte kosten van 30%.3Indien de aanvrager kiest voor de vaste-uurtarief-systematiek, worden de subsidiabele kosten berekend door het aantal uren dat de direct bij de subsidiabele activiteiten betrokken personen ten behoeve van deze activiteiten hebben gemaakt te vermenigvuldigen met een vast uurtarief van € 40,--, waarin zowel de directe loonkosten als daaraan toegerekende indirecte kosten zijn begrepen.Artikel 13 Berekening overige kosten1De subsidiabele kosten worden berekend op basis van een voor de subsidieontvanger gebruikelijke en controleerbare methode, die is gebaseerd op bedrijfeconomische grondslagen en normen die in het maatschappelijk verkeer als aanvaardbaar worden beschouwd en die de subsidieontvanger stelselmatig toepast.2De kosten van aangeschafte apparatuur en verbruikte materialen en hulpmiddelen voor het project worden berekend op basis van historische aanschafprijzen.3De kosten van aankoop of inbreng van gebouwen en onroerende zaken, met inbegrip van de kosten voor aankoop, belastingen, leges en taxatiekosten, worden gebaseerd op de objectief aangetoonde actuele marktwaarde, blijkend uit bij de aanvraag om subsidievaststelling gevoegde gegevens en bescheiden, als voor het gebouw of onroerende zaken in de afgelopen 10 jaar geen nationale of communautaire steun is verleendHoofdstuk IV Beslissing aanvraagArtikel 14 TermijnDe termijn voor het nemen van een besluit op een aanvraag is maximaal drie maanden na de laatste dag van de periode waarin aanvragen kunnen worden ingediend.Artikel 15 PenvoerderIndien de subsidie wordt verstrekt aan deelnemers in een samenwerkingsverband wordt de beschikking aan de penvoerder gezonden.Artikel 16 Mededeling1De aanvrager doet onverwijld mededeling aan het SNN van de indiening bij de rechtbank van een verzoek tot het op hem van toepassing verklaren tot verlening van surséance van betaling aan hem of tot faillietverklaring van hem.2De subsidieontvanger doet onverwijld mededeling zodra aannemelijk is dat:

de subsidiabele activiteiten niet, niet tijdig of niet geheel zullen worden verricht;

niet, niet tijdig of niet geheel aan de aan de subsidie verbonden verplichtingen zal worden voldaan;

het project ten opzichte van de aanvraag en de verleningsbeschikking is gewijzigd of de aanvrager voornemens is het project ten opzichte van de aanvraag en de verleningsbeschikking te wijzigen.

Artikel 17 Administratie1De subsidieontvanger voert een zodanige administratie dat daaruit te allen tijde op eenvoudige en duidelijke wijze is af te leiden:

de aard, inhoud en voortgang van de verrichte werkzaamheden;

het aantal eenheden dat per kostendrager is besteed aan activiteiten die voor subsidie in aanmerking komen;

het aantal uren dat per persoon is besteed aan activiteiten die voor subsidie in aanmerking komen;

de specifiek ten behoeve van de activiteiten gemaakte en betaalde kosten.

2De administratie wordt tot vijf jaar na de datum van de beschikking tot subsidievaststelling bewaard.3De subsidieontvanger stelt de indicatoren, zoals deze in bijlage 7 zijn opgenomen, beschikbaar voor de raming vooraf en meting achteraf van de effecten van het project. Er dient vooraf een onderbouwing aangeleverd te worden van de verwachte uitkomsten op deze indicatoren.4De subsidieontvanger dient minimaal één keer per jaar een rapportage in te dienen. Gerapporteerd dient te worden conform het daartoe door het SNN verstrekte format.5Indien subsidieontvangers samenwerken in een samenwerkingsverband, dienen zij hun rapportages in via een penvoerder.Artikel 18 Voorschotten1Op aanvraag van de subsidieontvanger kan een eerste voorschot van 30% worden verleend, nadat het SNN van de subsidieontvanger het volgende heeft ontvangen:

een schriftelijke verklaring dat met de uitvoering van het project is begonnen;

een schriftelijke verklaring omtrent de wijze waarop de financiering is zeker gesteld, vergezeld van kopieën van de financieringsovereenkomsten;

bij aanbestedende diensten en daarmee gelijkgestelde diensten, een overzicht van de lopende of reeds afgeronde aanbestedingsprocedures, inclusief de gevolgde aanbestedingswijze;

de wijze waarop in voorkomende gevallen wordt voldaan aan gestelde aanvullende voorwaarden, zoals deze zijn opgenomen in de subsidieverleningsbeschikking.

2Op aanvraag van de subsidieontvanger kan met behulp van het daartoe ingevulde declaratieformulier het tweede voorschot van 30% verleend worden, indien aangetoond is dat 30% van de totale subsidiabele kosten is gemaakt en betaald en voldaan is aan alle van toepassing zijnde voorwaarden.3Op aanvraag van de subsidieontvanger van het project kan een derde voorschot van 20 % verleend worden, indien 60% van de totale subsidiabele kosten is gemaakt en betaald en voldaan is aan alle van toepassing zijnde voorwaarden.4Op aanvraag van de subsidieontvanger kan indien de financiële situatie van de projectindiener daartoe noopt in uitzonderingsgevallen, met behulp van het daartoe ingevulde declaratieformulier, een vierde voorschot van 10% verstrekt worden, indien aangetoond is dat 80% van de totale subsidiabele kosten is gemaakt en betaald en voldaan is aan alle van toepassing zijnde voorwaarden.5Indien de aanvraag voor een voorschot meer bedraagt dan € 300.000,-- dient de begunstigde een separate accountantsverklaring te overleggen.6Elke subsidieontvanger kan door het SNN worden verzocht om bij een voorschotverzoek een separate accountantsverklaring, conform het daartoe vastgestelde model, te overleggen.7Indien subsidieontvangers samenwerken in een samenwerkingsverband, worden de voorschotten verstrekt via de penvoerder aan de subsidieontvanger. Deze betaling geldt als betaling aan de subsidieontvanger.Hoofdstuk V IntrekkingArtikel 19 Intrekking/wijziging subsidieverleningOnverminderd de artikelen 4:48 en 4:50 van de wet en artikel 14 van de Kaderverordening subsidies Samenwerkingsverband Noord-Nederland 2000 kan een besluit tot subsidieverlening worden ingetrokken of ten nadele van de subsidieontvanger worden gewijzigd, indien:

het project niet wordt uitgevoerd volgens de voorschriften van deze verordening;

het project niet in overeenstemming is met het doel van deze verordening;

Artikel 20 Terugvordering1Betaling van een terugvordering geschiedt door bijschrijving op een rekening van de provincie Groningen.2Het DB heeft de mogelijkheid een geldschuld ten aanzien van een terugvordering te verrekenen met nog te uit te keren subsidie.Hoofdstuk VI SubsidievaststellingArtikel 21 Aanvraag vaststelling1De subsidieontvanger dient zijn aanvraag om subsidievaststelling in uiterlijk dertien weken na het tijdstip waarop de activiteiten moeten zijn voltooid.2De aanvraag wordt ingediend met gebruikmaking van een door het DB vastgesteld formulier. De aanvraag gaat, overeenkomstig in het formulier is vermeld, vergezeld van de in het formulier aangegeven bescheiden.Artikel 22 Penvoerder1Indien subsidieontvangers samenwerken in een samenwerkingsverband, dienen zij hun aanvraag tot subsidievaststelling in via de penvoerder.2Indien subsidieontvangers samenwerken in een samenwerkingsverband, wordt het subsidiebedrag via de penvoerder aan de subsidieontvanger betaald. Deze betaling geldt als betaling aan de subsidieontvanger.Artikel 23 Vaststelling1Alleen projectkosten die binnen de projectperiode zijn gemaakt en betaald zijn subsidiabel, met uitzondering van kosten ten behoeve van eventuele accountantswerkzaamheden die verricht worden ten behoeve van (het verzoek tot) vaststelling.2Het subsidiebedrag zal naar evenredigheid worden verlaagd indien de werkelijke subsidiabele kosten lager worden vastgesteld dan in de subsidieverleningsbeschikking of wanneer de werkelijke inkomsten hoger zijn dan geraamd in de projectbegroting en/of de subsidieverleningsbeschikking.3Indien met een project inkomsten gedurende de projectperiode worden gegenereerd, worden de inkomsten van de subsidiabele kosten afgetrokken4Indien sprake is van een subsidie in een exploitatietekort geldt het volgende:

indien de subsidie is verleend op basis van een aandeel in het exploitatietekort, dan is de verleende subsidie een aandeelfinanciering ten opzichte van de overige partijen die het project financieren. De verhouding tussen de financiers in de subsidieverleningbeschikking zal gehandhaafd worden in de definitieve vaststelling;

ten opzichte van bijdragen of inkomsten van onbekenden, zoals verwachte inkomsten uit de markt, is de verstrekte subsidie een restfinanciering en zal ook bij de definitieve vaststelling op die wijze vastgesteld worden;

bij een gemengde financiering met deels bijdragen van projectparticipanten en deels verwachte inkomsten uit de markt, wordt het tekort van het project bij de vaststelling als geheel bepaald en vervolgens naar rato aan de financieringsparticipanten toegerekend op basis van de in de subsidieverleningsbeschikking vermelde financiering.

5De subsidie kan in elk geval lager worden vastgesteld, indien:

de verhouding tussen eigen en vreemd vermogen in de onderneming gezien de rentabiliteit en de aard van de onderneming niet aanvaardbaar is of indien gerede twijfel bestaat omtrent het voortbestaan van de onderneming;

aan de subsidieontvanger surséance van betaling is verleend of de subsidieontvanger failliet is verklaard;

de activiteiten in strijd met de Europese regelgeving zijn uitgevoerd.

Artikel 24 Termijn1De beschikking tot subsidievaststelling wordt binnen dertien weken na ontvangst van de aanvraag verstrekt.2Indien een beschikking tot subsidievaststelling niet binnen de in het eerste lid genoemde termijn kan worden gegeven, kan deze termijn eenmaal met dertien weken worden verlengd.Hoofdstuk VII SlotbepalingenArtikel 25 Toezichthouders1Ten behoeve van de uitvoering van deze verordening worden toezichthouders als bedoeld in artikel 5:11 van de Algemene wet bestuursrecht aangewezen.2De in het eerste lid bedoelde toezichthouders zijn belast met het toezicht op de naleving van de in of krachtens de Algemene wet bestuursrecht en in of krachtens deze verordening gegeven voorschriften.Artikel 26 InwerkingtredingDeze verordening treedt in werking op de eerste dag na plaatsing in het Provinciaal Blad en werkt terug tot 1 april 2011.Artikel 27 CiteertitelDeze verordening wordt aangehaald als Verordening Transitie II en PiekenGroningen, ……….Provinciale Staten voornoemd,, voorzitter., griffier.Bijlage 1 Programma- en actielijnen PiekenMOOPInhoud: A. Energie B. Water C. Sensortechnologie D. Agribusiness E. Life ScienceA. EnergieOnder energie wordt verstaan: handel en distributie van aardgas, CO2 en brandstoffen, productie van fossiele en niet-fossiele energie en de productie van elektriciteit.Programmalijn 1. Ontwikkeling aardgashubfunctie Inzet is om de rol van Noord-Nederland als mainport voor aardgas (ook in vloeibare vorm) te versterken door ontwikkeling van de regio tot een internationaal knooppunt voor handel, doorvoer en opslag van aardgas. Actielijn 1 Projecten gericht op kennisontwikkeling ten behoeve van handel, doorvoer en opslag van aardgas in Noord-Nederland.Programmalijn 2. Verwerving sleutelpositie duurzame energie Inzet is om Noord-Nederland een zodanige bijdrage te laten leveren aan de nationale productie en het gebruik van duurzame energie, dat de totale Nederlandse productie en het gebruik van duurzame energie binnen vijf jaar vergelijkbaar is met de Europese top van landen die duurzame energie produceren en gebruiken. Actielijn 2a Projecten gericht op de vergroting van het gebruik van duurzame energiebronnen door de industrie in Noord-Nederland, waarvoor collectieve fysieke aanpassing van de infrastructuur nodig is. Actielijn 2b Projecten gericht op experimentele kennisontwikkeling al dan niet in combinatie met industrieel onderzoek in Noord-Nederland voor inzet van biomassa ten behoeve van energieopwekking of biobrandstoffen in Noord-Nederland.Programmalijn 3. Uitbouw kennisinfrastructuur Inzet is om de bestaande kennisinfrastructuur in Noord-Nederland uit te bouwen door verbreding van de experimentele ontwikkeling al dan niet in combinatie met industrieel onderzoek naar nieuwe of verbeterde energiebronnen, door versterkt kwantitatief en kwalitatief aanbod van kenniswerkers vanuit MBO, HBO en WO, of door samenwerking van ondernemers of ondernemers en onderzoeksorganisaties actief op het gebied van energie, met andere sectoren of met ondernemers of onderzoeksorganisaties buiten de grens. Actielijn 3a Projecten gericht op het ontwikkelen van nieuwe technieken voor winning of benutting van bronnen van fossiele of duurzame energie. Actielijn 3b Projecten gericht op het ontwikkelen van gemeenschappelijke plannen en daarop gebaseerde acties van een Noord-Nederlandse ondernemer met ten minste een andere ondernemer of onderzoeksorganisatie of gemeenten, provincies of openbare lichamen actief op het gebied van fossiele of duurzame energie, ten behoeve van innovatieve toepassing en vermarkting van aardgas en andere gassen. Actielijn 3c Projecten gericht op experimentele ontwikkeling al dan niet in combinatie met industrieel onderzoek op het gebied van energie door een of meer Noord-Nederlandse ondernemers of door ten minste een Noord-Nederlandse onderneming en een onderzoeksorganisatie actief op het gebied van energie, in samenwerking met een of meer ondernemers of onderzoeksorganisaties uit een of meer van de Noord-Nederlandse clusters water, sensortechnologie, agribusiness, life sciences of toerisme. Actielijn 3d Projecten gericht op het voorbereiden van opleidingen of het bieden van hoogwaardige onderwijsfaciliteiten voor kenniswerkers op het gebied van fossiele of duurzame energie. Actielijn 3e Projecten gericht op samenwerking tussen Noord-Nederlandse ondernemers of ten minste een ondernemer en onderzoeksorganisaties actief op het gebied van energie met een of meer niet-Nederlandse ondernemers of onderzoeksorganisaties, ten behoeve van experimentele ontwikkeling al dan niet in combinatie met industrieel onderzoek op het gebied van fossiele of duurzame energie.Programmalijn 4. Versterking regionale clustervorming en profilering Inzet is het realiseren van vernieuwende ketensamenwerking tussen de energiegerelateerde grote bedrijven met vestigingen in Noord-Nederland en bestaande of nieuw te vormen Noord-Nederlandse toeleveranciers, of het versterken van de nationale en internationale profilering van de regio als toplocatie voor productie, handel en opslag van fossiele en duurzame energie. Onder vernieuwende ketensamenwerking wordt hierbij verstaan een zodanige wisselwerking tussen uitbesteders en toeleveranciers, dat de toeleveranciers voortdurend afdoende zijn geïnformeerd over en ingespeeld op de eisen waar de uitbesteders uit hoofde van de ontwikkelingen in de energiesector mee worden geconfronteerd. Actielijn 4a Projecten gericht op vernieuwende ketensamenwerking tussen ondernemers in de energiesector met een vestiging in Noord-Nederland, op het gebied van grootschalige Noord-Nederlandse gas- of elektriciteitsprojecten. Actielijn 4b Projecten gericht op vernieuwende ketensamenwerking tussen ondernemers in de energiesector met een vestiging in Noord-Nederland, op het gebied van (hernieuwde) oliewinning. Actielijn 4c Projecten gericht op vernieuwende ketensamenwerking tussen ondernemers in de energiesector met een vestiging in Noord-Nederland, gericht op het kunnen inzetten van diverse soorten brandstof (˜brandstofdiversificatie). Actielijn 4d Projecten gericht op het versterken van het internationale profiel van Noord-Nederland als toplocatie voor productie, handel en transport voor fossiele en duurzame energie (Energy Valley). Actielijn 4e Projecten gericht op het stimuleren van de vestiging van ondernemers of onderzoeksorganisaties op het gebied van energie in Noord-Nederland.B. WaterOnder watertechnologie wordt verstaan: alle technologieën en technieken ten behoeve van het bereiden, transporteren, leveren, verzamelen, behandelen en (her)gebruiken van drinkwater, proceswater en afvalwater voor en van burgers, huishoudens, industrie, land- en tuinbouw, recreatie en toerisme, alsmede daaraan gelieerde applicatiekennis en kennis en advies over organisatie, beheer en financiering van watertechnologie.Programmalijn 1. Versterking van regionale clustervorming en profilering Inzet is Noord-Nederland zich te laten ontwikkelen tot Europese toplocatie voor kennis en productie van hoogwaardige watertechnologie en daaraan gerelateerde diensten door versterking van de onderlinge samenwerking tussen ondernemers en onderzoeksorganisaties of vergroting van het aantal ondernemers, onderzoeksorganisaties en opleidingen op het gebied van watertechnologie.Actielijn 1a Projecten gericht op het stimuleren van de vestiging in Noord-Nederland van ondernemers, onderzoeksorganisaties of opleidingen op het gebied van watertechnologie, die door hun complementaire kennis of goede reputatie bijdragen aan de positie van Noord-Nederland als Europese toplocatie voor watertechnologie. Actielijn 1b Projecten gericht op de instandhouding, de uitbouw of de aanpassing aan nieuwe onderzoeksvelden en -bevindingen van de analytische laboratoriumfaciliteiten, de kleinschalige onderzoeksvoorzieningen en grootschaliger onderzoeksopstellingen (‘applicatiefaciliteiten’) in Noord-Nederland voor ondernemers en onderzoeksorganisaties op het gebied van watertechnologie. Actielijn 1c Projecten gericht op het faciliteren van de beschikbaarheid van bedrijfsruimten of de toegang tot durfkapitaal voor in Noord-Nederland (door)startende bedrijven die watertechnologische kennis toepassen. Actielijn 1d Projecten gericht op de versterking van het organisatievermogen, de gezamenlijke promotie en de ontwikkeling van gezamenlijke strategische toekomstvisies en daarop gebaseerde acties van Noord-Nederlandse, met watertechnologie verbonden ondernemers, onderzoeksorganisaties of gemeenten, provincies of openbare lichamen.Programmalijn 2. Versterking van valorisatie van watertechnologie Inzet is om meer opbrengsten te genereren van bestaande of nieuw te ontwikkelen watertechnologische kennis door intensivering van de experimentele ontwikkeling al dan niet in combinatie met industrieel onderzoek op het gebied van watertechnologie of door profilering van Noord-Nederland als toplocatie voor experimenteel onderzoek al dan niet in combinatie met industrieel onderzoek naar met watertechnologie gerelateerde nieuwe producten en diensten. Actielijn 2a Projecten gericht op onderzoek naar de toepassingsmogelijkheden van watertechnologische kennis via testopstellingen (demosites) in Noord-Nederland. Actielijn 2b Projecten waarbij een onderneming of een bestuursorgaan als eerste afnemer (launching customer) van een product of dienst op het gebied van watertechnologie optreedt, of samenwerkingsprojecten tussen ten minste een Noord-Nederlandse ondernemer met ondernemers of onderzoeksorganisaties gericht op het uitvoeren en demonstreren van praktijkgerichte testen van watertechnologische producten of watertechnologische producten en daaraan verbonden diensten, waarbij de schaal van de test overeen komt met uitvoering in de praktijk (referentieprojecten). Actielijn 2c Projecten die bijdragen aan de profilering van Noord-Nederland als geschikte testomgeving (proeftuin) voor nieuwe productmarktcombinaties van watertechnologie of daaraan gerelateerde diensten. Programmalijn 3. Versterken aanwezigheid kenniswerkers Inzet is om via het opleiden van kenniswerkers op het gebied van watertechnologie en het stimuleren van aantrekkelijke carrièrepaden voor dergelijke kenniswerkers, het aanbod van kenniswerkers in Noord-Nederland te versterken en daarmee bij te dragen aan de positie van de regio als Europees kenniscentrum voor watertechnologie. Actielijn 3a Projecten gericht op het ontwikkelen van traineeships bij ondernemers in het watercluster in Noord-Nederland, waarbij trainees op verschillende plaatsen in het Noord-Nederlandse bedrijfsleven ervaring kunnen opdoen en zich een beeld kunnen vormen van de aantrekkelijkheid van een loopbaan in de watertechnologiesector. Actielijn 3b Projecten gericht op het ontwikkelen van nieuwe en doorontwikkelen van reeds bestaande watertechnologie-opleidingen voor MBO, HBO en universiteiten (ir. of MBA) in Noord-Nederland. Actielijn 3c Projecten gericht op het in Noord-Nederland ontwikkelen van bijscholingstrajecten voor personeel uit het bedrijfsleven op het gebied van watertechnologie.C. SensortechnologieOnder sensortechnologie wordt verstaan: technologie die het mogelijk maakt grote hoeveelheden gegevens van fysische, chemische, biologische, meteorologische, medische of ecologische veranderingen in korte tijd uiterst nauwkeurig te monitoren, registeren of verwerken en zonodig automatisch bij te sturen.Programmalijn 1. Versterking van regionale clustervorming en profilering Inzet is het versterken van de positie van Noord-Nederland als toplocatie voor onderzoek naar en toepassing van sensortechnologie, door het aantrekken van bestaande of het ondersteunen van nieuwe ondernemers en onderzoeksorganisaties actief op het gebied van sensortechnologie, of door het versterken van de nationale en internationale bekendheid van het cluster sensortechnologie in Noord-Nederland. Actielijn 1a Projecten die bijdragen aan de oprichting van een internationaal kennisinstituut in Noord-Nederland voor industrieel onderzoek en experimentele ontwikkeling op het gebied van sensortechnologie. Actielijn 1b Projecten gericht op het stimuleren van de vestiging in Noord-Nederland van ondernemers of onderzoeksorganisaties die zich richten op de toepassing van door Noord-Nederlandse onderzoeksorganisaties ontwikkelde kennis op het gebied van sensortechnologie. Actielijn 1c Projecten die erop zijn gericht om het Noord-Nederlandse cluster sensortechnologie meer nationale of internationale bekendheid te geven.Programmalijn 2. Versterking van valorisatie van sensortechnologie Inzet is de toepassing en de opbrengsten van kennis op het gebied van sensortechnologie te versterken door versterkte kennisdeling tussen ondernemers en onderzoeksorganisaties, door toepassing van de technologie op nieuwe markten, door het betrekken van een bredere kring partijen die de techniek in hun producten of diensten kunnen incorporeren, of door het maken van plannen voor commerciële toepassing van de ontwikkelde technologie. Actielijn 2a Projecten gericht op het identificeren van markten waarvoor commerciële toepassingen van sensortechnologie kunnen worden ontwikkeld door ten minste een Noord-Nederlandse ondernemer actief op het gebied van sensortechnologie met een andere ondernemer of met een of meer beoogde gebruikers van sensortechnologie of door ten minste een Noord-Nederlandse onderneming en een onderzoeksorganisatie actief op het gebied van sensortechnologie. Actielijn 2b Projecten waarbij een onderneming of een bestuursorgaan als eerste afnemer (launching customer) van een product of dienst op het gebied van sensortechnologie optreedt of projecten gericht op samenwerking tussen een of meer Noord-Nederlandse leveranciers van sensortechnologie en een of meer beoogde gebruikers, ten behoeve van de ontwikkeling van prototypes van producten of diensten op het gebied van sensortechnologie. Actielijn 2c Projecten gericht op het ontwikkelen van plannen en daarop gebaseerde acties voor commerciële toepassing van sensortechnologie door ten minste een Noord-Nederlandse ondernemer actief op het gebied van sensortechnologie met een andere ondernemer of met een of meer beoogde gebruikers van sensortechnologie of door ten minste een Noord-Nederlandse onderneming en een onderzoeksorganisatie actief op het gebied van sensortechnologie. Actielijn 2d Projecten waarbij in sensortechnologie gespecialiseerde ondernemers of onderzoeksorganisaties zich richten op het toepasbaar maken voor en het overdragen van sensortechnologische kennis naar het midden- en kleinbedrijf in Noord-Nederland waardoor participatie van Noord-Nederlandse MKB-ondernemers in toepassingsprojecten van sensortechnologie mogelijk wordt. Programmalijn 3. Versterken aanwezigheid kenniswerkers Inzet is om via ontwikkeling van specifieke opleidingen of hoogwaardige onderwijsfaciliteiten voldoende kenniswerkers aan te trekken of te kunnen opleiden om aan de vraag naar gekwalificeerd personeel in de sector sensortechnologie in Noord-Nederland te kunnen voldoen. Actielijn 3a Projecten gericht op het opzetten van opleidingen of het bieden van hoogwaardige onderwijsfaciliteiten in Noord-Nederland voor kenniswerkers op het gebied van sensortechnologie.D. AgribusinessOnder agribusiness wordt verstaan: voedingstechnologie, agribusiness (verwerkende industrie inclusief producenten van biomassa ten behoeve van biobrandstoffen of andere nieuwe grondstoffen), biotechnologie en nutrition (novel foods, functional foods, nutriceutals). Activiteiten in de primaire sector zijn in deze definitie uitgesloten.Programmalijn 1. Versterking van regionale clustervorming en profilering De inzet is gericht op het versterken van de samenwerking tussen ondernemers, onderzoeksorganisaties of overheden actief op het gebied van agribusiness in Noord-Nederland of de vergroting van de nationale en internationale bekendheid van dit cluster. Actielijn 1a Projecten gericht op versterking van de samenwerking tussen ondernemers en onderzoeksorganisaties of gemeenten, provincies of openbare lichamen, actief op het gebied van agribusiness in Noord-Nederland. Actielijn 1b Projecten gericht op bevordering van samenwerking van een of meer Noord-Nederlandse ondernemers of een of meer ondernemers en onderzoeksorganisaties actief op het gebied van agribusiness met in het buitenland gevestigde ondernemers of onderzoeksorganisaties. Actielijn 1c Projecten gericht op het versterken van de bekendheid van de Noord-Nederlandse agribusiness-sector en de in Noord-Nederland uitgevoerde of lopende onderzoeksprojecten door versterkte communicatie en informatieverstrekking tussen ondernemers of ondernemers en onderzoeksorganisaties actief in de agribusiness-sector en naar potentiële afnemers van producten of diensten van de Noord-Nederlandse sector.Programmalijn 2. Versterking van valorisatie van kennis in de agribusinessketen De inzet is gericht op het versnellen van het proces gericht op commerciële toepassing van kennis uit de agribusiness, of op het ontwikkelen van meer kostenefficiënte methoden om grondstoffen uit de agribusiness in te zetten voor verschillende toepassingen en daarmee bij te dragen aan de opbrengsten van agribusiness voor Noord-Nederland. Actielijn 2a Projecten gericht op het versnellen van de commerciële toepassing van kennis in Noord-Nederland op het gebied van agribusiness door samenwerking tussen onderzoeksorganisaties, in agribusiness gespecialiseerde ondernemers en MKB, door het ontwikkelen en testen van praktische toepassingen van in de agribusiness ontwikkelde grondstoffen en daarop gebaseerde producten of door het opzetten van proefopstellingen voor toepassingen van in de agribusiness ontwikkelde kennis. Actielijn 2b Projecten gericht op verbetering van de kostenefficiëntie in de productie van grondstoffen uit de agribusinesssector of voor toepassingen daarvan door ten minste een Noord-Nederlandse ondernemer actief op het gebied van agribusiness met een andere ondernemer of door ten minste een Noord-Nederlandse onderneming en een onderzoeksorganisatie actief op het gebied van agribusiness.Programmalijn 3. Ontwikkelen van kansrijke productmarktcombinaties van agribusiness met andere sectoren Inzet is om nieuwe producten en diensten te ontwikkelen voor toepassing van kennis uit de agribusiness-sector in andere sectoren. Actielijn 3a Projecten gericht op het tot stand brengen van gemeenschappelijke plannen en daarop gebaseerde acties tussen ondernemers of onderzoeksorganisaties uit de Noord-Nederlandse agribusiness en ondernemers of onderzoeksorganisaties uit een of meer van de Noord-Nederlandse clusters energie, water, sensortechnologie, agribusiness, of life sciences of toerisme, gericht op het ontwikkelen van nieuwe productmarktcombinaties. Actielijn 3b Projecten gericht op experimentele ontwikkeling al dan niet in combinatie met industrieel onderzoek ten behoeve van nieuwe productmarktcombinaties op basis van biomassa door ten minste een Noord-Nederlandse ondernemer actief op het gebied van agribusiness met een andere ondernemer of door ten minste een Noord-Nederlandse onderneming en een onderzoeksorganisatie actief op het gebied van agribusiness. Programmalijn 4. Versterken aanwezigheid kenniswerkers Inzet is om via ontwikkeling van specifieke opleidingen en hoogwaardige onderwijsfaciliteiten voldoende kenniswerkers aan te trekken en te kunnen opleiden om aan de vraag in de sector agribusiness naar gekwalificeerd personeel te kunnen voldoen. Actielijn 4a Projecten gericht op het voorbereiden van opleidingen of het bieden van hoogwaardige onderwijsfaciliteiten in Noord-Nederland voor kenniswerkers op het gebied van agribusiness.E. Life ScienceProgrammalijn 1 Versterking van het regionale clustervorming en profilering De inzet is gericht op het versterken van de samenwerking tussen ondernemers, onderzoeksorganisaties of overheden binnen het cluster life sciences in Noord-Nederland of de vergroting van de nationale en internationale bekendheid van dit cluster. Actielijn 1a Projecten gericht op de versterking van de samenwerking tussen ondernemers, onderzoeksorganisaties en gemeenten, provincies of openbare lichamen, actief op het gebied van life sciences in Noord-Nederland. Actielijn 1b Projecten gericht op het aantrekken van binnenlandse en buitenlandse life sciences ondernemers en onderzoeksorganisaties naar Noord-Nederland. Actielijn 1c Projecten in aansluiting op het nationale instrumentarium die gericht zijn op ondersteuning van starters en spin-offs uit ondernemingen en onderzoeksorganisaties, die kennis op het gebied van life sciences in Noord-Nederland toepassen. Actielijn 1d Projecten gericht op het versterken van de bekendheid van de Noord-Nederlandse life sciencessector en de in die sector uitgevoerd en lopende onderzoeksprojecten, door versterkte communicatie en informatieverstrekking tussen ondernemers of ondernemers en onderzoeksorganisaties in de lifesciences-sector en naar potentiële afnemers van producten of diensten van de Noord-Nederlandse sector. Actielijn 1e Projecten gericht op bevordering van samenwerking met tussen in Noord-Nederland gevestigde ondernemers of ondernemers en onderzoeksorganisaties op het gebied van life siences en buiten de grens gevestigde ondernemers of onderzoeksorganisaties.Programmalijn 2 Ontwikkelen van nieuwe product-marktcombinaties van life sciences met andere sectoren Inzet is om vanuit de life sciences nieuwe producten en diensten te ontwikkelen voor toepassing in andere sectoren. Actielijn 2a Projecten gericht op het ontwikkelen van een gemeenschappelijke onderzoeks- en ontwikkelingsagenda of structurele samenwerking van ondernemers en onderzoeksorganisaties binnen het Noord-Nederlandse cluster life sciences met ondernemers of onderzoeksorganisaties uit een of meer van de Noord-Nederlandse sectoren energie, water, sensortechnologie, agribusiness of toerisme, waarin de verdere integratie van kennis leidt tot nieuwe product/marktcombinaties. Actielijn 2b Projecten gericht op het ontwikkelen van nieuwe product/marktcombinaties, voortbouwend op de bestaande Noord-Nederlandse kennis rond het thema veroudering.Bijlage 2 Situatieschets en knelpuntenanalyseMOOPDe keuzes in het programma worden gemaakt tegen de achtergrond van een aantal sterkten en zwakten van de noordelijke economie. Het formuleren van deze sterkten en zwakten is behulpzaam om enerzijds de kansen van nationaal belang te kunnen definiëren, en anderzijds om gericht de knelpunten te kunnen oplossen.MOOPSterkten: goed leef en vestigingsklimaat en kansrijke, goed verankerde clusters Noord-Nederland bestaat uit de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Met ruim 1,7 miljoen inwoners (11% van Nederland) op ruim een kwart van het Nederlandse grondgebied is Noord-Nederland een relatief dunbevolkte regio. Hierdoor kan de regio de ruimtevragende functies zoals werken, wonen, natuur en recreatie goed inpassen. De congestie is beperkt, de kwaliteit van de woon en leefomgeving is hoog en er is voldoende aanbod van bedrijfsruimte tegen concurrerende prijzen. Arbeid is in Noord-Nederland tegen redelijke lonen beschikbaar. Met de Rijksuniversiteit Groningen heeft Noord-Nederland een belangrijk centrum voor kennisontwikkeling, terwijl in de clusters water en sensortechnologie belangrijke sectorspecifieke kenniscentra bestaan in de vorm van de TTI-Wetsus, respectievelijk ASTRON/LOFAR. Deze sectoren hebben goede perspectieven op internationale groeimarkten. De aantrekkelijke omgeving draagt bij aan een sterke regionale positie in het toerisme en de historisch gegroeide sectoren landbouw en energie hebben een goede verankering in de regio. Noord-Nederland kent geen echt dominante sectoren. De kracht moet vooral komen uit de breedte van en de snijvlakken tussen sectoren. De uitgangspositie hiervoor is gunstig; er vinden nu reeds veel ontwikkelingen plaats op het snijvlak tussen disciplines en er is veel potentie voor synergie tussen de clusters. Het midden en kleinbedrijf is sterk vertegen¬woordigd in Noord-Nederland met een werkgelegenheidsaandeel van 75%, en zal een rol moeten spelen bij het valoriseren van kennis. Met 650.000 banen heeft Noord-Nederland een aandeel van 9% in de nationale werkgelegenheid. Daarnaast is de arbeidsproductiviteit de afgelopen jaren gegroeid.MOOPZwakten: economische ijlheid, onvoldoende ‘kassa’, onvoldoende innovatief MKB en mismatch op de arbeidsmarkt In de geschetste structuur schuilen echter voor een deel ook de zwakten van Noord-Nederland. De geografische spreiding in het Noorden geeft een historische verklaring voor ijle verbindingen tussen kennisinstellingen en bedrijven onderling. Zo is er in de kansrijke sectoren nog behoefte aan verdere uitbouw van het organiserend vermogen. Ook wordt nog onvoldoende gewerkt aan het identificeren van kansrijke marktvensters, terwijl op de snijvlakken tussen sectoren nog onvoldoende gemeenschappelijke agenda’s en markten zijn gedefinieerd. Alhoewel de primaire landbouw met de daaraan gerelateerde voedings- en genotmiddelenindustrie een sterke massa heeft in Noord-Nederland, drijft deze sector voor een deel op lage kosten en staat hij onder druk van veranderend gemeenschappelijk landbouwbeleid en WTO-afspraken . Ook sectoren als de traditioneel relatief sterk aanwezige metaalsector drijven sterk op lage kosten. Veel van de producten uit deze sectoren zijn aan het eind van hun levenscyclus. Innovatie krijgt vooral gestalte in procesinnovaties en minder in vernieuwende productinnovaties. De publieke sector, die een sterke groei heeft gekend in met name de gezondheids en welzijnszorg en in onderwijs en openbaar bestuur, draagt nauwelijks bij aan de regionale concurrentiekracht. Het toerisme ondervindt concurrentie van goedkoop te bereiken buitenlandse bestemmingen. Er zal dus gefocust moeten worden op innovatieve concepten en innovatieve productmarkt¬combinaties om duurzaam groeiperspectief en comparatief voordeel te behouden. Daarbij ligt een versnelde omschakeling van de klassieke ‘productieregio’ die Noord-Nederland nog steeds in overwegende mate is, naar een meer kennisintensieve, zogenaamde clusterregio het meest voor de hand . In het toerisme en in de landbouw, die verbindingen kan leggen met innovatieve voedsel¬technologie en met energie (biobrandstoffen) is daar ook potentieel voor. In de sectoren water, energie en sensorsysteemtechnologie mag nog verder gewerkt worden aan versterking van het organiserend vermogen en het ontwikkelen van spin offs en gemeenschappelijke agenda’s. In de life sciences, waar Noord-Nederland een sterke kennispositie heeft, moet gewerkt worden aan heldere marktvensters en een duidelijke focus en positionering van de regio. Het doel moet zijn dat de aanwezige kennis ook naar de markt wordt gebracht en wordt omgezet in kassa. Alhoewel het MKB een rol zou moeten spelen bij de vermarkting van kennis, blijven de innovatie en het ondernemerschap die cruciaal zijn voor toepassing en diffusie van kennis, sterk achter (zie box). Mede daardoor blijft ook de export achter: het aandeel van de export in de totale omzet van het bedrijfsleven ligt zo’n 7% lager dan het landelijke cijfer. De sectorstructuur biedt hiervoor onvoldoende verklaring. Tenslotte zijn er onvoldoende werknemers die de nieuwe kennis kunnen toepassen en absorberen. Er is een relatief laag aanbod van hoger opgeleiden – terwijl een beperkte werkgelegenheid in innovatieve beroepen op zijn beurt het gevaar oproept dat hoger opgeleiden wegtrekken – , de onderwijsgraad van jongeren in sommige gedeelten van Noord-Nederland blijft achter en de pool van werklozen is vooral middelbaar geschoold. Het zijn deze meer randvoorwaardelijke knelpunten voor een omslag naar een innovatieve economie en de gesignaleerde Piekenopgaven, die het driesporenbeleid waar dit programma op inzet, rechtvaardigen.MOOPInnovatie en kenniseconomie in Noord-Nederland Het gemiddeld opleidingsniveau van de werkzame beroepsbevolking in Noord-Nederland is lager dan in de rest van Nederland. Het aandeel industriële hightech en mediumtech werkgelegenheid in de totale werkgelegenheid in Noord-Nederland is gemiddeld tot laag (platteland) en slechts in een enkele gemeente hoog tot zeer hoog. Het aandeel R&D-werkgelegenheid in de totale werkgelegenheid is in vrijwel heel Noord-Nederland laag tot zeer laag en slechts in een enkele gemeente hoog tot zeer hoog. De innovatieve inspanningen (voor zover traceerbaar via R&D-uitgaven, octrooien) zijn in Noord-Nederland beduidend lager dan het landelijk gemiddelde .MOOPHier wordt verder per piek (Energie, Water, Sensortechnologie, Agribusiness en Life Science) uiteengezet wat het huidige beeld is, wat de ambities zijn en voor welke centrale opgave Noord-Nederland staat.A. Energie (‘energiepiek in energievallei’)BeeldVoldoende massa… Het overgrote deel van de Nederlandse activiteiten op het gebied van aardgas (winning, transport, behandeling, handel en research) is in Noord-Nederland geconcentreerd. Naast de winning vanuit het Slochterenveld is ook de toekomstige winning van het Waddengas van belang. Met de nabehande¬ling maar ook met het onderhoud van de technische installaties zijnveel werkgelegenheid en geld gemoeid. De elektriciteitsproductie, -opslag en -distributie (Eemscentrale, gasopslag Grijpskerk, Langeloo en Zuidwending) en potentiële aardoliewinning achter Emmen winnen aan belang in Noord-Nederland. De bedrijven zijn van behoorlijke omvang en hebben groeipotentie. Dominant is een aantal grote spelers als NAM, Gasunie (transport en infrastructuur), GasTerra (handel in gas), Essent, NUON en Electrabel met breed palet aan toeleveranciers, uitbestedingrelaties en spin-offs. De belangrijke afnemers (bijvoorbeeld energie-intensieve chemie en metaalbedrijven) zijn eveneens in Noord-Nederland gevestigd. Verder zijn er belangrijke relaties met andere sectoren als agri¬business (energie uit biomassa), chemie (gas als grondstof voor procesindustrie) en afvalverwerking (energie uit afval). De aan energie gerelateerde werkgelegenheid in Noord-Nederland omvat zo’n 20.000 banen met daarnaast uitstraling naar de gehele Nederlandse economie (omzet aardgas in 2000 € 9,34 miljard met een toegevoegde waarde van ruim € 8 miljard, goed voor 2,1% van BBP). … kunde en kennis In 2003 is Energy Valley gevormd, een publiek privaat samenwerkingsverband van bedrijven, kennisinstellingen en overheden, dat als doel heeft een breed en integraal cluster van activiteiten te ontwikkelen dat bijdraagt aan de economische ontwikkeling van Noord-Nederland. Binnen ex-overheidsbedrijven als NAM en Gasunie is de kennisontwikkeling traditioneel gesloten, maar er wordt volop gewerkt aan meer samenwerking, onder andere met de kennis¬instellingen (RUG, HBO) maar ook met Energy Delta Institute, Energy Delta Research Centre en Cartesius (kenniscentrum duurzame energie). Het aantal kenniswerkers in de sector is hoog. De kenniskolom energie is echter nog niet volledig en ook gemeenschappelijke agenda’s ten aanzien van commerciële ontwikkelingen ontbreken nog.… en in potentie nog meer kassa Liberalisering en internationalisering bieden volop kansen voor het noordelijke energiecluster; de massa en aanwezige kennis bieden perspectief om deze kansen ook te benutten. Daarbij is het wel zaak te focussen op die energievelden waarin Noord-Nederland traditioneel sterk is (gas en olie). Op dit punt staan leverings en voorzieningszekerheiddiscussies nu hoog op de agenda. Waar Nederland al sterk staat als het gaat om kennis en kunde van ondergrondse opslag, zijn deze actuele discussies een extra reden om de ondergrondse opslag, een gasrotonde (van en naar Nederland), CO2-opslag en hiervoor benodigde pijpleidingen snel te realiseren. Een gasrotonde wordt in internationaal perspectief gezien als noodzakelijk fundament van Energy Valley. De sterk stijgende olie- en gasprijzen en de daarmee gepaard gaande dreiging voor het bestaan van de (energie-intensieve) industrie in (Noord-)Nederland nopen tot totaal nieuwe energieconcepten. De behoefte aan andere energiedragers en andere productieprocessen die de afhankelijkheid van aardgas(prijzen) verminderen en een vergroening binnen de industrie/chemie tot stand brengen, bieden nieuwe kansen voor de noordelijke economie. Een biobased economy komt hiermee dichterbij en biedt tegelijkertijd nieuwe kansen voor de agribusiness. Gewijzigd beleid (verplichte bijmenging van 5,75% biobrandstoffen in 2010) leidt tot meer vraag naar groen gas, groene brandstoffen en groene stroom, en kan tevens leiden tot nieuwe commerciële kansen en toepassingen. In het verlengde hiervan zijn nieuwe innovaties en technologieën te verwachten die op hun beurt weer leiden tot hoogwaardige arbeid. Deze innovatieve energie¬toepassingen (zoals Blue Energy en een smart power system – micro-wkk –) dragen bij aan een hoogwaardige kennisregio. Het is dan ook van belang verbinding te zoeken met kansrijke ontwikkelingen en uitdagingen binnen de agribusiness (biorefineries, biobrandstoffen), water (innovatieve energieopwekking) en chemie (vergroening). Forse investeringen in een aantal grote projecten in Noord-Nederland bieden het regionale bedrijfsleven nieuwe mogelijkheden. De toeleveranties en uitbestedingen van en aan het regionale bedrijfsleven krijgen hierdoor een nieuwe impuls. Het is nu zaak voor het regionale bedrijfsleven en de NOM de grote uitbesteders te bevragen op hun uitbestedingseisen en daarop innovatief in te spelen.Ambitie Met Energy Valley richt Noord-Nederland zich de komende jaren op een onderscheidend en (inter-) nationaal sterk opererend energiecluster. De ambitie is Energy Valley uit te bouwen tot belangrijke energy-mainport op Europees en mondiaal niveau. Op Europees niveau zal Noord-Nederland de nummer één moeten zijn op het gebied van handel, transport en opslag van gas en CO2. Daarnaast wil Noord-Nederland een sleutelpositie innemen op het terrein van duurzame energie. Ook de kennis hierover zal toonaangevend moeten zijn. Het aantal patenten moet toenemen tot minimaal 10% van het nationale aantal energiegerelateerde patenten. Het aantal kenniswerkers zal minimaal 5% zijn gegroeid. Het aantal fte’s en bedrijfsvestigingen in de energiesector zal zijn gegroeid naar minimaal 15% van het landelijke aantal.Centrale opgaven De centrale opgaven zijn het vormgeven van de aardgas- en CO2-hubfunctie in Noord-Nederland en het positioneren van het duurzame energiecluster. Daaraan zullen alle partijen (bedrijfsleven, overheden en kennisinstellingen) die in (Noord-)Nederland actief zijn op het gebied van energie, zich dienen te committeren. De komende jaren dient tevens het energiegerelateerde cluster verder te worden uitgebouwd door het organisatorisch vermogen te vergroten, de bedrijvigheid in het MKB te stimuleren, de kennis te vermeerderen, het MKB aan te laten haken (kennisontwikkeling en kennisconversie), de links met andere sectoren te versterken en door vooral het cluster verder te verankeren in de regio ondanks de verdergaande internationalisering, liberalisering en marktwerking.B. Water (‘van kennis naar kassa’)Water is door het Innovatieplatform als een van de sleutelgebieden voor stimulering van innovatie bestempeld. Binnen dit sleutelgebied wordt onderscheid gemaakt tussen water¬echnologie (afvalwaterzuivering, voorziening drink en industriewater), het maritiem cluster (offshore, scheepsbouw en baggersector) en deltatechnologie (waterbeheer en waterbouw). Op scheepsbouwgebied heeft Noord-Nederland een relatief sterke positie met een fors aandeel in de totale werkgelegenheid in de sector en een internationaal sterke positie in vooral het zogenaamde short sea segment. Er is een compleet cluster van bedrijven, reders, toeleveranciers en dienstverleners. De marktperspectieven van de sector liggen vooral in vervangingsvraag en te verwachten extra vraag door economische groei. Verder heeft de sector, via een gedeeld netwerk van toeleveranciers en dienstverleners, een sterke synergie met de jachtbouw. Om deze marktperspectieven optimaal te kunnen benutten, zijn blijvende product en procesinnovaties nodig. Eventuele ondersteuning hiervoor lijkt afgedekt te kunnen worden via de borgstellingregeling en de innovatieregeling scheepsbouw, het programma Maritiem (dat vooral aansluit bij kennis¬ontwikkeling en een focus heeft op onder meer jachtbouw) en via het generiek instrumentarium. Dit is de reden dat er vooralsnog hier geen expliciete programmalijnen voor de sector worden opgenomen. Indien tijdens de regelmatige evaluaties en bijstellingen van het ’Koers Noord‘-programma mocht blijken dat de specifieke innovatiebehoeften van de noordelijke scheepsbouw¬sector hiermee toch niet afdoende kunnen worden gedekt, dan zal worden bezien of eventueel een additionele faciliteit voor de scheepsbouw moet worden geboden.Beeld Vooral sterk op gebied watertechnologie De positie van Noord-Nederland binnen het sleutelgebied is vooral sterk op het vlak van water¬technologie (drink en industriewatervoorziening en afvalwaterbehandeling). Verder bestaat potentie voor het benutten van de kennis van sensortechnologie voor waterkwaliteitsbeheer en bestaat kennis op het snijvlak van water en energie.Marktaantrekkelijkheid watertechnologie goed De internationale watermarkt wordt geschat op 425 miljard. Prognoses laten zien dat de markt het komende decennium nog jaarlijks groeit met 11%. Het aantal concurrenten is beperkt.Voldoende massa… Alhoewel de noordelijke bedrijven en leveranciers van watertechnologie op wereldschaal relatief kleine spelers zijn, behoren ze in sommige nichemarkten tot de wereldtop. Nationaal gezien speelt Noord-Nederland op het gebied van water(zuiverings)technologie en watermanagement een belang¬rijke rol. In de drie noordelijke provincies zijn ruim 5500 mensen werkzaam in de watersector, 145 bedrijven behalen circa € 1 miljard aan omzet. Alleen al binnen Friesland zijn 80 bedrijven actief op het gebied van waterzuiveringstechnologie. De 80 bedrijven dragen met hun omzet voor 4,4% bij aan het BRP van de provincie. Het waterbedrijf Groningen is de op één na grootste leverancier van industriewater in Nederland en de watermaatschappij Drenthe is één van de voortrekkers op het gebied van kennisoverdracht en ondernemen naar en in ontwikkelingslanden.…en kennis De bedrijven zijn relatief R&D-intensief. In een rapport van het EIM (2005) wordt het cluster voor de toekomst als kansrijk ingeschat. Hierin speelt de kennispositie een belangrijke rol. In Noord-Nederland zijn grote innovatieve bedrijven gevestigd als Pacques, Spaans Babcock, Landustrie en Hubert. Hét kennisinstituut op het gebied van waterzuivering, Wetsus, is gevestigd in Leeuwarden. Rond dit instituut is onlangs het TTI-watertechnologie gevormd, met een FES-toekenning van € 35 miljoen. Met de vorming van dit instituut rond Wetsus, zal het aantal watertechnologische thema’s waaraan in het Noorden wordt gewerkt de komende jaren nog worden uitgebreid. Verder staat in Leeuwarden het grootste en meest geavanceerde drinkwaterlaboratorium van Europa. Samen met de RUG en Van Hall (biotechnologie) en NHL (fysisch/chemische technologie) en hun spin-off bedrijven is daarmee een groot kennispotentieel aanwezig. Via initiatieven als iWater (voortgekomen uit sensortechnologie) wordt in Noord-Nederland ook een kennispositie op het gebied van waterkwaliteitsmeting en op afstand bedienbare waterregel en waterzuiveringinfrastructuur uitgebouwd. De sector beschikt daarmee over kennis op belangrijke snijvlakken tussen de pieken in Noord-Nederland.…maar nog onvoldoende kassa Door concurrentieoverwegingen en traditioneel afgebakende rollen van ingenieurs, adviesbureaus aannemers en zuiveringsbedrijven (veelal publiek), is de sector echter nog te veel versnipperd. Hierdoor worden nog onvoldoende totaaloplossingen aangeboden. Buitenlandse concurrenten doen dit beter. Ook de (gemeenschappelijke) internationale profilering is zwak. Hierdoor worden de exportmogelijkheden nog onvoldoende benut. Ondanks de internationale oriëntatie en de goede internationale reputatie die (Noord )op het gebied heeft, scoort de export relatief laag. Verder wordt de keten van kennis, kunde en kassa nog onvoldoende benut: de spin-offs van de kennis blijven achter. Wel is met de Friese Wateralliantie samenwerking in gang gezet tussen bedrijfsleven, kennisinstel¬lingen en overheid. Deze alliantie mikt op het genereren en demonstreren van integrale oplossingen waarbij Nederlandse watertechnologie, in samenhang met watermanagement en capaciteitsontwik¬keling (bij overheden en studenten), wordt aangeboden.En op langere termijn blijvend kennisbundeling en vraaggerichte R&D nodig Voor de langere termijn is verdere uitbouw van kennis en het ontwikkelen van producten waar vraag naar is, cruciaal. Voor de Nederlandse watersector wordt op dit vlak een tekort aan (gemeenschappe¬lijke) R&D gesignaleerd: de R&D in de sector ligt lager dan het landelijk gemiddelde en de benutting van internationale R&D-subsidies is gering. Hier speelt ondermeer het belangrijke aandeel van publieke waterbedrijven een rol. Tevens kan de gemiddeld lage opleidingsgraad in Noord-Nederland een belemmering vormen voor blijvende innovatie.Tenslotte is aandacht nodig voor het opzetten van pilotprojecten om de brug te slaan tussen R&D en toepassing en daaraan gekoppelde opbrengsten.Relatie met het Innovatieprogramma water De sterkten en zwakten van de noordelijke watersector zijn sterk vergelijkbaar met die van de Nederlandse watersector als geheel. Vandaar dat het Innovatieprogramma Water, dat in 2006 van start is gegaan, inzet op het vergroten van de export en, voor de langere termijn, het ontwikkelen van toepassingen waar marktvraag naar bestaat. Hiervoor is vanuit EZ € 45 miljoen gereserveerd voor de komende vijf jaar. Het geld wordt ondermeer ingezet voor in samenwerking verricht industrieel en preconcurrentieel onderzoek (InnoWator; € 5 miljoen per jaar); voor internationaal onderzoek (€ 2 miljoen per jaar), en voor het makelen en schakelen tussen watergerelateerde partijen. Verder wordt vanuit de bestaande instrumenten ingezet op versterking van de internationale profilering. De ambitie van het Innovatieprogramma Water is om een excellente watersector te creëren die in samenhang opereert en waarbinnen de kansrijke clusters drink- en energiewatervoorziening, afvalwatertechnologie, sensortechnologie en interactie met natuurlijke systemen (waterverdeling en -kwaliteit; ondergrondse water/energieopslag) tot de wereldtop behoren. Dit Koers Noord-programma focust meer specifiek op versterking van het noordelijke cluster en het verder uitbouwen van de stap naar de markt door experimenteel onderzoek en referentieprojecten en de unieke mogelijkheid van Noord-Nederland als proeftuin voor toepassing van watertechnologie en de ontwikkeling van integrale vraaggerichte concepten voor buitenlandse afnemers en bedrijven met specifieke behoeften. Hiervoor vormt de kennis op belendende gebieden (ontwikkeling van kennis en organiserend vermogen bij afnemers van watertechnologie, koppeling van waterkwaliteits¬management en -beheer aan toerisme, landbouw, visserij en wonen) een sterke basis.Ambitie Het is de ambitie van Noord-Nederland uit te groeien tot een internationale topregio voor kennis en toepassingen op het gebied van watertechnologie. Het aandeel van de watersector in het BBP van Noord-Nederland stijgt van circa 2% (2002) naar 4% in 2020, vooral door een sterke stijging van de export. Wetsus groeit hierbij uit tot een Europees topinstituut rond welk een sterk cluster van watertechnologiebedrijven en -instellingen ontstaat, dat in Noord-Nederland ontwikkelde technologie, producten en diensten met name in het buitenland afzet.Centrale opgaven Om deze ambitie te realiseren, is de centrale opgave voor Noord-Nederland om te komen tot versterking van de factor kassa (spin-offs, gezamenlijke profilering) en het wegnemen van specifieke belemmeringen voor een blijvend sterke positie (kennisbundeling en onderwijs). Noord-Nederland kan daarbij gebruik maken van zijn unieke positie op het snijvlak van clusters om nieuwe product¬marktcombinaties te ontwikkelen. Hierbij worden watertechnologie en schoon water benut voor de ontwikkeling van nieuwe economische activiteiten (bijvoorbeeld op het gebied van duurzame energie en toerisme). Tevens kan Noord-Nederland profiteren van de gelijktijdige beschikbaarheid van goede natuurlijke condities (voldoende ruimte, zoet en zout water en eilanden als natuurlijk begrensde proefgebieden) en goede condities voor de ontwikkeling van een sterk cluster (de aanwezigheid van Wetsus, van bedrijven en kennisinstellingen op het gebied van watertechnologie en het draagvlak bij de overheden (tevens launching customers)). Dit maakt Noord-Nederland zeer geschikt als proeftuin voor ontwikkeling en demonstratie van innovatieve totaalconcepten en referentieprojecten.C. Sensortechnologie: intelligente toepassingen in complexe systemenBeeld Van kennis … De kennisbasis voor sensortechnologie in Noord-Nederland wordt gevormd door LOFAR. LOFAR is een project dat internationaal gezien een voorname en unieke positie heeft en op zich onder¬scheidend is. LOFAR is een radiotelescoop die volgens een geheel nieuw principe werkt.Duizenden kleine sensoren zijn via een hoogwaardig glasvezelnetwerk verbonden met de aanwezigheid van Europa’s meest krachtige supercomputer STELLA, die de informatie vertaalt in beelden en interessante aggregatiegegevens. De toepassingen van deze sensornetwerken zijn gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek en leiden naar verwachting tot nieuwe wetenschappelijke doorbraken. ASTRON in Dwingeloo is de trekker van het LOFAR-project.… en kunde LOFAR biedt kansen voor de ontwikkeling van een kenniscluster van intelligente sensor¬netwerken en heeft de potentie om nieuwe bedrijvigheid tot stand te brengen met een wereldwijde markt. Daarbij wordt gedacht aan vele toepassingsgebieden, zoals beheersing van watersystemen, beheer van energienetwerken, monitoring van milieu¬afspraken, onderzoek van de ruimte/ruimtevaart, dijkbewaking, logistieke systemen, meteorologische toepassingen en precisielandbouw. Juist op de raakvlakken met andere pieken kunnen zich interessante innovatieve ontwikkelingen voordoen die de positie van Noord-Nederland als kennisregio verder kunnen versterken. Daardoor kunnen zich ook nieuwe commerciële mogelijkheden aandienen.… naar meer kassa en massa. Sensor Universe is gericht op het positioneren van Nederland als een internationaal innovatie en bedrijvigheidcluster rondom de ontwikkeling van zgn. Multifunctional Wide Area Sensornetwerk (multisensing) technologie. Met het LOFAR-project en de super¬computer in Groningen heeft Noord-Nederland een voorsprong genomen in de ontginning van deze complexe sensorsystemen. Het is nu zaak deze piek snel verder commercieel uit te bouwen. Er is al veel (basis)kennis, echter er zijn nog weinig concrete toepassingen. Daarnaast ontbreken nog de massa en het benodigde start en durfkapitaal.Ambitie Het beleid is gericht op het ontwikkelen van Noord-Nederland tot toonaangevende kennisregio in de wereld op het gebied van intelligente sensornetwerken in een periode van 10 jaar. De uitdaging is om op basis van deze positie een innovatie en bedrijvigheidcluster rondom Multifunctional Wide Area Sensornetworktechnology (multisensing) te ontwikkelen. Het is noodzakelijk samen met nationale en internationale netwerkpartijen te komen tot een publiek-private uitvoering van een gecoördineerd programma (Sensor Universe) en internationaal aansluiting te zoeken bij grote maatschappelijke thema’s.Centrale opgaven Om Noord-Nederland tot een internationaal toonaangevend economisch cluster op het gebied van sensorsystemen en sensornetwerken te maken, ligt een aantal opgaven voor. Er moet tot een kritische massa gekomen worden om een economische toppositie te bereiken met een duurzaam concurrentievoordeel ten opzichte van andere regio’s. Om de opgaven te realiseren moet de kennis verder uitgebouwd worden en is Sensor Universe in het leven geroepen. Wezenlijk is het opsporen en invullen van hiaten op het gebied van intelligente en innovatieve sensorsystemen. Ook uitbouw van de pool van talent op het gebied van sensorsystemen is nodig. Deze is nog niet goed ontwikkeld. De huidige pool bestaat uit het personeel bij ASTRON, een beperkt aantal medewerkers bij andere kennisinstellingen en een tiental MKB-bedrijven. Er zijn nog geen gespecialiseerde opleidingen aan de Rijksuniversiteit Groningen en aan de Hogescholen. Naast ASTRON zijn er nog maar weinig instellingen bezig met onderzoek op het gebied van sensor¬systemen en -netwerken. Er dient samengewerkt te worden tussen overheid, kennisinstellingen en bedrijfsleven om de nog prille technologie en markt van sensorsystemen en sensornetwerken tot ontwikkeling te brengen.D. Agribusiness: kennis vergroten en brug slaan naar groene life sciencesBeeld Voldoende massa… Noord-Nederland kent een aantal dominante agroclusters, vooral gebaseerd op de verwerking van melk, aardappels en suikerbieten. Er is een nauwe binding tussen primaire productie en verwerking, vooral bij de aardappels, suikerbieten en melk. De Nederlandse landbouw staat momenteel onder druk vanwege voornamelijk de hervorming van het Gemeenschappelijk Europees Landbouwbeleid. De agrosector in Noord-Nederland heeft een toegevoegde waarde van € 5,7 miljard en biedt circa 80.000 arbeidsplaatsen (getallen LEI 2003, inclusief verwerking buitenlandse grondstoffen). Dit betreft 14% van zowel de totale toegevoegde waarde als van de totale werkgelegenheid in Noord-Nederland. Dit is hoger dan de landelijk gemiddelde cijfers, respectievelijk circa 10% en 11%. De Noord-Nederlandse voedings- en genotmiddelenindustrie is goed voor ongeveer 22.000 arbeids¬plaatsen. Hiertoe behoren ongeveer 600 bedrijven waaronder een aantal grote, zoals de aardappel en zuivelverwerking, de suikerindustrie en slachterijen. Bekende namen zijn Royal Friesland Foods, Avebe en Cosun.… maar aandacht nodig voor kennis De kennis op agribusinessgebied zit voornamelijk bij de (grotere) bedrijven. De belangrijkste kennisinstellingen zitten echter buiten Noord-Nederland. De benodigde kennis zal dus voor een deel ook buiten Noord-Nederland gehaald moeten worden. Voor de agri¬business is vooral het contact met de Universiteit Wageningen een heel belangrijk facet. Verder is voor de agribusiness de kennisontwikkeling in de life sciences sector van groot belang. De kennisbasis voor life sciences is in Noord Nederland geconcentreerd bij de RUG/UMCG en een aantal hogescholen inclusief gelieerde instituten. Binnen de brede context van de life sciences is voor de agribusiness vooral de groene tak relevant. Hiervoor is behalve RUG/TNO het Van Hall-instituut als onderdeel van de WUR een belangrijk noordelijk kenniscentrum. Van groot belang is verknoping en afstemming van de kennisbases van Wageningen en het Van Hall-instituut. De opleiding voor de uitvoerende niveaus in de agribusiness is via mbo-opleidingen voldoende aanwezig.... en voor kassa Hoewel de kassa nog behoorlijk rinkelt, rinkelt er in de agribusiness ook al enige tijd een alarmbel. De bedreigingen voor de sector zijn evident. De Pieken van de agribusiness naar markten en producten met hogere toegevoegde waarde is voor de sector van levensbelang. De noordelijke bedrijven hebben dit begrepen. Er zijn verspreid over Noord-Nederland meer dan 50 bedrijven actief met bioprocessing gericht op voedsel en veevoer. In deze, veelal grotere, bedrijven staat de toepassing van die kennis voorop, met name van kennis gericht op het verhogen van de kwaliteit en gezondheid van voedingsmiddelen. De marktkant op het snijvlak van traditionele agribusiness en groene life sciences is echter nog onderontwikkeld. Er zijn bijvoorbeeld nog geen duidelijke marktvensters binnen het cluster gekozen. Wel is te zien dat ook de grote agri-foodbedrijven steeds meer opschuiven richting life sciences. Delen van de ‘groene’ life sciences (met name op het snijvlak agribusiness en food) vormen een interessant cluster met groeiperspectief.Ambitie Doelstelling van het beleid is de nummer 1 regio te zijn op het terrein van de groene life sciences, het snijvlak tussen life sciences en de agribusiness. Daarnaast moeten de agri¬foodbedrijven inzetten op de biobased economy. Door nieuwe toepassingen van grondstoffen aan de (energie-intensieve) chemische en procesindustrie dragen de agri-foodbedrijven bij aan de vergroening van de industrie en de ontplooiing en verbreding van de biobased economy. Om basis te blijven behouden voor de economisch belangrijke agrisector is het tenslotte van belang om binnen de hele agriketen te werken aan innovatieve productiemethoden, nieuwe producten en nieuwe merken. Kennis moet snel gevaloriseerd worden. Voor de Pieken van de agrifoodbedrijven wordt ingezet op verbetering van de kostenefficiëntie om een positie op bestaande markten te behouden, en vergroting van innovatiemogelijkheden door een betere benutting en nieuwe marktgerichte toepassingen van de huidige grondstoffen.Centrale opgaven Ten aanzien van agribusiness ligt de eerste centrale opgave in het identificeren en definiëren van kansrijke marktvensters op het snijvlak met life sciences, maar ook met energie en chemie. Een aardappel wordt dan niet meer gezien als aardappel, maar als biomassa. Daarbij gaat het zowel om de ‘hoofdgrondstof’ als om het rest en afvalgedeelte van de plant. Door sterkere en nieuwe verbindingen te leggen tussen de agribusiness-sectoren, kennis¬instellingen en de ontwikkeling van technologie (kennisplatform biomassa) kunnen grote innovatieve stappen worden gemaakt bij de scheiding en toepassing van biomassa. Het vergt de ontwikkeling en opschaling van veel nieuwe processen en technieken. Dit biedt in principe ook weer kansen voor tal van spin-off-bedrijven die zich toe kunnen leggen op de toelevering van technieken en materialen ten behoeve van deze processen. Afstemming van de noordelijke ambities op het terrein van de agribusiness/groene life sciences met de landelijke en regionale roadmaps is hierbij essentieel. Ten tweede moet worden gewerkt aan een groter organiserend vermogen om betere kennisuitwisseling mogelijk te maken tussen bedrijven onderling en met kennisinstellingen. Een derde opgave ligt in het versnellen van de vermarkting en het op orde brengen van de randvoorwaarden (scholing) ten behoeve van de bredere Pieken. Deze Pieken krijgt verder, zoals aangegeven, vorm door in de sector breed in te zetten op procesinnovaties gericht op verbeterde kostenefficiëntie.E. Life sciences: naar een stevige focus en positioneringBeeld Een sector met potentie Life sciences is een dynamisch wetenschaps en technologiegebied dat vormen van biologisch leven analyseert en gebruikt voor de ontwikkeling van betere producten en productieprocessen in veel toepassingsgebieden. De toepassings¬mogelijkheden worden globaal onderscheiden in landbouw en verwerking van agrarische producten (groene life sciences, zie agribusiness), industriële toepas¬singen (witte life sciences) en gezondheid (rode life sciences). Groningen bekleedt samen met Amsterdam de tweede positie (na Leiden) in de life sciences sector voor wat betreft aantal bedrijven, kenniswerkers en omzet van zogenaamde dedicated life sciences (dit zijn kennisintensieve, gespecialiseerde bedrijven die actief zijn in R&D en die zowel aanwenden voor eigen gebruik als kennis verkopen ten behoeve van processen, producten en/of diensten aan externe opdrachtgevers). In totaal waren er eind 2004 ongeveer 30 van zulke dedicated life sciences bedrijven. Ze bieden hoogwaardige werkgelegenheid aan 500 mensen. Het gaat om 15-20% van de totale werkgelegenheid in de dedicated life sciencesbedrijven in Nederland. De grotere dedicated life sciences bedrijven in en rond Groningen hebben een sterke internationale oriëntatie. De kleinere bedrijven hebben ook een internationale oriëntatie, maar zijn daarnaast op overig Nederland en de eigen regio gericht. De dedicated life sciences bedrijven zijn veelal spin-offs van de kennisinstellingen in Noord-Nederland en onderhouden daar in bijna alle gevallen nauwe relaties mee. Naast de dedicated life sciences¬bedrijven, zijn er meer dan 50 diver¬sified (bedrijven met deels eigen R&D die kennis in bestaande producten en processen zijn gaan integreren) en volgende bedrijven (geen eigen R&D) actief met life sciences. In de diversified en volgende bedrijven, die veelal veel groter zijn dan de dedicated bedrijven, staat de toepassing van die kennis voorop. Ze zijn gericht op het verhogen van de kwaliteit en gezondheid van voedings¬middelen en geneesmiddelen, het verbeteren van de milieukwaliteit, en in zijn algemeenheid de verbetering van de procesgang in de bedrijven met behulp van life sciences kennis. Gezamenlijk hebben de dedicated bedrijven en de diversified bedrijven een massa van rond de 12.000 werkzame personen.Kennisbasis sterk, maar focus nodig… De life sciences sector (dedicated life sciences bedrijven en kennisinstellingen) is sterk technologisch gericht en maakt in hoge mate gebruik van de ontwikkelingen die plaats¬vinden in de kennisgebieden biotechnologie, farmacie, medische wetenschappen, chemie, levensmiddelentechnologie, materiaal¬kunde, informatica, nanotechnologie, scheidings¬technologie en milieukunde. Noord-Nederland heeft een aanzienlijke kennisbasis op het life sciencesterrein. De grote noordelijke kennisinstellingen zoals de Rijksuniversiteit Groningen (RUG), Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG), de Hanzehogeschool met het Instituut voor Life Sciences en de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden hebben life sciences als speerpunt. Er zijn opleidingen voor biologisch-medisch laboratorium¬onderzoek binnen de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden en de Hogeschool Drenthe in Emmen. Het Leeuwarder Van Hall Instituut besteedt veel aandacht aan voedingsmiddelen en biotechnologie. Alle noordelijke provincies bieden MBO-opleidingen aan op terreinen als laboratorium-, voedingsmiddelen en procestechnologie, waardoor ook op de uitvoerende niveaus een ruim arbeidsaanbod bestaat. In Noord-Nederland en speciaal bij het UMCG/de Rijksuniversiteit Groningen (RUG), zijn alle relevante technologiegebieden binnen de life sciences te vinden. Met deze diversiteit onderscheidt Noord-Nederland zich van de andere life sciences clusters in Nederland. Om deze diversiteit te kunnen benutten, massa te kunnen verwerven en een duidelijke positionering van Noord-Nederland te bereiken, is echter wel focus nodig. Nu is binnen Noord-Nederland het grootste deel van de dedicated life sciences bedrijven en de kennis¬instellingen (met name het UMCG) actief op het gebied van rode life sciences. De Randstad (met Leiden en Amsterdam) heeft echter een sterkere kennisbasis, terwijl ook Maastricht in opkomst is. Wel ontstaat binnen de rode life sciences in Noord-Nederland een duidelijke kennispositie op het terrein van veroudering. Witte life sciences (biochemie, instrumenten en uitrusting, technologie algemeen) zijn relatief sterk vertegenwoordigd in Noord-Nederland, maar ook hier is focus nodig om hieraan een kansrijke uitbouw te geven. Het is dus zaak vanuit de onderscheidende, brede, kennisbasis te komen tot een duidelijke positionering. Die positionering kan worden gevonden door vanuit de combinatie van de verschillende kennis¬gebieden op zoek te gaan naar nieuwe productmarktcombinaties op de snijvlak¬gebieden tussen de regionaal sterke clusters en op het gebied van veroudering. Dit biedt de potentie om vanuit de brede kennisbasis vraaggestuurd te werken en de stap naar de markt te maken. De vraag van veeleisende, want zelf ook sterk in ontwikkeling zijnde kansrijke clusters, dwingt op zijn beurt het wetenschaps¬gebied tot blijvende proces en product¬innovaties. Een dergelijke insteek biedt daarom enerzijds steun aan de bredere Piekenopgave (via het combineren van de kennisbases en de versterking van snijvlakken tussen clusters) en geeft anderzijds voldoende richting om gedurende de Piekenperiode aan een onderscheidende positie te werken.…en aandacht voor kunde en kassa De gewenste integratie van kennisgebieden komt zowel binnen de kennisinstellingen als binnen en tussen de dedicated life sciences bedrijven wel voor, maar tot nu toe in onvoldoende mate. De cluster¬structuur van de life sciences is nog dun. Het organiserend vermogen beperkt zich op dit moment tot Biomedcity (een overlegstructuur tussen bedrijven en kennisinstellingen) en bijeen¬komsten die voortkomen uit het project voor netwerkvorming en kennisoverdracht ‘Katalysatorplus’. De bestaande organisaties missen nog slagkracht als clusterorganisatie en moet verder versterkt worden zodat een hechte clusterorganisatie van overheden, opleidingsinstituten, onderzoeksinstituten en vooral bedrijven ontstaat. Het voortouw ligt daarbij bij de bedrijven. Ook de marktkant is nog relatief onderontwikkeld. De omzet van witte, groene en rode life sciences mag relatief groot zijn – zo’n 23% van het Nederlands totaal –, toch is Noord-Nederland mondiaal een zeer kleine speler. Er zijn nog geen duidelijke marktvensters gekozen. Alhoewel het imago van Groningen sterk is – vooral ten aanzien van biotechnologie – en Groningen meeloopt in de subtop op het gebied van rode en witte life sciences, is het aantal spin-offs de laatste jaren afgenomen. Dit aantal is gaan achterlopen bij Wageningen, Utrecht en Rotterdam.Ambitie De ambitie van het cluster van Noord-Nederland is een gemiddelde groei van 10% per te realiseren bij alle spelers in het cluster. Een groei van gemiddeld 10% per jaar resulteert in 2010 in een cluster van rond de 50 dedicated life sciences bedrijven, zorgend voor zo’n 850 hoogwaardige arbeids¬plaatsen bij dedicated life sciences bedrijven en 2.200 kenniswerkers in diverse instituten die bezig zijn met vele nieuwe producten. Het cluster kan binnen 5 jaar een zodanige dichtheid verkrijgen dat gesproken kan worden van een piek van nationaal belang.Centrale opgaven Voorwaarde voor succesvolle uitbouw en Pieken van de life sciences sector is allereerst het versterken van het organiserend vermogen en het vandaar uit combineren van de verschillende kennisgebieden bínnen de life sciences (dedicated bedrijven en instellingen). Dit biedt kansen om nieuwe product/marktcombinaties te ontwikkelen. Ten tweede dient vanuit deze combinatie op zijn beurt gefocust te worden op kansrijke markt¬vensters. Deze liggen enerzijds in het vraaggestuurd ontwikkelen van producten voor en op de snijvlakken tussen de clusters die in Noord-Nederland kansrijk zijn. Het gaat dan om de verbinding met het agro-industriële complex (groene life sciences, zie ook onder agribusiness), het energie¬cluster (biomassa), watertechnologie (via microbiologie), sensor¬technologie (via medische technologie) en chemie- en procesindustrie (via witte life sciences). Anderzijds dient met de combinatie ingezet te worden op het ontwikkelen van innovatieve producten die aansluiten bij de kennisbasis op het gebied van vergrijzing. Een aantal initiatieven op dit terrein is inmiddels in gang gezet: Life-lines en Eriba (in opzet) bij de kennisinstituten, terwijl ook de dedicated bedrijven – vooral rood en groen – zoals Syncom, IQ-corporation en DSM Biologics, producten ontwikkelen die inspelen op het thema veroudering. De markten bevinden zich ondermeer in de farmaceutische industrie, de voedingsmiddelenindustrie (supplementen) en de zorgsector. Tenslotte dient te worden ingezet op regionale verankering en vermarkting via het genereren van spin-offs en uitbouw van het cluster.Bijlage 3 RankingscriteriaScore voor ranking projecten Tender Pieken 2011Naam project:Naam penvoerder:Dossiernummer:MaximaleProgrammalijn waarop het project betrekking heeft:Score1 Financieel1aPercentage gevraagde bijdrage ten opzichte van de totale subsidiabele kostenscore 1a230% of meer: 0 punten30 tot 25%: 1 punt 25% of minder: 2 punten1bPercentage totale bijdrage van projectpartners, niet zijnde gemeente, provincie, Rijk en/of EU, ten opzichte van de totale subsidiabele kostenscore 1b4… 0 tot 30%: 0 punten…30 tot 40%: 1 punt…40 tot 50%: 2 punten…50 tot 60%: 3 punten…60% of meer: 4 puntenTotaal Financieel 62 Innovatie2aMate waarin er sprake is van proces/product vernieuwing met toegevoegde waarde voor de Noord-Nederlandse economiescore 2a5Hierbij wordt gekeken naar de kwaliteit van de onderbouwing in de aanvraag…0 = zeer matig…1 = matig…2 = redelijk…3 = behoorlijk…4 = goed…5 = zeer goedToelichting:2bIn hoeverre is er sprake van valorisatie?score 2b3Valorisatie: het tot maatschappelijke waarde brengen van wetenschappelijke en technologische kennis uit het publieke domein.…0 = niet…1 = matig…2 = redelijk…3 = goedToelichting:2cIs het project nieuw voor Noord-Nederland?score 2c2ja = 2 puntennee = 0 puntenToelichting:Totaal Innovatie 103 Samenwerking en clustering3aMate van samenwerking (aantal deelnemers)score 3a31 deelnemer: 0 punten2 deelnemers: 1 punt3 deelnemers: 2 punten4 of meer deelnemers: 3 puntenToelichting:3bKwalitatieve bijdragescore 3b3Speelt een kennisinstelling een wezenlijke rol bij dit project? Dit komt o.a. tot uiting in de mate waarin wordt deelgenomen in de projectactiviteiten. De bijdrage van de kennisinstelling moet een additionele bijdrage betreffen. Alleen een bestaand en volledig onderzoek inbrengen telt niet als bijdrage van een kennisinstelling. De bijdrage van de kennisinstelling wordt gerelateerd aan de totale subsidiabele kosten van het project (bijdrage kennisinstelling/TSK).0 tot 4% = 0 punten4 tot 8% = 1 punt8 tot 12% = 2 punten12% of meer = 3 puntenToelichting:3cHeeft het project inhoudelijke raakvlakken met andere nationale topsectoren of regionale speerpunten uit Koers Noord en levert het daarmee een bijdrage aan de versterking hiervan?score 3c3ja = 3 puntennee = 0 puntenToelichting:Totaal Samenwerking en clustering9Totaal25Bijlage 4 Programma- en actielijnen Toerisme[Vervallen]Bijlage 5 situatieschets en knelpuntanalyse Noord-Nederland en de uitwerking daarvan in ten aanzien van transitie in regionale speerpuntsector Toerisme[Vervallen]Bijlage 6 Rankingscriteria[Vervallen] Bijlage 7 IndicatorenVan de volgende indicatoren vindt per project monitoring plaats, conform de volgende indicatoren:Indicator R&D projecten (0 of 1)Uitgelokte private vervolginvesteringen (in euro's conform EIM rekentool)R&D investeringen (in euro's)Aantal ondersteunde startende bedrijven en kleine bedrijven (Aantal ondersteunde MKB-bedrijvenAantal samenwerkingsverbanden tussen bedrijven en kennis-/researchinstellingenAantal bruto gecreëerde arbeidsplaatsen (in FTE conform EIM rekentool)Aantal projecten gericht op verbetering van natuur, landschap of cultureel erfgoed